लोपामुद्रा ऋग्वेदे ऋषिकात्वेन महर्षेरगस्त्यस्य धर्मपत्नीत्वेन च विश्रुता अस्ति। सा सूक्तानां प्रणेत्री। सा तस्य प्रसिद्धस्य संवादस्य रचयित्री वर्तते यस्मिन् सा गार्हस्थ्यजीवनस्य धर्मकामयोः तथा आध्यात्मिकसाधनायाः मध्ये सन्तुलनस्थापनार्थं ततर्क। ब्रह्मवादिनीषु परिगणिता सा कवयित्र्याः विचारिकायाश्च रूपेण स्वीकृता आसीत्। तस्याः सूक्तं रचनासौन्दर्याय वाक्चातुर्याय च प्रशंसितं विद्यते।
नार्योपि भारतस्य मूलग्रन्थानां रचयित्र्यः इति सर्वथा उपेक्षितं सत्यं लोपामुद्रया प्रकाश्यते।

इतिहासः वैद्यान् चिकित्सकान् वा न श्लाघते। एतस्य अपवादो नाम रूसा। अष्टम्यां शताब्द्याम् अब्बासी-खलीफ़ा-हारून-अल्-रशीद इत्यस्य आदेशेन आयुर्वेदविषयकः तस्याः ग्रन्थः यवनभाषायाम् अनूदितः अभूत्। प्रौढावस्थायाः अनन्तरमेव वैद्यकशिक्षा आरेभे। तस्मिन् वयसि विवाहिताः नार्यः एनया शिक्षया वर्जिताः।

गार्गी वाचक्नवी एका वैदिकी ऋषिका आसीत्। सा महर्षेः वचक्नोः पुत्री गर्गवंशजा च आसीत्। बाल्यकालादेव सा वेदेषु उपनिषत्सु च परमां निपुणताम् अवाप्नोत्। महाराजस्य जनकस्य राजसभायां सा महर्षिणा याज्ञवल्क्येन सह गम्भीरं शास्त्रार्थं कृतवती। सा याज्ञवल्क्यं प्रति ब्रह्माण्डस्य रहस्यविषये प्रमुखान् प्रश्नान् अपृच्छत्। तस्याः प्रश्नाः सृष्टेः प्रथमसिद्धान्तेषु एतावन्तः गभीराः आसन् यत् याज्ञवल्क्यः चेतावनीं दत्त्वा तस्याः जिज्ञासां मध्ये एव स्थगितवान्। ऋग्वेदे अपि अनेकेषां सूक्तानां मन्त्राणां च रचनायां तस्याः योगदानं स्वीक्रियते।

बृहदारण्यकोपनिषदि मैत्रेय्याः एषः प्रश्नः सुप्रसिद्धः अस्ति।
याज्ञवल्क्यः स्वस्य द्वयोः पत्न्योः मध्ये धनविभाजनं कृत्वा संन्यासं ग्रहीतुमैच्छत्। सा याज्ञवल्क्यं प्रति वदति येनाहं नामृता स्यां किं तेन कुर्याम् इति।

कमला सोहोनी केम्ब्रिज-विश्वविद्यालयात् जीव-रसायनशास्त्रे विद्यावाचस्पति-उपाधिं सम्प्राप्य विज्ञानक्षेत्रे कृतभूरिपरिश्रमा प्रथमा भारतीया महिला रूपेण इतिहासम् अरचयत्। तस्याः एषः प्रकर्षः एकस्याः निराशायाः अनन्तरमेव समुदपद्यत।
नोबेल-पुरस्कारविजेता सी. वी. रामन् महाभागः प्राथमिककाले तां ‘भारतीय-विज्ञान-संस्थाने’ (IISc) प्रवेशयितुं नाङ्गीकृतवान्।
सोहोनी स्वप्रतिज्ञायां दृढा अतिष्ठत् यावत् रामन् महाभागः स्वमतं न परिवर्तितवान्। यत् सत्याग्रह इति आन्दोलनत्वेन स्मर्यते।
तस्याः अनुसन्धानकार्ये शिम्बीधान्य-प्रोटिन-मूल्यानां तथा तालसारस्य पोषकगुणानाम् अध्ययनं सम्मिलितम् आसीत्। सा पश्चात् वैज्ञानिकसंस्थानाम् आधिपत्यं कृतवती पोषणविज्ञानस्य च महतीं पुष्टिम् अकरोत्।

