शिवाजिमहाराजस्य जन्म १६३० तमे ख्रिस्ताब्दे अभवत्। तस्मिन् काले तस्य पिता शाहजी-राजः मुगल-सेवायां नियुक्तः आसीत्। तदनन्तरं सः स्वतन्त्रः सैन्यनायकः भूत्वा पश्चात् आदिलशाह-शासने सम्मिलितः अभवत्। आदिलशाहेन तस्मै बेङ्गलूरु-नगरस्य नियन्त्रणं समर्पितम्।
१६३७ तः १६४२ तमवर्षयोः मध्ये शिवाजिमहाराजः स्वमात्रा सह बेङ्गलूरु-नगरे न्यवसत्। एवं मन्यते यत् सः 'चिकपेट' क्षेत्रस्य 'गौरी-महल' अथवा 'गौरी-विलास' प्रासादे उषितवान्। 'काडु-मल्लेश्वरम्' मन्दिरसहितानि अनेकानि मन्दिराणि शिवाजिमहाराजस्य परिवारेण सह सम्बद्धानि सन्ति। यदा सः द्वादशवर्षीयः आसीत्, तदा शिवाजिमहाराजः पुनः पुण्यपत्तनं (Pune) प्रति आनीतः।
एतद् चित्रं राजा-रविवर्मा महोदयेन निर्मितम्।
मूलम् : शिवाजी - हिज लाइफ एण्ड टाइम्स, गजानन भास्कर मेहेन्दले

महेश्वरप्रदेशे भारतस्य कुशलकुविन्दान् आमन्त्र्य तत्रैव उषित्वा तेषां व्यवसायार्थं आर्थिकसाहाय्यमकार्षीत् महाराज्ञी अहल्याबायी। तैः कुविन्दैरुत्पादिताः शाटिकाः अन्यानि वस्त्राणि च क्रीत्वा सा तेषामुत्साहमवर्धिष्ट। सङ्खारामदोङ्गडे इत्याख्यं निपुणं कौशतन्तुवायं इन्दोरनगरं प्रति आह्वत्। चतुर्वर्षाभ्यन्तरे शतकुविन्दाः माहेश्वरीशाटिकानां वयने व्यग्रा अभुवन्।
महाराज्ञ्याः अहल्यायाः प्रोत्साहनेन उत्तमशाटिकाः वस्त्राणि च महेश्वरप्रदेशे औत्पादिषुः। महेश्वरप्रदेशस्य भाण्डनिर्माणोद्योगोऽपि अतिप्रसिद्धः। तत्रत्यानि रजतभाण्डानि अनुपमानि। प्रजानां समृद्धौ तस्याः महती आसक्तिः। अन्नी बेसण्ट् महोदयया अहल्याबायीमुद्दिश्य लिखितं यत् प्रजानां समृद्धिं नगराणां विकासं च दृष्ट्वा सा मुमुदे। शासनभयात् प्रजाः तेषां धनाढ्यतां दर्शयितुं न समकुचन् इत्यपि ज्ञात्वा सा तुतोष।

गीतायाः उपदेशे स्वार्थत्यागः कथ्यते न तु कर्मत्यागः। सत्पुरुषेण तु समाजे स्वस्थानयोग्यं कर्म स्वार्थं विहाय क्रियते तथा सुखदुःखयोः लाभालाभयोः स्थिरबुद्धिश्च प्रदर्श्यते।
कर्मणि कामं त्यक्त्वा विषयेषु च मोहं त्यक्त्वा इन्द्रियनिग्रह एव वास्तविकः कर्मत्यागः।
फलमनपेक्ष्य स्वधर्मानुष्ठाने कर्म यः करोति सः संन्यासी स एव योगी। केवलं शारीरिकक्रियां त्यक्त्वा कोऽपि संन्यासी न कथ्यते।

जगन्नाथमन्दिरस्य पूर्वप्रवेशद्वारस्य पुरतः एकेन पाषाणेन निर्मितः प्रायः २५ पादपरिमितः सुन्दरः क्लोराइटस्तम्भः अस्ति। एषः स्तम्भः भव्यमूले स्थापितः अस्ति । अरुणस्य (सूर्यसारथेः) प्रतिमा स्तम्भशिखरे स्थापिता अस्ति। एषः स्तम्भः मूलतः कोणार्क-नगरस्थे मन्दिरे आसीत् , सः १८ शतके मराठागुरुः बाबा ब्रह्मचारी इत्यनेन पुरीनगरम् आनायितः। मराठानां शासनकाले उड़ीसादेशः अत्यन्तं सुस्थितिं प्राप्नोत्। बङ्गालस्य सुल्तानैः न्यस्तं तीर्थशुल्कं मराठाभिः न्यूनीकृतम्। ते मन्दिरस्य कृते सप्तविंशतिसहस्रप्रासादः (सत्ताईस हज़ारी महल) इति सम्पत्तिम् अपि प्रायच्छन् यस्य वार्षिकभाटकं प्रायः २७,००० रूप्यकाणि भवन्ति। इदं चित्रं लुई रूसेलेट् इत्यस्य १८७७ तमे वर्षे निर्मितं चित्रम् अस्ति यत्र अरुणस्तम्भयुक्तं पुरीमन्दिरं दृश्यते।

