व्यास इत्यर्थे पुनर्व्यवस्थापनम् | श्रीवेदव्यास: वेदानां सङ्कलनम् एवं पुनर्व्यवस्थापानं चतुर्भागेषु वर्गीकृतवान्| सः प्रत्येकं वेदं प्रत्येकशिष्याय पाठयित्वा तेषां प्रचारणार्थम् आदेशं दत्तवान् | तस्य नाम कृष्णद्वैपायनः इत्यपि अस्ति| द्वैपायनः इत्यर्थे द्वीपमध्ये तस्य जन्माधृत्य दत्तं नाम | द्वीप – द्वयोः ईङ्ग्योः मध्ये इति | व्यास इत्यर्थे वृत्तस्य व्यास अपि वर्तते – वृत्ते सर्वदीर्घतमा रेखा इति| अस्य ध्वनितार्थः व्यासः महाभारते सम्पूर्णां पृथिवीं समावेशितवान् इति|

श्रीवेदव्यास: महान् रचनाकारः आसीत्- एषः अनेकाः कृतयः रचितवान् | सः महापुराणान्यपि लिखितवान् | अष्टादश महापुराणानि सन्ति | अपि च अष्टादश उपपुराणानि सन्ति | अपराः संहिताः अपि सन्ति याः ‘पुराणम्’ इति आख्याताः , याः महापुराणेभ्यः एवम् उपपुराणेभ्यः अन्याः एव | सः ब्रह्मसूत्राणि अपि रचितवान् यानि वेदान्तस्य सारांशः एवं जीवनमार्गदर्शकाः सन्ति| उपनिषदः वेदवाङ्मयस्य अङ्गानि सन्ति परं वेदव्यासः तेषां रचयिता नास्ति|

पाण्डवकौरवाश्च शान्तनुमहाराजस्य प्रपौत्राः आसन् | यदा तस्य पुत्रौ विना उत्तराधिकारिणान् मृतौ , तदा तस्य विधवा सत्यवती , शान्तनुपुत्रविधवयोः नियोगः वेदव्यासेन सह आयोजितवती |शान्तनुमहाराज्ञा सह विवाहात् पूर्वमेव सत्यवती ऋषिपराशरेण सह वेदव्यासं जन्म दत्तवती | अनेन नियोगेन पाण्डुधृतराष्ट्रयोः जन्म अभवत् |

लोकप्रियकथानुसारं गणेशः महाभारतस्य लिपिकारः | परम् आधुनिक-महाभारते एवं नासीत् | यदा व्यासः महाभारतकथनार्थं स्वषिष्यान् कथं निरूपणं कुर्यात् इति चिन्तामग्नः आसीत् , तदा सः ब्रह्मदेवम् अस्मरत् | तदैव ब्रह्मा तस्य पुरतः आविरभूत्| व्यासः तम् अकथयत् यत् सः महत्तमा कृतेः चिन्तनं कुर्वन्नासीत् , यत्र सर्ववेदानां सारांश: समाविष्टः आसीत् ; परं स्वस्य मनसि भ्रमः आसीत् यत् कः कृतेः लिपिकारः भवितुं सक्षमः इति | ब्रह्मा तं कथितवान् यत् अस्यां धरायां कोऽपि एतं लिखितुं समर्थः नास्ति , परम् विघ्नेश्वरध्यानं कर्तुम् कथयति| यदा व्यासः विघ्नेश्वरध्यानं कृतवान् तत्क्षणमेव विघ्नेश्वर: तस्य पुरतः आविरभूत्|

महाकाव्यस्य गात्रम् – अष्टादश पर्वयुक्त इदं काव्यं ८४३६९ श्लोकयुक्तमस्ति | महाभारतस्य अङ्गम् इति मानितं हरिवंशपुराणं द्वादशसहस्रश्लोकानां पुराणमस्ति| एते श्लोकाः महाभारतस्य श्लोकगणनायां संमिलिताः सन्ति|
के.एम्.गङ्गुली महोदयस्य अभिमते, यदि त्रिपदी श्लोकाः द्विपदी इति गणिताः तर्हि अन्तिमसङ्ख्या एकलक्षाधिकाः श्लोकाः भवेत् | महाभारतस्य समीक्षित संस्करणे अनेके प्रक्षिप्तश्लोकाः मूलभारतात् अपाकृताः | तथापि मूलमहाभारते अशीतिसहस्रश्लोकाः सन्ति |विश्वे अन्यचत्वारि महाकाव्यानि सन्ति, यत्र रामायणमपि तेषु एकं मन्यते| महाभारतम् अन्येभ्यः महाकावेभ्यः दीर्घतमं मन्यते|
अष्टादशपर्वाः चत्वारभागेषु विभक्ताः |
१) प्रथमपञ्च पर्वाः – आद्य पञ्चकम् { प्रथम-पञ्चकम्}
२} अग्रिम-पञ्च पर्वाः -युद्ध- पञ्चकम्
३}अग्रिम-त्रयः पर्वाः -शान्ति-त्रयम्
४}अन्ते पञ्च पर्वाः – अन्त्य पञ्चकम्
अत्र २३०० अधिकाः अध्यायाः सन्ति | ते उपपर्वाणि इति विभक्ताः सन्ति|

