क्षीरसागरे प्लवमानः भगवतो विष्णोः शयनशय्यारूपः सहस्रशीर्षा महानागः शेषः अनन्तः वा इति नाम्ना प्रसिद्धोऽस्ति। सः स्वकीयासु फणासु निखिलां महीं धारयन् सर्वैः मुखैः अनवरतं भगवतो नारायणस्य गुणकीर्तनं करोति। यदा ब्रह्माण्डस्य महाप्रलये सर्वं विनश्यति तदापि यः अवशिष्यते सः शेषः इति। यस्य आदिरन्तौ न स्तः सः अनन्तः इति कथ्यते। अत एव भगवद्गीतायाम् श्रीकृष्णः स्वविभूतिं वर्णयन्नुद्घोषयति—नागानामस्मि चानन्तः (१०.२९) इति। अत्र नाग शब्देन बहुफणायुक्ताः दिव्यसर्पाः गृह्यन्ते। सर्प शब्देन सामान्या उरगाः सूच्यन्ते। पुरा कल्पे वसुन्धरायाः उद्धाराय भगवान् वराहः प्रलयपयोधिजले निमज्जितः। तदा जलाद् उपरि उत्तिष्ठतः महावराहस्य चरणकमलयोः शेषनागेन आधारः प्रदत्तः।
मध्यप्रदेशस्य उदयगिरिगुहायां विद्यमानं गुप्तकालीनं शिल्पम् एतदेव दृश्यं स्पष्टरूपेण दर्शयति यत्र शेषनागेन भगवान् वराहः स्वशिरसि दधानः दृश्यते।

विष्णुना सह शेषः शिवेन सह च वासुकिः सम्बद्धः अस्ति। भगवद्गीतायां कृष्णः कथयति यत् सः सर्पेषु वासुकिः अस्ति। समुद्रमन्थनप्रसङ्गे मेरुपरिवृतं वेष्टित्वा क्षीरसागरमन्थनाय वासुकिः एव रज्जुत्वेन प्रयुक्तः। अमृतात पूर्वं वासुकेः मुखात् कालकूटविषं निर्गतम् यत् शिवेन कण्ठे धृतम्। तेन तस्य कण्ठः नीलवर्णः जातः अतः सः ‘नीलकण्ठः’ इति ख्यातः। नूतनगृहस्य शिलान्याससमये भूमेः आधाररूपेण वासुकेः पूजा क्रियते। लोककथानुसारं यदा देहल्यां लौहस्तम्भस्य मूलाधारं तोमरराज्ञा उत्खातम् तदा वासुकेः क्षतत्वात् ततः रक्तधारा प्रावहत्। ततः परं शीघ्रमेव हिन्दुशासकैः देहली नगरी हारीता। अद्यापि हिमालयक्षेत्रे वासुकिः बसाकी इति नाम्ना पूज्यते। इण्डोनेशियादेशे अद्यापि अस्य दिव्यसर्पस्य नाम्ना बेसाकी इति नगरं वर्तते। एस्. आर्. रामानुजवर्येण निर्मितं चित्रं हिमाचलप्रदेशस्य मृकुलादेवीमन्दिरस्य अस्ति यत्र समुद्रमन्थने वासुकेः मुख्यभूमिका प्रदर्शिता अस्ति।