स्रोतः - चिन्तामणिः आचार्य्यः , पुरी - १९४९

स्वतन्त्रतायाः समनन्तरमेव भारतस्य पाकिस्तानेन सह युद्धं जातं १९४७ तमवर्षस्य २० तमात् दिनाङ्कात् जम्मुकाश्मीर इति क्षेत्रं रक्षितुम्। सैनिकानां वीरताकारणेन भारतेन जम्मुकाश्मीरस्य बृहन्भागः पुनः प्राप्तः। परमवीरचक्रं महावीरचक्रं वीरचक्रम् इति भिन्नम् अभिज्ञानन्तु १९५० तमवर्षे जनवरीमासस्य २६ तमे दिनाङ्के कृतमासीत् यदा भारतदेशः गणतन्त्रः अभवत्।

अद्यतनीयपदकस्य इतिहासस्तु १६६८ तमवर्षस्य East India Company इत्यस्य कालस्यास्ति। १८५६ तमे वर्षे प्रथमवारं Subedar अब्दुल कादर इत्यस्मै स्वर्णपदकं प्रदत्तम्। Lord विलियम् बेन्टिंग इत्यनेन विशिष्टशौर्यप्रदर्शनाय "Order of Merit Award" इति स्थापितमासीत्। एकस्मिन् प्रकरणे Subedar किशनबिर नागरकोटि इत्यस्मै एतत् चतुर्वारं प्रदत्तम्।

विवाहकाले अरुन्धतीतारां पत्न्यै पत्या दर्शयते। अरुन्धती यथा पत्यौ अनुरक्ता एवमेव त्वं मयि इत्यभिप्रायेण तद्दर्शनम्। सप्तर्षितारामण्डले अरुन्धतीवसिष्ठतारायुगलं विराजते। पाश्चात्यज्योतिषानुसारं सप्तर्षितारामण्डलं उर्सा मेजर इति नाम्ना ख्यातः। ग्रेट् बेअर इति तस्य अपरं नाम। मिजार अल्कार इति अरुन्धतीवसिष्ठयोः पाश्चात्यसंज्ञा। युगलतारायां प्रायः एका तारा द्वितीयायाः परिक्रमं करोति परन्तु अरुन्धतीवसिष्ठयोः विषये द्वेऽपि तारे अन्योन्यं प्रदक्षिणं कुरुतः। एतादृशं प्रदक्षिणं द्वयोः साम्यतां दर्शयति।
(सन्मार्गगमनं) न रुध्यते इति अरुन्धती शब्दस्य व्युत्पत्तिः।

सत्यवतः हरिश्चन्द्रस्य कथाः वेदेषु महाभारते पुराणेषु च प्राप्यते। कथायां विषमकाले सत्यस्य महत्त्वं प्रतिपादितम्। सर्वस्मात् ख्याततमा कथा मार्कण्डेयपुराणे अस्ति विश्वामित्राय दत्तं वचनं पालयितुं हरिश्चन्द्रः राज्यं त्यक्त्वा परिवारं पणित्वा दासोऽभूत्। तस्य भार्या तारामती अपि एतानि कष्टान्यसहिष्ट। सा शैव्या चन्द्रामती इत्यपि ख्याता। हरिश्चन्द्रः श्मशाने कार्यरतः सा तु दासी अभूत्। तयोः पुत्रः सर्पदंशेन मृतः परन्तु शुल्कं विना तस्य दाहं हरिश्चन्द्रः नाकार्षीत्। तारामती तस्याः वस्त्रं विदार्य शुल्कदानार्थं सज्जाभूत्। तदा देवताः आगत्य तेषां जीवनं पुनर्निर्ममुः। एषा कथा दादासाहेब फाळके इत्येतेन निर्मितस्य राजा हरिश्चन्द्रः इति भारतीयप्रथमचलच्चित्रस्य मूलम्।