आनन्दिबाई (आनन्दी गोपाल) जोशी पाश्चात्यचिकित्साशास्त्रे उपाधिं प्राप्तवती प्रथमासु भारतीयमहिलासु अन्यतमा अभवत् । सा १८८६ तमे वर्षे पेन्सिल्वेनिया-देशस्य महिला-चिकित्सा-महाविद्यालयात् स्नातकपदवीं प्राप्तवती ।अतितरुणतया विवाहिता आसीत् किन्तु भर्त्रा अध्ययनार्थं प्रोत्साहिता । सा विश्वस्य एकान्ते यात्रां कृत्वा अध्ययनं कर्तुं क्रूरं सामाजिकविरोधं अवहेलितवती । सा भारतीयस्त्रीणां चिकित्सां कर्तुं महत्त्वाकांक्षया प्रेरिता आसीत् ये पुरुषवैद्यान् न पश्यन्ति स्म ।
तस्याः स्नातकपदवीं विज्ञानचिकित्साशास्त्रे भारतीयमहिलानां कृते एकः स्थलचिह्नः आसीत्, तया एकां पीढीं विद्युत्प्रवाहिता च । दुःखदं यत् सा यक्ष्मारोगेण पीडिता, केवलं २१ वर्षे एव मृता, ततः पूर्वं सा विस्तृतरूपेण अभ्यासं कर्तुं न शक्नोति स्म

रुखमाबाई राउत भारतस्य प्रारम्भिकानां महिलावैद्यानां मध्ये एकः अभवत्, परन्तु सा साहसिककानूनीस्थित्या समानरूपेण स्मर्यते । बाल्ये विवाहिता सा प्रौढतां प्राप्य भर्त्रा सह निवासं कर्तुं न अस्वीकृतवती । यदा सः “दम्पत्योः अधिकारस्य पुनर्स्थापनम्” इति औपनिवेशिकसिद्धान्तस्य अन्तर्गतं मुकदमान् अकरोत् तदा १८८० तमे दशके एषः प्रकरणः राष्ट्रियसनसनीभूतः अभवत् । तया प्रत्यक्षतया सुधार-आन्दोलनं कृतम् यत् १८९१ तमे वर्षे सहमति-युग-अधिनियमस्य निर्माणं कृतवान् ।सा अधीनतां न अपितु कारावासस्य धमकीम् अवाप्तवती । अन्ते सा स्वतन्त्रतां प्राप्तवती, ततः ब्रिटेनदेशं गत्वा लण्डन्-विद्यालये महिलानां चिकित्साविद्यालये चिकित्सकत्वेन योग्यतां प्राप्तवती । सा दशकानि यावत् भारते सेवां कर्तुं पुनः आगता ।
चित्रं मुम्बईनगरस्य शारदामन्दिरविद्यालयस्य अस्ति यत् रुखमाबाईद्वारा दानं प्राप्ते भूमिभागे स्थितम् अस्ति