नागानां राजा तक्षकः कश्यपस्य कद्रोश्च पुत्रः। कृष्णार्जुनौ इन्द्रप्रस्थनिर्माणाय खाण्डवप्रस्थं ददाह तदा तक्षकः स्वप्राणरक्षार्थं पलायामास। तक्षकस्य पुत्रः कर्णस्य तस्मिन् बाणे उपाविशत् येन युद्धे अर्जुनस्य वधः प्रायः निश्चितः अभूत्। श्रीकृष्णः स्वपादाङ्गुष्ठेन रथं भूमौ निमज्ज्य अर्जुनं ररक्ष। तेन सः बाणः अर्जुनस्य शिरः न अपितु तस्य किरीटमेव अछिनत्। अर्जुनस्य पौत्रः पाण्डवानां उत्तराधिकारी च परीक्षित् आसीत्। कस्यचित् ऋषेः शापवशात् तक्षकस्य दंशनेन तस्य मृत्युः अभवत्। परीक्षितः पुत्रः जनमेजयः प्रतिशोधाय ‘सर्पसत्रम्’ चकार। तस्मिन्नेव यज्ञे महाभारतकथा प्रथमवारं उदीरिता। अस्तीकः नागान् समूलोन्मूलनादरक्षत्। तक्षकस्य विषं घोरसङ्कटस्य प्रतीकम् अस्ति। महान् आयुर्वेदाचार्यः सुश्रुतः स्वस्य विषनाशकौषधं ‘तार्क्ष्यः’ इति नाम्ना निर्दिशति। pilgrimaide.com इति जालपुटात् गृहीतं चित्रं इन्दौरनगरस्य समीपे नवलीग्रामे स्थितस्य तखाजी इति नामकस्य मन्दिरस्य अस्ति यत्र आरोग्यदेवेन धन्वन्तरिणा सह तक्षकस्य पूजा क्रियते।

गरुडेन सह विरोधकारणात् कालियः वृन्दावने कालिन्दी नद्याः शरणं गतवान्। कालियस्य तीव्रेण विषेण तीरस्थाः वृक्षाः शुष्काः अभवन् उपरि उड्डयमानाः पक्षिणः च मृताः पतन्ति स्म। एकदा कृष्णः वयस्याश्च समीपे गाः चारयन्ति स्म। तृषार्ताः गोपकुमाराः तज्जलं पीत्वा मृताः अभवन्। कृष्णः तान् सञ्जीव्य कालियं दमयितुं तेन सह घोरं युद्धं कृत्वा तस्य अनेकफणेषु ननर्त। हरिवंशपुराणे इयं सरला कथा वर्णिता परन्तु भागवतपुराणे एषा एव कथा भक्तिभावेन आप्लाविता यत्र विषयुक्ता नदी अस्माकं मनः सर्पस्य अनेकाः फणाः अस्माकं कामाः तथा च कृष्णः मोक्षरूपः। चित्रपटजगतः दत्तांशकोशात् (IMDb) लब्धम् इदं चित्रं ददासाहब फाल्के महोदयेन निर्मितस्य भारतस्य प्रथमचित्रपटेषु अन्यतमस्य १९१९ तमे वर्षे प्रदर्शितस्य ‘कालियमर्दन’ इति चलच्चित्रस्य अस्ति ।

ललितादित्यमुक्तपीडः ७२४ वर्षादारभ्य ७६० वर्षपर्यन्तं काश्मीराद् राज्यं कृत्वा मध्यएशियातः गङ्गायाः उपत्यकापर्यन्तं भूभागं शशास। कल्हणस्य राजतरङ्गिणी कथयति यत् काश्मीरं नागपूजायाः केन्द्रम् आसीत्। नागाः जलदेवाः आसन् ये गरुडाद् भीताः काश्मीरे शरणं प्रापन् सरांसि निर्झरांश्च अरक्षन्। नीलमतपुराणम् ईदृशानां ५२७ नागानां नामानि निर्दिशति। सम्यग् पूजिताः ते समये वृष्टिं यच्छन्ति स्म क्रुद्धाः सन्तः ते करकापातं जलप्लवं च कुर्वन्ति स्म। काश्मीरीभाषायां ‘नाग’ इति शब्दस्य अर्थः नद्याः उद्गमः इति भवति यथा अनन्तनागः महत्याः वितस्तायाः (इत्युक्ते झेलम नद्याः) स्रोतः अस्ति। कश्यपस्य प्रार्थनया बलरामः स्वहलेन जलराक्षसान् निष्कास्य उपत्यकां जलशून्यां चकार केचिद्वदन्ति यत् काश्मीरशब्दः कश्यपस्य मीरः इत्युक्ते सरोवरः इत्यस्माज्जातः। एतेन एषः प्रदेशः मानवानां निवासाय योग्यः अभवत्। बलरामेण वशीकृतः जलराक्षसः वेरीनागः इति कथ्यते। भटवासी नाम्ना विरचितं विकिमीडियाचित्रं गान्दरबलक्षेत्रे स्थितस्य ललितादित्यस्य नरनागयोः मन्दिरस्य भग्नावशेषान् दर्शयति।

