सन्न्यासीनाम् आन्दोलनं १७७०तमवर्षतः १८२०तमवर्षं यावत् आसीत्। आङ्ग्लीयानां विरुद्धं प्रथमं सङ्घटितमान्दोलनमासीदिदम्। प्रामुख्येण सन्न्यासीभिरेव कृतमिदं केचन म्लेच्छाः अपि आसन् इति कथ्यते। इदं साम्प्रतिके बिहारबङ्गालबाङ्ग्लादेशानां भूम्यां जातमासीत्। १७७०तमवर्षे जाते बङ्गालदुर्भिक्षे सत्यपि आङ्ग्लीयानां कराधिक्यस्य विरुद्धमिदमारब्धम्। सन्न्यास्यान्दोलनस्य चरित्रचित्रणं बङ्किमचन्द्रचट्टोपाध्यायवर्येण स्वस्य आनन्दमठनामके तथा देवी चौधरानी इति नामके कादम्बरीग्रन्थे सुन्दरतया कृतमस्ति। आनन्दमठपुस्तके वन्दे मातरं गीतमपि वर्तते यत् कार्तिकारीणां मुख्यः उद्घोषः जातः अनन्तरञ्च राष्ट्रीयगीतत्वेन तत् स्वीकृतम्।
दर्शितं चित्रं बङ्किमवर्यस्यास्ति।

१८५७तमवर्षस्य आन्दोलनम् आङ्ग्लैः प्रथमसैन्यविद्रोहः इत्युक्तं सः विद्रोहः आङ्ग्लभारतीयसेनायाः सैनिकानामासीत्। किन्तु प्रथमः सैन्यविद्रोहः तमिलनाडुराज्यस्य वेल्लोरमध्ये १८०६तमवर्षे जातम्।भारतीयसैनिकैः न्यूनवेतनं धार्मिकचिह्नानां प्रतिषेधनं श्मश्रुणः कर्तनानिवार्यतां आङ्ग्लोष्णीषधारणं च आधारीकृत्य विरोद्धमिदम् अक्रियत। टिपु इत्यस्य अपत्यानि दुर्गे प्रतिबन्धितानि अनेन सैनिकाः प्रचोदिताः ते दुर्गमावृत्य १३० आङ्ग्लसैनिकान् अघ्नन् तथा टिपु इत्यस्य पुत्रं स्वशासकत्वेन आरोपितवन्तः किन्तु अचिरमेव सः विद्रोहः पार्श्वस्थात् अर्कोट इति स्थानात् आगतया आङ्ग्लसैन्यसहायतया विनाशितः केचन भारतीयसैनिकाश्च हताः किन्तु भारतीयसैनिकेषु स्थापितानि प्रतिबन्धनानि अपि प्रतिगृहीतानि।
वेल्लोरस्थानस्य विद्रोहकारणेन भारतीयसैनिकेषु समुदिता क्रोधभावना १८५७तमवर्षस्य विद्रोहे प्रथमे विश्वयुद्धे तथा सुभाषवर्यस्य सेनया कृते आक्रमणे द्वितीये विश्वयुद्धे च दृष्टा। दर्शितं चित्रं २००६तमवर्षे अप्रसिद्धवेल्लोरविद्रोहस्य पत्रचिटिकानवरणस्य अस्ति।

तमिळभाषया पलक्करन् तेलुगुभाषायां पलेगाडु कन्नडभाषया पलेगारा मराठीभाषया पालेगर इत्येतेषामर्थो भवति स्थानीयसामन्ताः इति। इमे भारतस्य दक्षिणभागे राजभ्यः दुर्गमस्थानानां प्रशासनकार्यं निर्वहन्ति स्म यदा आङ्ग्लैः एषु राज्येषु आधिपत्यम् अक्रियत तदा तैः एषां सामन्तानामधिकारनिग्रहस्यापि प्रयासाः विहिताः कराधिक्यं च स्थापितम्।
ईदृशाः ८० सामन्ताः ३०००० प्रेष्यजनैः साकम् आसन्।
तमिलनाडुराज्यस्य सामन्ताः १७९०तमे वर्षे विद्रोहम् अकुर्वन् ततः मालाबारदेशीयाः डिण्डिगलदेशीयाः १८००तमे वर्षे आन्ध्रदेशीयाः आदौ १८०१तः १८०५तमवर्षं यावत् पुनश्च १८४६तमे वर्षे।
वीरापण्डीया कट्टाबोम्मन इति तथा मारुडु पण्डियर् इति भ्रातरौ तमिलनाडुदेशीयाः प्रसिद्धाः स्थानीयसामन्ताः आसन्। महान् अभिनेता शिवाजि गणेशन् इति १९५९तमे वर्षे प्रकाशिते तमिळ्भाषाचलचित्रे कोट्टबोम्मन् इत्यस्य अभिनयं कृतवान्।
दर्शितं चित्रं imbd इत्यस्य जालपुटे उक्तचलचित्रस्य वर्णितं रूपमिति।

