मद् इति धातुना निष्पन्नः अयं मत्सरः इति शब्दः स्वार्थम् ईर्ष्यां च भावयति। पुराणानुसारेण इन्द्रप्रमादात् जातः। शिववरेण बलान्वितः अयं त्रिषु लोकेषु क्लेशान् व्यापादयति स्म समतामानेतुं गणेशः वक्रतुण्डत्वेनावतरितः अभूत्। वक्रं तिर्यक् तुण्डं मुखं यस्य सः इति वक्रतुण्डः मत्सरासुरं पराजयति किन्तु दयालुः अयं तं क्षाम्यति अपि। वक्रतुण्डस्य शुण्डा बलं तितिक्षां मनीषां च व्यक्तीकुरुते। अस्याः आकृतिः आदिनादं ॐ इतिवत् दृश्यते तदेव ब्रह्मज्ञानमिति उपनिषदः वदन्ति। वक्रतुण्डस्य वाहनं सिंहः अस्माकं बुद्धिजाः दोषाः सदा प्रणाशनीयाः अस्माभिः इति व्यक्तीकुरुते। गणेशस्यायं विस्मयकारकः अवतारः सर्वत्र वन्द्यते विशेषेण वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा।। इति श्लोकेन।

यदा शिववरेण मदोन्मत्तः मत्सरासुरः सर्वान् त्रासयति स्म तदा भगवान् दत्तात्रेयः ब्रह्मनादध्वनिशक्तिं निरूपितवान् तथा देवान् प्रेरितवान् वक्रतुण्डः सहायतायै अभियाच्यः इति। भगवति दत्तात्रेये त्रयः अपि देवाः ब्रह्मा विष्णुः शिवः च समाहिताः सन्ति तथा तस्य त्रीणि शिरांसि षट् हस्ताः चत्वारः वेदस्वरूपिणः शुनकाः गौः कामधेनुः च वर्तते। भगवान् दत्तात्रेयः तदा जातः यदा त्रिभिः देवैः देव्याः अनसूयायाः पवित्रतां ज्ञानं च परीक्षितुं अवस्त्रवती त्वं सेवेथाः अस्मान् इति उक्ता। अनसूया वरं प्राप्तवती तथा तान् निरदिशत् यूयं मम पुत्रत्वेन जायध्वं येन दुग्धं पाययेयमिति। स्वदयालुतायै महाराष्ट्रकर्नाटकान्ध्रेषु बहु पूज्यते दत्तात्रेयः। भगवान् दत्तात्रेयः अवधूतगीतामपि अरचयत् या स्वामिविवेकानन्दं नाथयोगीन् च प्रैरयत् प्रेरयति च।
दर्शितं भगवतः चित्रं राजरविवर्मणा विरचितम्।

पुराणानि कथाभिः दर्शनज्ञानं पाठयन्ति यथा एकदन्तविषये। अत्र एकम् इत्युक्ते माया दन्तः इति सत्यभावः स्यात् सत्यस्य जयः अङ्कारस्य च पराजयः इति। यदा महासुरः बलमदे दुर्जयः अमरः इव च जातः तदा ऋषिः सनत्कुमारः देवान् एकदन्तं प्रचोदयितुं अवदत्। गणेशं दृष्टे सत्येव मदासुरः आत्मसमर्पणमकरोत्। एकदन्तः नाम एकः दन्तः यस्य सः इति। प्रसिद्धोक्तिः वर्तते व्यासोक्तं महाभारतं लेखितुं वाञ्छावान् गणेशः स्वदन्तं सम्भञ्ज्य लेखनीत्वेन तस्योपयोगमकरोत्। घटनेयं गीताप्रेस इत्यनेन प्रदर्शितम्।

यद्यपि साम्प्रतं चलचित्रेषु महर्षिः नारदः चतुरः जल्पकः इव यः सदा नारायण इति वदति दर्श्यते किन्तु ग्रन्थेषु तस्य गभीरज्ञानेन सर्वत्र पूजा क्रियते। रामायणं लेखितुं अयमेव वाल्मीकिं प्राचोदयत्। छान्दोग्योपनिषदि महर्षिः नारदः सकलशास्त्राधीते सत्यपि न पूर्णतामन्वभूत् अर्थात् सिद्धिः शान्तिदायिनी न स्यात् इति सारः अतः सः सनत्कुमारम् उपजगाम यः नारदमहर्षिं क्रमेण भूमाविद्याम् अवगन्तुं शक्षयति। सनत्कुमारः ब्रह्मदेवस्य चतुर्षु पुत्रेषु अन्यतमः अस्ति। सनत्कुमारस्य भूमाज्ञानस्यैव प्रभावः सर्वेषु पुराणेषु अस्तीति अवगम्यते विशेषतः एकदन्तकथायाम्।
दर्शितं विकिमीडिया इत्यस्य चित्रं वृजविहारी इति महोदयस्य चतुरः ब्रह्मपुत्रान् दर्शयति।