वङ्गभूमौ हुगलीप्रदेशे मानसादेव्याः एका विचित्रा कथा प्रसिद्धा आसीत्। कश्चन वणिक् एतस्याः शक्तिशालिन्याः नागदेव्याः पूजाम् अङ्गीकर्तुं न ऐच्छत्। तेन क्रुद्धा देवी स्वकीयान् नागपुत्रान् तस्य वणिजः परिवारं दंष्टुं हन्तुं च आदिशत्। तस्य एक एव पुत्रः जीवितः तथापि वणिक् अविचलितः। यदा पुत्रः विवाहं कृतवान् तदा नागाः तमपि अदशन्। तस्य वणिजः स्नुषा स्वपत्युः प्राणान् प्रत्यर्पयितुं मानसादेवीं प्रसादयामास। तदा सः वणिक् स्वकीयं प्रमादमवगम्य देव्याः पूजार्थं सम्यग् अङ्गीकृतवान्। परन्तु देव्याः पूर्वकृत्यैः रुष्टः सन् सः वामहस्तेनैव पूजां चकार। वामहस्तेन पूजया विद्वांसः तर्कयन्ति यत् मनसादेवी मुख्यायाः हिन्दूनां परम्परायाः बहिः स्थिता एका लोकदेवी आसीत्। तथापि देशे सर्वत्र मानसादेव्याः मन्दिराणि सन्ति। हरिद्वारस्थं मन्दिरं तु प्रसिद्धं मनोकामनापूरकं सिद्धपीठम् अस्ति। ‘इन्क्रेडिबल इण्डिया’ (incredibleindia.gov.in) जालपुटाद् गृहीतं चित्रं हरिद्वारस्थितं मानसादेवीमन्दिरं दर्शयति।

रामायणे लक्ष्मणरूपेण महाभारते च बलरामरूपेण शेषनागस्य अवताराः प्रसिद्धाः सन्ति। रामायणे शेषः रामस्य कनिष्ठभ्रातृत्वेन अवतारं गृह्णाति। महाभारते सः बलरामात्मना प्रादुर्भवति। बलरामस्य शरीरत्यागे तस्य मुखात् महाश्वेतनागस्य निर्गमनमभूत्। मथुराक्षेत्रस्य प्राचीननागप्रतिमाः स्थानीयभाषया ताऊ जी इत्युक्ते ज्येष्ठतातभ्राता इति उच्यन्ते यतः बलरामः कृष्णस्य ज्येष्ठभ्राता आसीत्। नागपञ्चम्यां बहुषु स्थानेषु कृषकाः हलं न कर्षन्ति येन स्वस्य उत्सवे नागाः हिंसिताः न भवेयुः। बलरामस्यापि हलेन सह दृढः सम्बन्धः वर्तते। विश्वकोशस्य (Wikimedia) बिस्वरूप-गाङ्गुली-महोदयेन सङ्गृहीतं चित्रं मथुरायां स्थितस्य चारगांव इति ग्रामे द्वितीयशताब्द्याः कुषाणकालस्य नागशिल्पं दर्शयति। अत्र बलरामस्य नागराजेन सह सादृश्यं लक्ष्यन्ताम्। ऐतिहासिकाः पुरुषाः अपि स्ववंशं नागैः सह सम्बद्धयन्ति। वाराणस्यां पाणिनेः प्रसिद्धस्य महाभाष्यस्य रचयितुः शेषस्य अवतारभूतस्य महर्षेः पतञ्जलेः स्मृतौ एकः नागकूपः वर्तते। नागपञ्चम्यां व्याकरणज्ञाः विद्वांसः शास्त्रचर्चार्थम् अत्र समागच्छन्ति।