पदातिकः नामात्र सैन्यसमूहः। आङ्ग्लैः राज्यमिदं १८०३वर्षे अधिगृहीतम्। स्थानीसयशासकाः खुदरा इति स्थानस्य आसन् तेषां नेता महान् बक्शी विद्याधर महापात्रा इति महोदयः जायमानं विद्रोहं पुरीप्रदेशं परितः कृषिवलविद्रोहत्वेन चकार। सः सप्त वर्षाणि यावत् अपूर्वप्रयुक्तक्रमेणं विरोधं कृतवान्। अयं जनाक्रोशमात्रः अतिक्लेशमयः जातः आङ्ग्लसर्वकाराय। विद्रोहिभिस्तु नवीनसर्वकारस्य तथा आर्थिकव्यवस्थायाः विषये अपि मन्त्रितमासीत्।
दर्शितं चित्रं २०१८तमवर्षे प्रधानमन्त्रिणा पदातिकविद्रोहस्य पत्रचिटिकायाः अनावरणस्य अस्ति।
https://magazines.odisha.gov.in/orissareview/2017/November/engpdf/27-31.pdf

वेलायुधन् चेम्पकरामन् थम्पी इति वर्यः कस्यचन अक्षमनृपविरुद्धं तथा भ्रष्टशासनाधिकारीन् विरुद्धं काञ्चन जनयात्राम् अकारयत् तत्कौशलेन प्रभावितः नृपः तं प्रधानामात्यत्वेन नियुक्तवान् ततः सः बहून् जनजीवनोद्धारकोपायान् समानयत्। लार्ड् वेलेस्ली १७९८तमवर्षे सहायकसन्धिं समानीतवान् अनेन किञ्चित् भारतीयराज्यं कैश्चिन्नियमैः आङ्ग्लाधीनं स्यात् तथा तस्य केषुचित् विषयेषु स्वतन्त्रतापि स्यात् इति तथैव किञ्चित् सैन्यं कश्चित् जनः च नियुक्तः तं शासकं परीक्षितुम् अयं कश्चन वक्रमार्गः आसीत् आङ्ग्लशासनस्य विस्ताराय भारते यतः पूर्वमेव निजामद्वारा मराठाशासकैः च अयं सन्धिः स्वीकृतः।
त्रावणकोरराज्यस्य अस्थिरतामुन्मूलयितुं कृतोपायाः आङ्ग्लानामनेन सन्धिना गर्तगताः अभवन् अतः तत्रत्यः प्रधानामात्यः कुन्दरास्थानात् घोषणाः अकरोत् सः जनान् सङ्घटिताः भवितुं प्रचोदितवान् आङ्ग्लशासनस्य कराधिक्यं धार्मिकोत्पीडनं विरुद्धम्। अनेन आह्वानेन केरलस्य सर्वे राजानः प्रजाश्च आङ्ग्लीयान् प्रतिकर्तुं सङ्घटिताः समभवन्।
इदं चित्रम् अमरचित्रकथा इति बालचित्रपुस्तके मुद्रितस्य वेलायुधन् चेम्पकरामन् थम्पी इति महोदस्यास्ति।

आङ्ग्लैः कश्चन विलयनियमः कृतः येन दत्तकपुत्रस्य राज्यशासने अधिकारः न भवेदिति तथा जाते राजहीनं राज्यं तेषामधीने स्यादिति।
उत्तरकर्नाटकराज्यस्य राज्ञी आसीत् चेन्नम्मा इति तया १८२४तमवर्षस्य अधिग्रहणनियमोयम् अस्वीकृतः तथा सततं युद्धरता सा आसीत् किन्तु विजयः न लब्धः। सा कर्नाटकराज्यस्य प्रमुखा नेत्री विद्यते यस्याः कथाः सर्वत्र प्रसिद्धास्ति बहवः विषयाः यथा नृत्यकलाः गीतानि क्रीडाङ्गनानि नौकाः तस्याः नाम्ना सन्ति। देहल्यां तस्याः विग्रहोऽपि वर्तते संसद्भवनपरिसरे।
इदं Wikimedia चित्रं बेङ्ग्लुरुनगरे townhall इत्यत्र तस्याः विग्रहस्यास्ति।
sourced from flickr.
Source: Archana Garodia Gupta, ‘Women Who Ruled India’