यदा भगवान् शिवः समाधिस्थोभूत् तदा देवाः आत्मत्राणाय पार्वतीम् उपसर्पितवन्तः। माता पार्वती तं जागरयितुं किञ्चित् चित्ताकर्षकं रूपं स्व्यकरोत्। तस्मिन् रूपे त्यक्ते सति तत् मोहासुरत्वेन परिवर्तितः यः अवगुणानां राजास्ति सः सूर्यात् भूरिशक्तिम् अवाप्य दुर्जेयः जातः तथा त्रिलोक्यां तेन भयः व्यापादितः। सूर्यदेवः एव देवान् गणेशं प्रार्थयितुम् अवदत्। महोदरत्वेन सञ्जातः गणेशः यदा तमसुरम् उपयातः तदैव तेन पराजयः स्वीकृतः। यथा चित्रं दर्शयति महोदरः स्वोदरे सम्पूर्णं ब्रह्माण्डं निधरति। सः समभावेन दुःखानि सुखानि च स्वस्मिन् समावेशयति। महोदरस्य पूजनेन वयं तादृशीम् आन्तरिकशान्तिं प्राप्तुं शक्नुमः।

यदा धनदः कुबेरः कैलासं जगाम तस्य कामपूर्णदृष्ट्या माता पार्वती क्रुद्धा जाता तदा कुबेरस्य भयमेव लोभासुरराक्षसत्वेन प्रादुर्भूतः।
शुक्राचार्याधीने समधीत्य सः त्रिलोक्यां जयं अवाप्नोत्। ऋषिरैभ्यसन्दिष्टाः देवाः भगवन्तं गजाननं प्रचोदयन्ति यस्य केवलेन स्थितिमात्रेण ग्लानिपूर्णः सः राक्षसः आत्मनिवेदनं कुरुते। अत्रावगम्यते यत् आत्मज्ञानमेव कामजयि स्यात्। गजाननस्य शिरः धैर्यं कार्यदक्षतां सामर्थ्यञ्च व्यक्तीकुरुते यत् सर्वं कामजयार्थम् आवश्यकम्।
टिप्पणी । यद्यपि कामना तृष्णा अभिलाषः च बहुदा लोभपदस्य समानार्थकाः इव अनुभूयन्ते तथापि एषां भावः योग्यतरः अस्ति।

अमृताय यदा क्षीराब्धेः मथनं अक्रियत देवासुरैः तदा असुरान् सम्भ्रामयितुं भगवान् विष्णुः मोहिनीरूपं स्व्यकरोत् अमृते संरक्षिते सति भगवान् शिवः मोहिनीरूपं विलोक्य अत्यासक्तो भवति। अकस्मात् यदा भगवान् विष्णुः तमवतारं विससर्ज तदा शिवस्य खिन्नतारोषाभ्यां क्रोधासुरः समुदभूत्। शुक्राचार्यादिष्टः सः सकलं ब्रह्माण्डं स्वाधीनम् अकुरुत। लम्बोदरस्य बृहदुदरे कृत्स्नसंसारस्य क्रोधः शमितः येन सर्वत्र शान्तिः उपात्ता। अत्र शिवमोहिन्योः भिन्नसम्प्रदायोक्तापरा कथा अपि अस्ति यत्र अनयोः संयोगेन अय्यप्प इत्यस्य आविर्भवनं जातम् अनेनावगम्यते सम्प्रदायविचारैः देवेषु विपरीताः इव विचाराः प्रस्तूयन्ते।

जालन्धरः तावता अजेयः यावता तत्पत्नी पवित्रा स्यात्। अतः भगवता विष्णुना जालन्धररूपमध्रियत ततः कामासुरः जातः। कृत्येनानेन खिन्ना वृन्दा विष्णुम् अशपत् चेतनाशून्यः पाषाणो भवेति अतः शालिग्रामः विष्णुत्वेन पूज्यते। तच्छापेनाभिभूतः विष्णुः वृन्दां तुलसीसस्यत्वेन पूजा स्यात्ते इति वरम् अददात्। कामासुरः सकलभुवनेषु स्वशक्त्या महोत्पातम् अकरोत्। एतादृक् बलीयानसुरः केनचित् शक्तिमतैव शमयितुं शक्यः अतः गणेशः विकटत्वेन अवतरितः यो मयूरवाहनः आसीत्। मयूरः आत्मानं सदा स्वच्छीकुरुते तथा सम्मानमपि व्यक्तीकुरुते विकटः तादृशं मयूरं वाहनत्वेन उपयुनक्ति अतः कामनाजयी अस्ति। गणेशस्य सहोदरः कार्तिकेयः अपि मयूरवाहनो वर्तते।
Wikimedia चित्रं कलिङ्गराज्यस्य सप्तशततमे ख्रिष्टाब्दे कार्तिकेयविग्रहस्य वर्तते।