उत्तरप्रदेशराज्यस्य लक्ष्मणपुर्याः समीपे नैमिषारण्यम् अस्ति| एतत् गोमती नदीतीरे अस्ति| यत्र उग्रश्रवसौतिना महाभारतं कथितं, तदेव नैमिषारण्यम् अस्ति| नैमिषारण्यं भारते पवित्रतमं तीर्थम् अस्ति| एतत् सहस्रशानां ऋषीणाम् आवासस्थानम् आसीत्| रामायणम्, महाभारतम्, पुराणानि च सर्वाणि अत्र एव कथितानि इति मन्यते|
यज्ञाचरणसमये अविरतकार्यकारणात् अवकाशाः संजाताः , अत: अस्मिन् समये एव कथाकाराः कथानकम् अकुर्वन्| उग्रश्रवसौति: अपि ईदृशे अवकाशे एव महाभारतकथनं कृतवान् |

महर्षिः वेदव्यासः अस्मान् महाभारतं स्वयमेव न अश्रावयत् | वेदव्यासः महाभारतं प्रप्रथामं स्वशिष्यं वैशंपायनम् अकथयत्! तत्पश्चात् वैशंपायन: राजानं जनमेजयं महाभारतम् अकथयत् | तत्समये उग्रश्रवस्-सौती तत्रैव उपस्थितः आसीत् , सोऽपि महाभारतकथां श्रुतवान्| तदनन्तरं सः नैमिषारण्यं प्रति अगच्छत् यत्र सः ऋषिशौनकम् एवम् असङ्ख्यातान् ऋषीन् मिलित्वा तत्र महाभारतकथाम् अकथयत्| एतदेव कथानकं वयं अद्यापि पठामः | एवम् एतत् तृतीयं कथानकं भवति|- प्रथमम् अस्ति वैशंपायनस्य कथानकम्, द्वितीयो जनमेजयस्य, तृतीयश्च ऋषीणाम्|
लोमहर्षणस्य सुतः उग्रश्रवस् सूत पौराणिक इत्यपि प्रसिद्धः | ते सर्वे सूतवंशीयाः | सौतयः कथाकाराः | सौतयः प्रतिभाशालिनः कथाकाराः सन्ति, ये कथानकं रोमाञ्चकं कर्तुं शक्नुवन्ति| ते कथाबद्धाः नीतिपाठमपि समक्षतया कथयन्ति, प्रायः नृपान् एव कथयन्ति|

अनुक्रमणिका महाभारतस्य प्रथमोऽध्याय: अस्ति| अत्र २७४ श्लोकाः निबद्धाः सन्ति| ११०-२७४ श्लोकेषु महाभारतस्य संक्षिप्तः सारांशः वर्तते| एतेषु श्लोकेषु धृतराष्ट्रः सञ्जयं कथयति यत् सः स्पोसदा जानाति स्म यत् स्वस्य पुत्राः युद्धे पराजयम् अनुभवन्ति स्म| धृतराष्ट्रः सञ्जयं अकथयत् यत् पुरा महाभारतस्य या प्रमुखा घटना अघटयत्, तस्मात् कारणादेव तस्य पुत्राः पराजिताः भविष्यन्ति, इति सः विलापं कृतवान् |( दूतस्य श्रीकृष्णस्य दुर्योधनेन बन्धनम्)