अहोम् -वंशीयाः ब्रह्मदेशस्य शान् प्रन्तात् आगताः |ते तत्रस्थाः देशीयैः सह मिलित्वा प्रचलित विशेष-आसामीसंस्कृतेः अंशदातारः अभवन् |षट्-शतमान-पर्यन्तं ते स्वस्य स्वातन्त्र्यस्य रक्षणं कृतवन्तः || तेषां नेता लच्छित् बोर्फुकान् औरङ्गजेबस्य सेनां सरण्यां सप्तदश वारं पराजितवान् | अतः एव सः अद्यापि सुप्रसिद्धः |यदा अङ्ग्लानां दृढवशीकरणम् अभवत् तदा एषः वंशः अस्तङ्गतः| तेषु एकः राजपुत्रः गोम्धर -कोण्वरः स्वेषां स्वातन्त्र्यं रक्षितुम् अन्तिमं प्रयत्नं कृतवान् | एतेत् विकिमीडिया चित्रम् अहोम् राजचिन्हस्य अस्ति यस्य चित्रकारः चैपौ अस्ति|

सन्थाल-प्रतिरोधः {१८५५-५६ } सीडो-कान्हा मुर्मु भ्रातृभ्यां नीतः | तौ वार्धुषिकानाम् एवम् क्षेत्रपतीनाञ्च विरोधं कृतवन्तौ , यतः तेषां पूर्वजानां क्षेत्राणि ते आङ्ग्लसहायतया अपहृतवन्तः | सन्थालाः स्वस्य सर्वकारं उद्घोष्य – अन्तिमरक्तबिन्दुपर्यन्तं योद्धुं सङ्कल्पम् अकुर्वन्| अद्यतनीय झारखण्डः, विहारः,पश्चिम-वङ्गः प्रदेशेषु एषः प्रतिरोधः विस्तृतः | अङ्ग्लानां प्रत्युत्तरम् उग्रमासीत् | किञ्चिद् नष्टानन्तरम् अङ्ग्ला: सम्पूर्णान् ग्रामान् भस्मीकृतवन्तः, सहस्रान् सन्थालान् हत्वा, अन्तिमे प्रतिरोधनेतृृनपि अहनन् | परं , धृष्टः सन्थाल-प्रतिरोधः अन्यान् वनवासिनः उपनिवेशशासनविरोधं प्रेरेपयति स्म | भागलपुरः तथा वीरभुमिः -एतयोः जनपदयोः रचना सन्थाल-परगणातः अभवत् | आङ्ग्लैः प्रतिरोधस्य शमनार्थम् | एतेत् विकिमीडिया चित्रम् अत्र सीडो-कान्हा मुर्मु स्मरणार्थं पत्रमुद्रा मुद्रिता| स्रोतः – https://ncert.nic.in/textbook/pdf/hees104.pdf

आङ्ग्लशासकाः ईशान्यभारते झुम्-कृषिपद्धत्याः प्रोत्साहं न कृताः | ते कठिनं वन्यनियमम् अधिनियम्य , सर्वे मध्यस्थाः वन्यस्रोतवाणिज्यं स्वपक्षे कृतवन्तः | वनवासिनः सरण्याम् उत्थाय विरोधम् अकुर्वन् | यथा कोल् -(१८३१-३२), सन्थाल् (१८५५-५६), अपि च तत्पश्चात् सर्वनिश्चयतमं प्रतिरोधं बिर्सा-मुण्डेन(१८९५-००) यः सर्वजनजातीनां समर्थनं प्राप्तवान् | तस्य चमत्कारशक्तिविषये जनाः कथां श्रावयन्ति स्म| बिर्सा स्वयमेव उदघोषयत् यत् सः स्वयम् ईश्वरेण स्वजनरक्षणार्थं स्थापितः इति- जनाः तमेव ईश्वरः इति आह्वयन्ति स्म| वनवासीजनेषु सः सर्वप्रथमः क्रैस्तधर्मप्रचारकैः मतान्तरितः भूत्वा तत्पश्चात् वैष्णव सम्प्रदायस्य अनुयायी अभूत् | ततः च पावित्र्यतां तथा भक्तिम् उपदिष्टवान्| स्वजनान् रावणराज्यम् ( आङ्ग्लशासनम्) अभ्युत्थातुं प्रेरयित्वा , रावणस्य भार्या मन्दोदर्याः समं राज्ञीं विक्टोरियां कृतवान् | सः कालरारोगेण पीडितः १९०० संवत्सरे सद्गतिं प्राप्तवान् |तस्य उपदेशाः तस्य अनुयायिनैः ‘बिर्सैत्’ इति नाम्ना रक्षिताः, एते एकः नूतनधर्मः इत्यपि मन्यन्ते | एतेत् विकिमीडिया चित्रम् अत्र बिर्सा आङ्ग्लानां बन्धने दृश्यते |स्रोतः – https://ncert.nic.in/textbook/pdf/hess204.pdf

