मथुरायां कंसस्य कारागारे कृष्णः जातः। कंसः भगिन्याः शिशुं जन्ममात्रं मारयितुं प्रतीक्षमाणः आसीत् यतः भगिन्याः अष्टमः बालकः कामस्य वधं करिष्यति इति पूर्वं चेतावनी दत्ता आसीत् |

वासुदेवः कृष्णं नन्दं यशोदां च त्यक्तुं दिव्यं निर्देशं प्राप्तवान्। कारागारद्वाराणि उद्घाटितानि, रक्षकाः स्तब्धाः अभवन्, वासुदेवं गन्तुं यमुना विभक्तः अभवत्। वासुदेवः कृष्णं तूफानेन गोकुलं प्रति नीतवान् तदा आदिशेषः छत्रः अभवत्। यशोदानन्दयोः नवजातकन्यायाः विनिमयः अभवत् ।

गोकुलः कृष्णस्य बाल्यगृहं स्यात्।|

कृष्णः गोपालानाम् अनुनयम् अकरोत् यत् तेषां वार्षिकं नैवेद्यं इन्द्रात् तत् पर्वतं वनं च प्रति निर्दिशति यत् वास्तवतः तेषां यूथान् पोषयति स्म । इन्द्रः व्यथितः सन् गोपान् विनाशक-तूफानेन दण्डं कर्तुं निश्चितवान् ।

कृष्णः गोवर्धनं छत्रवत् उत्थापितवान्, सप्तदिनानि यावत् तं धारयन्, यदा समग्रः समुदायः अधः आश्रितः आसीत्।
अन्नकूट अथवा गोवर्धन पूजा दीपावली परदिने भवति। भक्ताः देवस्य पुरतः पक्वभोजनस्य पर्वतं निर्माय परिक्रमं कृत्वा एतस्य घटनायाः स्मरणं कुर्वन्ति ।
यतः कृष्णः सप्तदिनानि उपवासं कृत्वा प्रतिदिनं खादिष्यमाणानि अष्टानि भोजनानि परित्यजति, तस्मात् नष्टभोजनस्य क्षतिपूर्तिं कर्तुं चप्पनभोगः (७ गुणा ८) इति आयोजनं कृतवान् ।

कंसस्य वधस्य अनन्तरं कृष्णं बलरामं च अद्यतनस्य उज्जैनेः अवन्तिनगरे संदीपनीऋषेः समीपं विद्यालयशिक्षणार्थं प्रेषितौ। मध्यप्रदेशे क्षिप्रानद्याः उपरि अस्ति । चतुःषष्टिषु दिनेषु तत्र चतुःषष्टिषु कलाषु कृष्णः निपुणः अभवत्। यथा गुरु-दक्षिणः कृष्णः समुद्रे नष्टस्य सन्दिपानिपुत्रं पुनः प्राप्तुं प्रवृत्तः, यमक्षेत्रात् पुनः आनयत्। अद्यापि उज्जयिन्-नगरे सन्दिपनी-आश्रम-रूपेण एतत् स्थलं दर्शितम् अस्ति । अस्मिन् आश्रमे एव सः द्वारिकायां अर्पितानां मुष्टिभ्यां ताडिततण्डुलानां कृते पश्चात् स्मरणीयस्य दरिद्रस्य ब्राह्मणबालकस्य सुदामस्य च सह मैत्रीं कृतवान्
उज्जयन् भारतस्य चतुर्णां कुम्भमेलानां मध्ये एकस्य स्थानस्य अपि स्थानम् अस्ति ।

सौराष्ट्रतटे यत्र हिरण्यनदी समुद्रेण सह मिलति तत्र प्रभास पाटनः महाकाव्येषु नामाङ्कितेषु प्राचीनतमेषु तीर्थेषु अन्यतमः अस्ति ।
प्रभासः तत् स्थानं यत्र यादवगोत्रः पिकनिकं कर्तुं गतः, मत्तः, परस्परं आरोपं कृतवान्, परस्परं युद्धं कृतवान्, परस्परं मारितवान् च । कृष्णः अवगच्छत् यत् पृथिव्यां तस्य समयः पूर्णः अस्ति। सः वृक्षस्य छायायाः अधः निवृत्तः अभवत् । एकः लुब्धकः स्वस्य पादं पशुं इति भ्रान्त्या कृत्वा बाणं निपातितवान् । कृष्णः अवतारं पूर्णं कृत्वा जगत् त्यक्तवान् | तस्य गमनप्रकारः गान्धारीशापेन पूर्वोक्तः ।
प्रभासः ज्योतिर्लिंगेषु अन्यतमस्य सोमनाथस्य उत्तरदिशि कतिपयानि कि.मी. एकस्मिन् सुन्दरे मन्दिरे कृष्णस्य वृक्षस्य अधः निवृत्तस्य सम्पूर्णं दृश्यं चित्रितम् अस्ति, यदा एकः लुब्धकः तं गोली मारयति।