टेस्सी थॉमस भारतस्य “मिसाइल वुमन” इति प्रसिद्धा एयरोस्पेस् वैज्ञानिका अस्ति तथा च देशे क्षेपणास्त्रपरियोजनायाः प्रमुखा प्रथमा महिला अस्ति। भारतस्य रक्षासंशोधनसङ्गठनस्य अन्तः सा दीर्घदूरपर्यन्तं गच्छन्त्याः अग्निश्रृङ्खलायां बैलिस्टिकक्षेपणास्त्रस्य परियोजनानिदेशकरूपेण कार्यं कृतवती, मार्गदर्शनस्य, मिशनस्य, प्रणालीकार्यस्य च नेतृत्वं कृतवती सा व्यापकरूपेण आदर्शरूपेण प्रसिद्धा अस्ति, उच्चदाबयुक्तस्य तान्त्रिकवृत्तेः पारिवारिकजीवनेन सह सन्तुलनं कर्तुं च मुक्ततया वदति ।

मङ्गला मणिः इसरो वैज्ञानिकः अस्ति । ५६ वर्षे सा संस्थायाः प्रथमा महिला अभवत् यया अण्टार्कटिकादेशे एकवर्षात् अधिकं समयः व्यतीतः । भारतस्य भारती शोधकेन्द्रे सा ४०३ दिवसान् व्यतीतवती । २३ सदस्यानां अभियाने सा एकमात्रः महिला आसीत् । सा तत्र भूस्थानकं संचालितवती, परिपालनं च कृतवती, महाद्वीपात् दृश्यमानानां उपग्रहकक्षानां अनुसरणं कृतवती । अयं अभियानः मासान् शून्यात् उप-एकान्तवासं, मेघगर्जनं, ध्रुवीय-अन्धकारं च सहितवान् । रेडियोयन्त्रे डिप्लोमा आसीत्, अशीतिषु छात्रेषु केवलं बालिका एव आसीत् । बीबीसी-संस्थायाः १०० महिलानां श्रृङ्खलायां तस्याः प्रदर्शनं कृतम् । सा पञ्चाशत् वर्षाणां मध्यभागे स्वजीवनस्य कठिनतमं पदस्थापनार्थं स्वेच्छया कार्यं कृतवती ।

शकुन्तलादेवी “मानवसङ्गणका” इति विख्याता । तस्याः जन्म बेङ्गलूरुनगरे अभवत् । तस्याः पिता सर्कस-ट्रैपेज्-कलाकारः, सिंह-वशीकरः, ऎन्द्रजालिकः च। द्यूतपत्रछलं शिक्षयता तेन त्रिवर्षीयायाः स्वपुत्र्याः बुद्धिकौशलोपायनं अधिगतम् । १९७७ तमे वर्षे दक्षिणमेथोडिस्ट् विश्वविद्यालये सा २०१ अङ्कीयसङ्ख्यायाः २३तमं मूलं ५० निमेषेषु विगणय्य ततः ५४६,३७२,८९१ इति उत्तरं प्रादात् । १९८० तमे वर्षे सा इम्पेरियल् कॉलेज् लण्डन् इत्यत्र २८ निमेषेषु यादृच्छिकरूपेण चितं १३ अङ्कीयसङ्ख्याद्वयं गुणयित्वा गिनीज बुक् आफ् वर्ल्ड रिकार्ड्स् इत्यत्र स्थानम् अर्जितवती । तस्मिन् एव वर्षे सा मेदक्-नगरे इन्दिरागान्ध्या सह लोकसभा-निर्वाचने स्वतन्त्ररूपेण प्रतिद्वन्द्वं कृत्वा ६५१४ मतानि प्राप्नोत्।