वङ्गराज्ये कृषकानां प्रतिरोधस्य दीर्घः इतिहास: एव आसीत् – संन्यासी (१७७०) तथा फैराजी (१८३०) अस्य प्राथमिके निदर्शने स्तः | आङ्ग्लाः नीलिनीकृषिम् ऐच्छन् यतः तेषां कार्पासवस्त्रोद्योगः नीलिनीम् आधृत्य चलति स्म| एषः वर्णः विश्ववस्त्रोद्योगार्थं विश्वासतम:, दिप्तवर्णं: चासीत्| ते कृषकानामुपरि नीलिनीकृषिं बलवता वङ्गे तथा विहारे कृतवन्तः | कृषकाः स्वेषाम् उत्तमशस्यक्षेत्रेषु अनिच्छन्नपि आहारधान्यकृषिं विहाय नीलिनीकृषिम् आरब्धाः | तस्य कृते उत्तमं मूल्मयपि न प्राप्तवन्ताः | नील् -बिद्रोहो नादियाग्रामे शान्तरीत्या आरब्धः प्रतिरोधः आसीत्, परं झटिति सर्वत्र प्रसरितः अभवत्| अभिजातवर्गः अपि अस्मिन् भागी अभवत्| अस्य विषयाधारितं दीनबन्धुमित्रस्य नाटकं – नील-दर्पणम् जगति धीतिं प्राप्नोत्| आङ्ग्लाः ‘नीलिनी अधिनियमम्’ कृताः परं विहारराज्ये अस्य शोषणं वर्गीकृतम् ; अविरतं वहति स्म| विहारस्य नीलिनीकृषकानां दुर्दशा चम्पारणमध्ये गान्धिनः प्रप्रथम-सत्याग्रहस्य अभियानमभवत्| भारतस्य स्वतन्त्र्यतायां नीलिनीकृषेः महती भूमिका आसीत्| चित्रम् अत्र ‘नील-दर्पणम्’ नाटकस्य मुखपुटमस्ति , लेखकस्य चित्रसहितम् |स्रोतः – https://www.britannica.com/event/Indigo-Revolt

चिरला तथा पेरला गुण्टूरु जनपदस्य लघु-ग्रामौ स्तः | अत्र जनसङ्ख्या १५,००० एवम् ४००० रुप्यकाणि आयः आसीत्| आङ्ग्लसर्वकारः १९१९ मध्ये तौ नगरपालिके अकरोत्, यतः ४०,००० रुप्यकाणि शुल्करूपेण हर्तुम् ऐच्छत्| जनाः निश्शुल्क-अभियानम् आरब्धवन्तः , दुग्गिराल गोपालकृष्णैय्या-महोदयस्य नेतृत्वे . सः राम-दण्डु दलम् आरब्धवान् यत्र अनेके स्वयम्सेवकाःआसन् | गन्धिः जनान् आदिशत् यत् स्वग्रामान् विहाय अन्यत्र आवासं कुर्युः शुल्कनिवारणार्थम् | १३,००० जनाः स्वग्रामान् विहाय ११मास पर्यन्तं शिविरेषु अवसन्| एषः अभियानः विधानसभां विह्वलम् अकरोत्| परं यदा गोपालकृष्णैय्या-महोदयस्य बन्धनम् अभवत्, तदा अभियानः निष्फलः अभवत्| चित्रम् अत्र विकिमिडिया चित्रं गोपालकृष्णैय्या-महोदयस्यअस्ति| |स्रोतः – वी . नरसिंह स्वामी -” ए रेव्यू आफ़् फ़्रीडम् मूव्मेण्ट् इन् आन्ध्रा”

आर्.आर्.आर्. अल्लुरी सीतारामराजु एवं कोमारं भीम् तयोः कार्याः कथारूपेण पुनरुक्तिः अस्ति, यौ वनवासी आन्दोलनानि पृथक् पृथक् नीतौ | नैजजीवने तौ कदापि न मिलितवन्तौ, यथा चलचित्रे दृश्यते | सीतारामराजु विशाखपत्तने आन्दोलनं कृतवान् १९२२-२४ मध्ये रम्पा प्रतिरोधे भागी भूत्वा| आङ्ग्लाः तस्य युद्धशैलिं परिक्लिष्टतया स्वीकृतवन्तः | १९४० मध्ये भीम् निजामस्य वननीतिविरोधार्थं बाबाझेरी प्रतिरोधे गोण्डान् सङ्घटितवान् | तत्र तेलङ्गाना राज्यस्य जोदेघाट् मध्ये तेषां मारणहोमम् अभवत् | अत्र चित्रम् आर्.आर्.आर्. चलचित्रस्य गीतं ‘नाटु’ दृश्यते यत् जगत्प्रसिद्धम् अभवत्| स्रोतः Telenga.360 website; pib. gov.in website