सत्रजितस्य सूर्यात् तेजस्वी स्यमन्तकरत्नं प्राप्तम्। तत् चकाचौंधं रत्नम् आसीत् यत् तत् धारयन्तं व्यक्तिं स्वयं सूर्य इव दृश्यते स्म । कृष्णः उग्रसेनाय रत्नं दातुं प्रार्थितवान् परन्तु सत्रजितः अङ्गीकृतवान्। पश्चात् तस्य भ्रातुः प्रसेनस्य कृते अस्ति।
प्रसेनः सिंहेन हतः यः रत्नम् अपहृतवान्, परन्तु क्रमेण जम्भवेन हतः। यदा रत्नं नष्टं जातं तदा जनाः शङ्कयन्ति स्म यत् कृष्णेन तत् अपहृतम् इति । दोषेण दष्टः कृष्णः वलयम् अनुसृत्य २८ दिवसान् यावत् जम्भवेन युद्धं कृतवान्। अन्ततः जम्भवनः स्वयं विष्णुस्य अवतारस्य विरुद्धं युद्धं करोति इति अवगत्य रत्नं कृष्णाय समर्पितवान् । पुत्रीं च जाम्बवतीं च कृष्णं विवाहं दत्तवान् ।
गिरनारं कृष्णजम्भवनयोः युद्धसम्बद्धं स्थानम् अस्ति । अस्य ऊर्ध्वता ११४५ मी. अयं जैनानां अतीव पवित्रं स्थलम् अस्ति । २२ तीर्थंकरः, नेमिनाथः गिरनारे निर्वाणं प्राप्तवान्। जैनपरम्परायां नेमिनाथः कृष्णः च मातुलः इति मन्यते |

जरासन्धः मथुराम् आक्रम्य पुनः पुनः | अनेन कृष्णं बलरामं च दक्षिणदिशि प्रेषितम् | समुद्रसमीपे सह्याद्रिषु गोमन्तकं पर्वतं गतवन्तः । जरासन्धः पर्वतं परिवृत्य प्रज्वलितवान् | सः भ्रातृन् दहयितुम् आशां कुर्वन् आसीत् । कृष्णं बलरामं च जरासन्धस्य सैन्यं विकीर्णं कृत्वा पलायतः | शस्त्राणि च बलरामस्य हलं कृष्णस्य च चक्रं गोमन्तके च । जरासन्धस्य पुनः पुनः आक्रमणेन यादवः मथुरां द्वारकायाः कृते त्यक्तवन्तः ।
गोवा-नगरस्य पुरातनं पुराणी-नाम गोमन्तका इति अस्य प्रकरणात् प्राप्तम् ।

महाराष्ट्रस्य आम्रावतीमण्डले वर्धा-नद्याः कुण्डिनापुरा अस्ति । रुक्मिणीः कृष्णस्य विवाहेषु प्रथमः ।
रुक्मिणी विदर्भराजस्य भीष्मकस्य पुत्री आसीत् । सा कृष्णेन सह विवाहं कर्तुम् इच्छति स्म किन्तु तस्याः भ्राता रुक्मिः शिशुपालेन सह विवाहस्य व्यवस्थां कृतवान् आसीत् । सा स्वकामं प्रकटयन्तीं दूतं कृष्णाय प्रेषितवती। सा तं अम्बिकामन्दिरम् आगन्तुं पृष्टवती यत् सा विवाहात् पूर्वं गमिष्यति।
कृष्णः कुण्डिनपुरमागत्य तां स्वरथमादाय समागतराजान् अतिधावति स्म। बालरामः यादवश्च शिशुपालजरसन्धयोः समागतसैन्यान् प्रतिहृतवन्तौ | कृष्णः रुकिम्याः प्राणं मुक्तवान् ।

द्रुपदस्य दक्षिणराजधानी कम्पिल्या गङ्गायाः उपरि फर्रुखाबादमण्डलस्य कम्पिलस्य समीपे स्थापिता अस्ति । इति द्रौपदी स्वयम्वरस्थानम् । तत्रैव च कृष्णः पाण्डवं प्रथमं पश्यति।
पाञ्चालस्य द्रुपदः एकं परीक्षां स्थापितवान् यस्य विश्वासः आसीत् यत् केवलं अर्जुनः एव उत्तीर्णः भवितुम् अर्हति इति । एकं विशालं धनुषं तारं कृत्वा यंत्रद्वारा शिरसि परिभ्रमन्तं मत्स्यं विदारयितुं अभवत् । लक् गृहे अग्निना पाण्डवानां मृत्योः इति विश्वासः आसीत् । परन्तु ते ब्राह्मणवेषेण आगताः अर्जुनः परीक्षां उत्तीर्णः अभवत्। भीमः अन्येषां नृपान् निरुध्य पाण्डवाः द्रौपद्या सह गृहं गतवन्तः। कृष्णः समागमात् पश्यन् स्वमातुलपुत्रान् ज्ञात्वा पश्चात् तान् अन्विषत्।