महाराष्ट्रस्य संतपरपरायां समर्थः रामदासः (१६०८ -८१) अत्यन्तप्रभावशाली वर्तते। तेन शिवाजीमहाराजः अतीव प्रेरितः। तेन सर्वाधिक लोकप्रिया आरती रचिता. तस्याः प्रथमे द्वे पंक्ती स्तः —
सुखकर्ता दुःखहर्ता वार्ता विघ्नाची ।
नूरवी पुरवी प्रेम कृपा ज्याची ॥
ईश्वरः सुखं ददाति । दःखान् विघ्नान् च निवारयति । आशीर्वादरूपेण सर्वत्र प्रेमं प्रसारयति। अन्ते भक्तः सविनयं याचते -
संकटी पावावे निर्वाणी रक्षावे सुरवरवंदना॥
कठिनसमये मम सहायतां रक्षां च कुरु । हे ईश्वर! तुभ्यं नमः। “जय देव जय देव जय मंगल मूर्ति” इत्यस्य आरत्यां पुनरावृत्तिः भवति। “नमो देवाय नमो देवाय नमो मंगलमूर्त्यै ॥
विकीपीडियातः १७ तम शतकस्य समर्थरामदासस्य चित्रमस्ति।
स्रोतः - https://kedar.nitty-witty.com/blog/ganapati-aarti-sukhkarta-dukhharta-with-english-translation-free-download-mp3

पुष्यमित्रशुङ्गः शुङ्गवंशस्य प्रारम्भकर्ता आसीत् प्रायशः १८५ क्रिष्टपूर्वे। अयं वंशः शतवर्षाणि यावत् भारतोत्तरक्षेत्रे व्याप्तं जातम्। पुष्यमित्रशुङ्गः मौर्यवंशस्य अन्तिमं राजानं जघान सैन्यसञ्चलने इति उच्यते तथा च राज्याधिपत्यम् अधिगृहीतवान्। अग्निमित्रः तं शुङ्गराजत्वेन व्यवस्थापयत्। मालविकाग्निमित्रं कालिदासस्य प्रथमं नाटकमासीत्। एतत् ऐतिहासिकं नाटकमस्ति यत् अग्निमित्रस्य प्रेमप्रसङ्गे जाताः घटनाः नियोजयति कथया सह। अग्निमित्रस्य प्रेमिका आसीत् मालविका एका आर्या या चौरैः बन्धिता तथा प्रासादे सेविका कारिता। अग्निमित्रमालविके राजनैतिकोच्चावचान् तथा अग्निमित्रस्य द्वे पूर्वपत्न्योः निराकृतिं वित्यज्य अमिलताम्। एकः विदूषकः द्वयोः सहायताम् अकरोत्। साम्प्रतिककालस्य चलचित्रेष्वपि विदूषकः इति मुख्यं पात्रं भवति। नाटकं वीरशृङ्गाररसयोः मिश्रणमस्ति। कालिदासस्य सौन्दर्यरसपूर्णस्पर्शोऽपि अनुभूयते एव।
इदं चित्रं imbd इत्यस्मादस्ति KN Panicker इत्यस्य मालविकाग्निमित्रनाटकस्य प्रदर्शनात् २०१४ मध्ये यज्जातं स्वीकृतमस्ति।
स्रोतः GC Jhal, ‘Kalidasa – A Study’

युद्धदेवस्य कार्तिकेयस्य जन्म संस्कृतसाहित्ये काव्यत्वेन स्वीकृतमस्ति टीकाकारैः। कालिदासोऽपि तारकासुरस्य वधं कर्तुं जातस्य कार्तिकेयस्य कुमारस्य स्कन्दस्य जन्मनः पौराणिकीं कथामेव कथयति। कालिदासेन इयं कथा महाकाव्यत्वेन लिखिता। कालिदासस्य कथाकथनशैली अत्युत्तमा वर्तते यथा देवी पार्वती शिवं प्राप्तुं तपः करोति शिवः कामदेवं दहति तृतीयेन अक्षिणा यदा कामदेवः शिवस्य मनसि कामभावनां जागरयितुं चेष्टते तथा तदा कामदेवपत्नी विलपति पत्युः मरणेन।
कालिदासः उमास्थितिं शब्दैः सुन्दरतया अचित्रयत् अत्र प्रदर्शितं चित्रं केरलप्रदेशस्य भित्तिचित्रमस्ति मणिकण्णन् पुडक्कल वर्यविरचितं कुमारसम्भवं च व्यक्तिकरोति।
स्रोतः KS Ramaswami Sastri, ‘Kalidasa: His Period, Personality & Poetry’