समीक्षितसंस्करणम् इत्यर्थे पुरातनग्रन्थानाम् अतिप्रामाणिकपाठम् इति अर्थः |समीक्षितसंस्करणम् ईदृशं कार्यम् करोति, यत्र मूलपाठं विहाय; अन्ये ये भागाः विविधकालघट्टेषु , विविधभाषासु च निवेशिताः , ते सर्वे निरस्ताः |
अत्र त्रयः बहु कठिनाः, प्रमुखाः स्तराः सन्ति|
1) प्रथमे स्तरे – मूलग्रन्थस्य पाठान्तराणि विविधभाषाभ्यः, स्रोतेभ्यः च सङ्कलितानि भवन्ति|
2) द्वितीये स्तरे- विदुषां समूहः निर्णयं करोति यत् के श्लोकाः आधुनिकाः एवं के कालक्रमेण निवेशिताः इति|
3) तृतीये स्तरे- अन्ते प्रामाणिकपाठ: सम्पद्यते | अत्र अन्ये निवेशिताः पाठाः, तेषां व्याख्याः अपि पृथक् सङ्कलिताः|
भण्डार्कर् प्राच्य संशोधना केन्द्रः {BORI} महाभारतस्य समीक्षितसंस्करणग्रन्थस्य सङ्कलनम् अकरोत् | एतत् बृहत् संशोधनाकार्यमासीत् यत्र पञ्चाशत् वर्षपर्यन्तं १२५९ हस्तप्रतयः संशोधिताः आसन् | महाभारतस्य समीक्षितसंस्करणग्रन्थे ८९००० अधिक श्लोकाः , एकोनविंश खण्डाः सन्ति, ये पञ्चदशसहस्र बृहदाकारपुटेषु सन्ति|

पञ्चम वेदः
चतुर्वग पुरुषार्थाः | वेदाः जीवनस्य चत्वारल्क्ष्याणाम् अर्थम् एवं व्याख्यानं कुर्वन्ति -एते चत्वारः धर्मः,अर्थः,कामः, मोक्षश्च जीवनलक्ष्याः सन्ति| एवमेव महाभारतम् | एतत् महाकाव्यम् अस्मान् निबोधयति यत् अर्थस्य एवं कामस्य अर्जनं धर्मानुसारं भवेत् | एतत् अस्मभ्यं मोक्षपथमपि दर्शयति|
मरणानान्तरं लाभः इति मोक्षः केवलः न भवेत् | अस्यामेव जीवावध्यां कथम् अस्माभिः सम्पूर्णम् एवं सन्तृप्तं जीवनं यापयेत् इति बोधयति| मोक्षः प्रस्तुतजीवनं समत्त्वेन अनुभवेत् इति | पुरुषसूक्तः एवम् उपनिषदः अपि इदमेव बोधयन्ति| वस्तुतस्तु महाभारते वेदानाम् सर्वसारांशाः समाविष्टाः सन्ति| अत एव महाभारतं पञ्चमवेदः इत्यपि आख्यातः | वेदसारमहाभारतम् इत्यापि कथ्यते ( वेदानाम् मूलसारांशः)

जयः इत्यर्थे धर्मस्य जयः एव | यदि पाण्डवाः जेष्यन्ति वा कौरवाः , तत् अप्रस्तुतमेव! यः धर्मस्य पक्षे स्थितः, तस्य एव जयः भवति इति| “यतो धर्मस्ततो जयः ” इति कथनं महाभारते विद्यते | महती शक्तिशालिनी इयम् उक्तिः – अत एव भारतस्य सर्वोच्छ-न्यायालयः इमां स्वस्य ध्येयवाक्यम् इति स्वीकारम् अकरोत्|

धर्मसूक्ष्मता
धर्मः स्तब्धः नास्ति , न च श्वेत-श्याम सूत्रमपि! अस्य अवलम्बनं स्थितेः एवं मनुष्यस्य उपरि भवति| सः एव नरः( सा एव नारी) विभिन्नस्थितिषु विभिन्नरीत्या कार्यं करोति| धर्मः तमनुसृत्य परिवर्तयति|
धर्मः सूक्ष्ममेव| अनेकासु जीवनगाथासु धर्मसङ्कटः प्रकटः भवति| महाभारते अस्य सूक्ष्मस्य व्याख्यानः अस्ति|
अनौपचारिकाध्ययने महाभारतकथाः एवम् पात्राणां व्यवहारः विप्रतिषिद्धाः इव प्रतीयन्ते|
एवं महाभारतं धर्मं तथा तस्य मूलस्वरूपं क्लिष्टपरिस्थितिषु व्याख्यायति| महाकाव्यमिदम् एतद्दर्शयति यत् सदाचारः किमस्ति; तथा सन्मार्गं पालयितुं धियः सदुपयोगः सुसमये कथं करणीयम् इत्यपि अस्मान् बोधयति|
यदा कथानकनीतिद्वारा धर्मस्य बोधनं भवति , तदा श्रोतुम्, स्मर्तुम्, पालयितुं च सुलभः भवति| महाभारतं कथारूपेण सम्पूर्णधर्मशास्त्रस्य कथनमस्ति{सद्व्यवहारस्य , सद्धर्मस्य शास्त्रमिदम्} | अतः एतत् ‘ धर्मसारमहाभारतम्’ इति सुष्ठु आख्यातमस्ति| {धर्मस्य सारः }