पौराणिकी गाथा कथयति यत् परशुरामः समुद्रात् केरलप्रदेशस्य निर्माणं कर्तुं स्वपरशुं समुद्रे प्रक्षिप्तवान्। परन्तु सा भूमिः अत्यधिकलवणयुक्ता आसीत्। ततः सः शिवं प्रार्थितवान्। शिवः तं स्वस्य साहाय्यार्थं नागराजं विज्ञापयितुं निर्दिष्टवान्। नागराजः भूमेः लवणत्वं दूरीकर्तुं स्वविषस्य उपयोगं चकार। कृतज्ञतापूर्वकः परशुरामः नागेभ्यः स्वच्छन्दविहाराय वेट्टिक्कोड् (Vetticode) इत्यत्र भूमिं दत्तवान्। एवं प्रकारेण सर्पेभ्यः समर्पितम् आदिमूलम् नामकं प्रथमं श्रीनागराजमन्दिरम् प्रादुर्भूतम्। पूर्वकाले प्रायः सर्वेषु गृहेषु नागानां कृते एकः लघुः चाहुः इत्युक्ते पवित्रं सर्पोद्यानम् भवति स्म। अत्र लघुप्रतिमा पूज्यते स्म। कालान्तरे तासाम् अनेकाः प्रतिमाः वेट्टिक्कोड्मन्दिरं प्रति आनीताः यत्र सम्प्रति ईदृशाः शताधिकाः मूर्तयः वर्तन्ते। विकिमेपिया (Wikimapia) इति जालपुटे दृश्यमानं चित्रं वेट्टिक्कोड् इत्यस्य आदिमूलमन्दिरे स्थिताः सर्पप्रतिमाः दर्शयति। एषः वृत्तान्तः ‘सहपीडिया’ (Sahapedia) इति मञ्चाद् गृहीतः अस्ति।

मन्नारशालामन्दिरे शतशः वर्षेभ्यः प्रचलिता एका विशिष्टा पूजापद्धतिः वर्तते यस्यां परिवारस्य ज्येष्ठा स्त्री मुख्या अर्चिका भवति। तस्याः पश्चात् परिवारस्य द्वितीया ज्येष्ठा नारी तत्पदं गृह्णाति। सा मुख्या पूजिका अम्मा इति उच्यते। यदा कापि स्त्री आगामिनी अम्मा रूपेण नियुज्यते तदा सा ब्रह्मचर्यव्रतं गृह्णाति। आजीवनं च संन्यासिजीवनं यापयति।पौराणिकी कथा अस्ति यत् यस्मिन् स्थाने परशुरामः नागराजं प्रसादयितुं तपस्यां चकार तदेव स्थानं मन्नारशालामन्दिरम् अभवत्। तत् स्थानं पारिजातविशेषैः मन्दारवृक्षैः अनेकाभिः ओषधिभिश्च परिवृतम् आसीत्। यदा नागराजः परशुरामस्य पुरतः प्रकटितः अभवत् तदा सः तत्रैव वस्तुं स्वसान्निध्येन च भूमिं शाश्वतम् अनुग्रहीतुम् अङ्गीकृतवान्। इत्थं मन्दारवृक्षाणां मध्ये स्थितं नागराजस्य एतत् धाम मन्दारशाला इति ख्यातम् यत् कालान्तरे मन्नारशाला इति जातम्। एतस्य मन्दिरस्य संरक्षणं मन्नारशाला इल्लम् इति परिवारस्य गृहस्थाः कुर्वन्ति। एस्. आर्. रामानुज-महोदयेन सङ्गृहीतं चित्रं मन्नारशालामन्दिरस्य अस्ति।

नागपुरनगरे नागनाम्री नदी प्रवहति। एषा नदी सर्पवत् कुटिलाकारा प्रवहति अत एव अस्याः नाम नागनदी इति प्रसिद्धम् इति मन्यते।तत्रत्यस्य नगरनिगमस्य (Municipal Corporation) आधिकारिकमुद्रायाम् नद्यां स्थितस्य कृष्णसर्पस्य चित्रं अङ्कितं वर्तते।नागौर नागदा प्रभृतीनाम् अन्येषाम् अनेकेषां नगराणां नामानि अपि नागपरम्परया सह सम्बद्धानि सन्ति।