पोर्चुगीयाः जनाः १५३५ तमे वर्षे गुजरातस्य सुल्तानात् मुम्बै-नगरस्य सप्तद्वीपान् अपहृतवन्तः। यदा इङ्ग्लैण्ड्-देशस्य चार्ल्स्-द्वितीयः (Charles II) १६६२ तमे वर्षे ब्रगान्ज़ा-नगरस्य क्याथरिन् (Catherine) इत्येतया सह विवाहं कृतवान्, तदा "बोम् बाहिया" (गुड् बे) इति नाम्ना ख्याताः एते द्वीपाः तस्याः वरदक्षिणायाः भागस्य रूपेण आङ्ग्लानां कृते स्थानान्तरिताः अभवन्। पोर्चुगीयाः जनाः १७३९ तमे वर्षे मराठैः पराजितं यावत् वसाय् इत्यादीन् समीपस्थान् प्रदेशान् धारयन्ति स्म। आङ्ग्लाः १७८० तमे वर्षे मराठातः एताः गृहीतवन्तः। माहिम्-नगरस्य सेण्ट्-मैकल्स्, बान्द्रा-नगरस्य मौण्ट्-मेरी इत्यादयः पोर्चुगीय-युगस्य मुम्बै-नगरस्य बहवः चर्च्-विशेषाः अद्यापि लोकप्रियाः सन्ति।
रायल्-कलेक्शन्-ट्रस्ट् इत्यस्य चित्रे बाँम्बे-नगरस्य पुरातनं आङ्ग्लदुर्गं दृश्यते।

आलू-फलानां उत्पत्तिः दक्षिणामेरिकादेशे अभवत्, तानि च १७ शताब्द्याः आरम्भे पोर्चुगीयैः जनैः भारतं प्रविष्टानि। ते तंबाकूम्, अनानसम्, पपायम्, मक्कां, मधुर-आलूफलं, काजूफलं, रक्त-मरीचिकां च परिचयीकृतवन्तः। तेषां ग्राफ़्टिङ्ग्-तन्त्रैः प्रसिद्धं आल्फ़ोन्सो-सहितं नूतनाः आम्रफलप्रकाराः उत्पद्युः। गार्सिया डे ओर्टा (Garcia De Orta) नामकः प्रसिद्धः वैद्यः भारतीयसस्यानां, खनिजानां, देशीयरोगाणां च औषधीयगुणानाम् विषये एकं ऐतिहासिकं पुस्तकं (१५६१ तमे वर्षे प्रकाशितम्) अलिखत्। दुर्भाग्यतया, तस्य यहुदी-परिवर्तितः परिवारः गोवा-न्यायाधिकरणस्य पीडितः आसीत्। तस्य भगिनी अग्निना मृता। ओर्टा इत्यस्य शरीरं निष्कास्य दग्धं च। ओर्टा इदानीं पोर्चुगल्-देशे नायकरूपेण प्रशंसिता अस्ति। storytrails.com इत्यतः चित्रं लिस्बन्-नगरे तस्य प्रतिमायाः अस्ति।

कर्मयोगस्य सारः ईशोपनिषदः आदिमे मन्त्रद्वये वर्तते। यद्यपि सर्वे ग्रन्थाः नष्टाः स्युः केवलं प्रथमः मन्त्रः अवशिष्टः स्यात् तथापि हिन्दुधर्मः रक्षितः भवेदिति महात्मना गान्धिना एकदा उक्तम्।
अतः गीता अन्य हिन्दुधर्मग्रन्थेभ्यः भिन्ना इति न।

कूष्म इत्युक्ते ईषदूष्म। अण्डं तु ब्रह्माण्डम्। जगति अन्धकारे व्याप्ते मन्दस्मिता माता कूष्माण्डा ब्रह्माण्डमजीजनत् जगति प्रकाशं च अनैषीत्। तस्याः प्रकाशेन सूर्यः भासते। कूष्माण्डः इत्यनेन शाकमपि निर्दिश्यते। अल्पबीजात् बृहत्फलमुत्पद्यते। फलात् पुनः बीजप्राप्तिरस्ति।
कूष्माण्डा‍ प्राणरूपां दिव्यां शक्तिं निरूपयति यस्याः व्याप्तिः सम्पूर्णायां सृष्टावस्ति महद्वा भवतु ईषद्वा।
स्तुतिरेतस्याः जगतः वैलक्ष्यं प्रदर्शयति।

सुरासम्पूर्णकलशं रुधिरप्लुतमेव च।
दधाना हस्तपद्माभ्यां कूष्माण्डा शुभदास्तु मे।

एकेन हस्तपद्मेन अमृतकलशम् अपरेण रक्तपूर्णं कलशं धृत्वा मे शुभं ददातु इति भावः।
अष्टभुजा सिंहवाहना इति कूष्माण्डा निरूप्यते।

Picture Credit: Pattachitra by Rabi Behera