राजगीरः इतिहासेन परिपूर्णः अस्ति। बौद्ध-जैन-हिन्दु-प्रत्ययानां सङ्गमम् अस्ति । अत्र विशालगङ्गामैदानीदृश्यं दृश्यते, नालन्दायाः दक्षिणदिशि एव अस्ति । राज गिर इत्यर्थः राजानां गृहम् । मगधस्य प्रथमा राजधानी आसीत् । महाभारते गिरिव्राज इति गिरिव्राज इत्यर्थः ।
जरासन्धः केनचित् षडशीतिं नृपं बद्धवान् | सः तान् यज्ञं कर्तुं योजनां कुर्वन् आसीत्, सः च युधिष्ठिरस्य राजसूययज्ञस्य बाधकः आसीत्। कृष्णः भीमं अर्जुनं च ब्राह्मणवेषं कृत्वा गिरिवराजं (राजगीरं) नीत्वा राजानं एकयुद्धाय आह्वानं कृतवान् । जरासन्धः भीमं चिनोति स्म । द्वन्द्वयुद्धं चतुर्दशदिनानि यावत् अभवत् किन्तु भीमः जरासन्धं शरीररूपेण मारयितुं न शक्तवान्, यदा अपि विदीर्णः पुनः सम्मिलितः भविष्यति।
ततः कृष्णः तृणखण्डं विभज्य अर्धं उल्टावस्थां क्षिपत्। भीमस्य कृते जरासन्धस्य अपि तथैव कर्तुं संकेतः आसीत् । भीमः जरासन्धं द्विधा विदारयित्वा विपरीतदिशि खण्डान् क्षिप्तवान् यथा ते पुनः संयोगं न कर्तुं शक्नुवन्ति। बद्धाः राजानः मुक्ताः अभवन् ।

कंसेन प्रेषिताः राक्षसाः गोकुले पुनः पुनः । नन्दः गोकुलं त्यक्त्वा नन्दगांवनगरं गन्तुं निश्चयं कृतवान् । मथुरातः प्रायः पञ्चाशत् किलोमीटर् दूरे स्थिते निम्नपर्वते अस्ति ।
ग्रामः नन्दनाम्ना अस्ति, तत्रैव कृष्णस्य बाल्यत्वं, तस्य पशुपालनं, गोपीभिः सह मैत्री च कथ्यते । अस्य सम्मुखं बरसाना, केचन अष्टकिलोमीटर् दूरे, यत् राधायाः गृहम् अस्ति । ग्रामद्वये प्रसिद्धेन लथमारेन सह होली-उत्सवः भवति, यदा नन्दगांव-नगरस्य पुरुषाः बरसाना-नगरं गत्वा पुनः प्रेषिताः भवन्ति ।

खण्डवः पाण्डवानां नूतनराजधानी-उत्थापनार्थं दत्तं स्थानं आसीत् किन्तु तत् सघनं वनम् आसीत् ।
अग्निः चिरयज्ञस्य श्रान्तः भूत्वा खण्डवं तस्य प्राणिनः च भक्षयितुम् इच्छति स्म । तथापि खण्डवः इन्द्रेन रक्षितः यतः तस्य मित्रं तक्षः तत्र स्थितः आसीत् ।
कृष्णार्जुनौ अग्निसहायं कृतवन्तौ | इन्द्रवृष्ट्यान् पलायमानान् प्राणान् च दहन् अग्निः प्रज्वलितः। यमुनायां निर्मलः खण्डः देहलीनगरेण सह परिचितः इन्द्रप्रस्थः अभवत् ।
प्रतिफलस्वरूपं ते गाण्डीवधनुषं, अक्षयं कूपयुगलं, अर्जुनस्य रथं च, कृष्णस्य कृते सुदर्शनचक्रं च प्राप्तवन्तः। माया ज्वलन्तवने मुक्तानां मध्ये एकः आसीत्, सः पाण्डवानां कृते इन्द्रप्रस्थं निर्मितवान्।

नरकासुरः प्राग्ज्योतिषस्य शासनं करोति स्म, यत् ब्रह्मपुत्र उपत्यकायाः ​​राज्यं पश्चात् कामरूपा (गुवाहाटी) इति नाम्ना प्रसिद्धम् आसीत् । अदित्याः कुण्डलानि गृहीत्वा सहस्राणि स्त्रियः कारागारं कृतवान् आसीत् । कृष्णः तत्र गरुडे सत्यभामेन सह आरुह्य पाशदुर्गं तस्य रक्षकं मुरं च भित्त्वा नरकं मारितवान्।
असमियायां बहु व्यापकपरम्परायां च सत्यभामा एव अन्तिमप्रहारं प्रहरति । मुक्तबन्दीनां गौरवं रक्षणं च दत्तम् । तस्य मृत्युदिवसः नरकः चतुर्दशी तैलस्नानप्रभातदीपदिनम् । अनेन दीपावली-उत्सवस्य आरम्भः भवति ।