एकदा माता पार्वती हृष्टा सती उच्चैः अहसत्। तदुच्चहासेन कश्चन सुन्दरबालः प्रादुर्भूतः। स्वकृत्या सा आसक्त्याकुला सम्बभूव अनेन ममासुरस्य जन्म अभवत् यः केनचित् वस्तुना अस्मदासक्तिं ममाधिकरप्रवृत्तिञ्च निरूपयति।
ममासुरः तावत् धार्मिकः आसीत् यावन्न सः शम्बरासुरेण अवगुणेषु अतिप्राप्तेच्छायां प्रलोभितः अनेन भयान्विताः देवाः समजायन्त। विघ्नराजः ममासुरं नियमयामास।
गभीरशिक्षापूर्णास्तीयं कथा वयं सारल्येन अनावश्यकासक्तिपूर्णविषयेषु लुब्धाः सन्तः तेषु बद्धाश्च भवामः येन जीवने महत्यः बाधाः प्रजायन्ते किन्तु विघ्नराजस्य स्तवनेन एभ्यः मुक्ताः भवितुम् अर्हामः ।

शेषनागः अनन्तनागो वा एकः बृहन् सहस्रशीर्षाः नागः अस्ति यः क्षीरनिधौ निवसति भगवतः विष्णोः शय्यात्वेन स्थिरतां बोधयन् अयं शिरस्सु ब्रह्माण्डं धारयति।
गणेशः विघ्नराजः जातः यस्य वाहनं शेषनागः अस्ति अनेन अवगम्यते विघ्ननियमनं तस्य सुदृढं वर्तते तथैव यथा ब्रह्माण्डाय स्थिरत्वं शेषनागः ददाति।
विष्णोः शेषस्य च सम्बन्धः न केवलं क्षीराब्धौ वर्तते तौ एव रामायणे रामलक्ष्मणौ आस्तां महाभारते च कृष्णबलरामौ आस्ताम्।
Wikimedia चित्रमिदं उत्पलकृष्णवर्येण स्वीकृतं विघ्नराजमन्दिरस्यास्ति यत् ओजर् इत्यत्र पुण्यनगरे महाराष्ट्रराज्यस्य अष्टविनायकमन्दिरेषु अन्यतमं वर्तते।

एकदा ब्रह्मदेवः सूर्यं जगतः स्वामिनम् अकरोत् मदेस्मिन् सः अचिन्तयत् अहमेव ब्रह्माण्डस्य प्रभुः विचारेणानेन मदान्वितः यदा सः क्षौति तदैव अहङ्कारासुरस्य आविर्भावः अभूत् असुरोयं धर्मनाशनं कुरुते तदा धूम्रवर्णः तं पराजयति। धूम्रवर्णः नाम धूसरवर्णः अयं गणेशः कीदृशम् अवगुणं युध्यते इत्यनेन अनुभूयते । अस्माकं मदः बहुदा अस्मद्दृष्टिं बाधते यथा धूमः अग्निम्। अदृश्यमाना धूमबाधिताग्निरपि सततं प्रवर्तते ।

गणेशस्य वाहनं मूषकः वर्तते। मूषकराजस्य प्रादुर्भावस्य नैकाः कथाः सन्ति अनेन भक्तेषु तस्य प्रियताधिक्यम् अनुभवितुं शक्नुमः।
प्रसिद्धा कथा गन्धर्वक्रौञ्चविषयिणी वर्तते यः शप्तः बृहन्मूषको भवितुं। यदा कृषिक्षेत्रेषु अनेन महती हानिः क्रियते तदा गणेशः एनं नियन्त्रयति स्वाधीनञ्च कुरुते।
मुद्गल्पुराणे अन्योपि सन्दर्भो वर्तते। शिववरेण गजमुखासुरः अजेयः सामान्यास्त्रैः च सः अप्रभावितः अतः गणेशः स्वभग्नदन्तेन तेन सार्धं युध्यते अनेनैव दन्तेन सः महाभारतमपि अलिखत्। पराजितः असुरः सः ततः प्रपलायितुं लघुमूषकरूपं स्व्यकरोत् गणेशः तं गृहीत्वा कृपया तं मुञ्चति स्ववाहनत्वेन च स्वीकरोति।
प्रोक्ता कथा गणेशस्य क्रोधजयसामर्थ्यं तथा असुरं गुणाढ्यं भक्तिमन्तं च करणस्य शक्तिं व्यक्तीकुर्वते।