नागर इत्युक्ते नाग कोइल् इत्युक्ते मन्दिरम्।
नागरकोइल् इति नगरे स्थितं नवम-द्वादशशताब्द्योः मध्ये निर्मितं नागराजमन्दिरं तस्य नगरस्य नामकरणस्य कारणम् अस्ति। अस्य मन्दिरस्य गर्भगृहस्य तलः विशिष्टरूपेण सिकतामयः इत्युक्ते वाळुकायुक्तः वर्तते। अत्र पञ्चमुखः नागराजः विराजते। तत्रत्या आर्द्रा सिकता एव प्रसादरूपेण भक्तेभ्यः दीयते। दक्षिणभारते नागपूजायाः एका जीवन्ती परम्परा अस्ति। वैद्यसमुदायस्य जनाः ढक्के इति लघुमर्द्दलस्य वादने कुशलाः नागविद्यायाः आचार्याश्च मन्यन्ते। दक्षिणभारते मन्दिरेषु वल्मीकानां इत्युक्ते सर्पगर्तानां समीपे सामान्याः नागकल्लु इति नागशिलाः प्रायशः दृश्यन्ते। प्रायः कापि अनपत्या नारी सन्तानप्राप्त्या अनुगृहीता सती ईदृशीं शिलां प्रतिष्ठापयितुं सङ्कल्पं करोति। विजयनगरकालस्य ईदृशाः बहवः नागशिलाः प्राप्ताः सन्ति। आदिच्चनल्लूर् इति क्षेत्रस्य नागशिलाः विशिष्टाः सन्ति यतः ताः त्रयः आयामीयाः (Three-dimensional) वर्तन्ते। अष्टादशशताब्दीतः आरभ्य नागपूजा सुब्रह्मण्येन सह सम्बद्धा अभवत्। अद्यत्वे अपि नागपूजा नियमेन सुब्रह्मण्यमन्दिराणां समीपे एव भवति। कर्णाटकराज्ये स्थितं कुक्केसुब्रह्मण्यमन्दिरम् एकं प्रसिद्धं तीर्थम् अस्ति यत्र सुब्रह्मण्यः सर्पाणाम् ईश्वररूपेण पूज्यते। एस्. आर्. रामानुज-महोदयेन सङ्गृहीतं चित्रं नागरकोइल् मन्दिरस्य बहिः नागमुर्तीनां पूजापद्धतिं दर्शयति।

हिमाचलप्रदेशे अनेके प्राचीनाः नागराजमन्दिराणि सन्ति ये प्रायः देवदारुवृक्षाणां कुञ्जेषु तथा ग्रामस्य जलस्रोतासां समीपे वर्तन्ते। भारतस्य स्विट्झर्ल्याण्ड् इति ख्याते शाद्वले स्थितं दशमशताब्द्याः खज्जीनागमन्दिरम् सम्भवतः प्राचीनतमम् अस्ति। अत्र नागराजः शिवेन तथा भीमस्य राक्षसीभार्यया हिडिम्बादेव्या च सह पूज्यते। हिमाचलक्षेत्रे नागपूजा देवीपूजा च परस्परं सम्बद्धे स्तः। काष्ठैः पाषाणैश्च निर्मितानि उटजाकाराणि सरलमन्दिराणि हिमालये मन्दिरस्थापत्यकलायाः प्राचीनतमा शैली अस्ति। अत्र नागपूजा एका अविच्छिन्ना परम्परा वर्तते। काङ्ग्डा इति क्षेत्रे दीपावल्याः अनन्तरं गोमयेन निर्मितानां नागप्रतिमानां पूजां कृत्वा तासां विसर्जनं क्रियते। यदि पूजायाः अनन्तरं कोऽपि सर्पः दृश्यते तदा सः कृतघ्नः इति मत्वा हन्यते। एतत् चित्रं ट्रिप एड्वाइझर् (TripAdvisor) इत्यस्य जालपुटाद् गृहीतं खज्जियारे स्थितस्य खज्जीनाग इत्यस्य मन्दिरस्य अस्ति।