अन्ना मणिः, या “भारतस्य वातावरणमहिला ” इति बहुशः विख्याता, सा भौतिकशास्त्रज्ञा वातावरणशास्त्रज्ञा च I तया भारतस्य वातावरणनिरीक्षण-ऊर्जानवीकरण-समर्थने मूलभूतं योगदानं कृतम् I सी.वी. रामस्य रससंस्कारशालातः प्रारम्भिकसंशोधनकरणानन्तरं सा भारतस्य वातावरणविज्ञानविभागं अधिगम्य तत्रत्य उपमहानिर्देशिकारूपेण उत्थिता । तया विद्यावारिधि- उपाधिः उपस्थापितः, तथापि उपाधिः नानुमतः यतो हि पूर्वाकाङ्क्षितस्य विज्ञान-अधिस्नातक-उपाधेः (एम.एस.सी.) अप्रापणात् I स्वदेशीयस्वनिर्भरता सूक्ष्मता विषये लग्नाग्रहया तया शताधिकानां वातावरणोपकरणानाम् उपकल्पनं आदर्शकरणं च कृतं I सवित्रिय-रश्मिस्फुरण मापनार्थं स्थानजालं स्थापितम् I पश्चात् कृतानां सवित्रिय-वायव-ऊर्जा-निर्धारणानाम् एतदेव प्रारम्भ-मूलभूतं कर्म । बहुधा प्रकाशनं कृतं तया, अन्येषां मार्गदर्शनं च ।

बिभा चौधरी एका भौतिकशास्त्रज्ञा या छायाचित्र-पायस-शैलीम् उपयुज्य कणभौतिक- ब्रह्माण्डीय- किरण -अनुसन्धान- विषये च योगदानम् अकरोत् I तस्याः आधुनिककणत्वरकस्य वा, मेघकक्षस्य वा अभिगमः नासीत् । अतः सा तस्याः सहयोगिभिः सह दार्जिलिंग्-सन्दकफू-नगरे परितः विद्यमानम् हिमालयोर्ध्व-देशं प्रति विशेषेण सज्जीकृत- छायाचित्र-पायस-प्लेट् अनयत् । ते ब्रह्माण्डकिरणैः, मेसोन् इत्यादिभिः उपपरमाणुकणैः च त्यक्ताः पटलाः गृहीतवन्तः । तस्याः मार्गदर्शनप्रक्रियया प्रतीक्षमाणानां भाविकज्ञोपगमनानां प्रयोगः नोबेल् पुरस्कारविजेता सेसिल् पावेल् इत्यनेन कृतः, किन्तु तस्याः मूलभूतकार्यं दशदशिवर्षैः न्यूनप्रशंसितम् अभवत् ।अधुना तस्याः नाम्ना नक्षत्रस्य एकस्य नामकरणं कृत्वा अन्तर्राष्ट्रीयखगोलसङ्घेन सा सम्मानिता । अत्याधुनिकसाधनानाम् प्रतिषेधनात् तया अल्पमूल्य – उन्नतप्रदेश- प्रयोगविधिः परिकल्पितः ।

महाराणी केम्पनञ्जमन्नी वाणीविलासा सन्निधाना स्वबालपुत्रस्य कृष्णराजवाडियारचतुर्थस्य प्रतिनिधि-राज्ञीरूपेण मैसूर-राज्यस्य शासनं १८९४ तमे वर्षात् अकरोत् । यदा जमसेत्जी टाटा स्वस्य शोधसंस्थार्थं भवनमेकं अन्वैच्छत् तदा तस्याः सर्वकारेण बेङ्गलूरुनगरे ३७१ एकर् १६ गुण्टा भूमिः, मूलधनं, वार्षिकयोगदानं च प्रदत्तम् I एतेन दानेन भारतीयविज्ञानसंस्थानम् (IISc) इति यत् अभवत् तस्य भूमि-धने दृढीकृते । IISc संस्थायां पठिताः अभियंतृ- वैज्ञानिक- नोबेल्-समीपस्थ-शोधकाः सर्वे अस्मै अनुदानाय ऋणी-भूताः । इतिहासपुस्तकेषु तस्याः पतिपुत्रौ उल्लिखितौ, किन्तु तस्याः प्रशासनेन एव एषा संस्था उपपन्ना । सा एकं शक्तिशाली स्मारकं यत् स्त्रियः न केवलं विज्ञान -अध्येत्र्यः अपि तु वैज्ञानिक-स्थानस्य भूमिदात्र्यः च ।
चित्रं – IISc संस्थायाः प्रथमं निर्मितं भवनम्