व्यास इत्यर्थे पुनर्व्यवस्थापनम् | श्रीवेदव्यास: वेदानां सङ्कलनम् एवं पुनर्व्यवस्थापानं चतुर्भागेषु वर्गीकृतवान्| सः प्रत्येकं वेदं प्रत्येकशिष्याय पाठयित्वा तेषां प्रचारणार्थम् आदेशं दत्तवान् | तस्य नाम कृष्णद्वैपायनः इत्यपि अस्ति| द्वैपायनः इत्यर्थे द्वीपमध्ये तस्य जन्माधृत्य दत्तं नाम | द्वीप – द्वयोः ईङ्ग्योः मध्ये इति | व्यास इत्यर्थे वृत्तस्य व्यास अपि वर्तते – वृत्ते सर्वदीर्घतमा रेखा इति| अस्य ध्वनितार्थः व्यासः महाभारते सम्पूर्णां पृथिवीं समावेशितवान् इति|

श्रीवेदव्यास: महान् रचनाकारः आसीत्- एषः अनेकाः कृतयः रचितवान् | सः महापुराणान्यपि लिखितवान् | अष्टादश महापुराणानि सन्ति | अपि च अष्टादश उपपुराणानि सन्ति | अपराः संहिताः अपि सन्ति याः ‘पुराणम्’ इति आख्याताः , याः महापुराणेभ्यः एवम् उपपुराणेभ्यः अन्याः एव | सः ब्रह्मसूत्राणि अपि रचितवान् यानि वेदान्तस्य सारांशः एवं जीवनमार्गदर्शकाः सन्ति| उपनिषदः वेदवाङ्मयस्य अङ्गानि सन्ति परं वेदव्यासः तेषां रचयिता नास्ति|

पाण्डवकौरवाश्च शान्तनुमहाराजस्य प्रपौत्राः आसन् | यदा तस्य पुत्रौ विना उत्तराधिकारिणान् मृतौ , तदा तस्य विधवा सत्यवती , शान्तनुपुत्रविधवयोः नियोगः वेदव्यासेन सह आयोजितवती |शान्तनुमहाराज्ञा सह विवाहात् पूर्वमेव सत्यवती ऋषिपराशरेण सह वेदव्यासं जन्म दत्तवती | अनेन नियोगेन पाण्डुधृतराष्ट्रयोः जन्म अभवत् |

लोकप्रियकथानुसारं गणेशः महाभारतस्य लिपिकारः | परम् आधुनिक-महाभारते एवं नासीत् | यदा व्यासः महाभारतकथनार्थं स्वषिष्यान् कथं निरूपणं कुर्यात् इति चिन्तामग्नः आसीत् , तदा सः ब्रह्मदेवम् अस्मरत् | तदैव ब्रह्मा तस्य पुरतः आविरभूत्| व्यासः तम् अकथयत् यत् सः महत्तमा कृतेः चिन्तनं कुर्वन्नासीत् , यत्र सर्ववेदानां सारांश: समाविष्टः आसीत् ; परं स्वस्य मनसि भ्रमः आसीत् यत् कः कृतेः लिपिकारः भवितुं सक्षमः इति | ब्रह्मा तं कथितवान् यत् अस्यां धरायां कोऽपि एतं लिखितुं समर्थः नास्ति , परम् विघ्नेश्वरध्यानं कर्तुम् कथयति| यदा व्यासः विघ्नेश्वरध्यानं कृतवान् तत्क्षणमेव विघ्नेश्वर: तस्य पुरतः आविरभूत्|

महाकाव्यस्य गात्रम् – अष्टादश पर्वयुक्त इदं काव्यं ८४३६९ श्लोकयुक्तमस्ति | महाभारतस्य अङ्गम् इति मानितं हरिवंशपुराणं द्वादशसहस्रश्लोकानां पुराणमस्ति| एते श्लोकाः महाभारतस्य श्लोकगणनायां संमिलिताः सन्ति|
के.एम्.गङ्गुली महोदयस्य अभिमते, यदि त्रिपदी श्लोकाः द्विपदी इति गणिताः तर्हि अन्तिमसङ्ख्या एकलक्षाधिकाः श्लोकाः भवेत् | महाभारतस्य समीक्षित संस्करणे अनेके प्रक्षिप्तश्लोकाः मूलभारतात् अपाकृताः | तथापि मूलमहाभारते अशीतिसहस्रश्लोकाः सन्ति |विश्वे अन्यचत्वारि महाकाव्यानि सन्ति, यत्र रामायणमपि तेषु एकं मन्यते| महाभारतम् अन्येभ्यः महाकावेभ्यः दीर्घतमं मन्यते|
अष्टादशपर्वाः चत्वारभागेषु विभक्ताः |
१) प्रथमपञ्च पर्वाः – आद्य पञ्चकम् { प्रथम-पञ्चकम्}
२} अग्रिम-पञ्च पर्वाः -युद्ध- पञ्चकम्
३}अग्रिम-त्रयः पर्वाः -शान्ति-त्रयम्
४}अन्ते पञ्च पर्वाः – अन्त्य पञ्चकम्
अत्र २३०० अधिकाः अध्यायाः सन्ति | ते उपपर्वाणि इति विभक्ताः सन्ति|

उत्तरप्रदेशराज्यस्य लक्ष्मणपुर्याः समीपे नैमिषारण्यम् अस्ति| एतत् गोमती नदीतीरे अस्ति| यत्र उग्रश्रवसौतिना महाभारतं कथितं, तदेव नैमिषारण्यम् अस्ति| नैमिषारण्यं भारते पवित्रतमं तीर्थम् अस्ति| एतत् सहस्रशानां ऋषीणाम् आवासस्थानम् आसीत्| रामायणम्, महाभारतम्, पुराणानि च सर्वाणि अत्र एव कथितानि इति मन्यते|
यज्ञाचरणसमये अविरतकार्यकारणात् अवकाशाः संजाताः , अत: अस्मिन् समये एव कथाकाराः कथानकम् अकुर्वन्| उग्रश्रवसौति: अपि ईदृशे अवकाशे एव महाभारतकथनं कृतवान् |