प्रत्येक पांडवा कडल्यान द्रौपदीक एकेक चलो जाल्लो. तांगेली नावा आशिल्ली, प्रतिविंध्या, सुतसोम, श्रुतकर्म, सतनिका, आणि श्रुतसेन.ह्या सगळ्यांक उपपांडव म्हणतात. ते सगळेच होडले योद्धे म्हण प्रसिद्ध आसात.दुर्योधनाच्या मरणा उपरांत द्रोणाचार्यांचो चलो अश्वत्थामा आणि दोन कौरव योद्धे मेळून सूड घेवपाक , पांडवांचो तळ उध्वस्त करचे ठरयतात आणि ते तळाचेर हल्लो करतात सगळेच उपपांडव ह्या हल्ल्यात मरण पावतात. पांडव, द्रौपदी आणि कृष्ण त्यावेळार तळाचेर आसनात. द्रौपदीक खूप होडलो धक्को बसता आणि ती दुःखान पिशी जाता.
थोडया लोककथेत अशे सांगला की द्रौपदीक युधिष्ठिराकडल्यान सुथानू नावाची चली आशिल्ली.-
ताजे लग्न कृष्ण आणि सत्यभामाचो चलो स्वरभानू बरोबर जाल्ले.
विकिपीडियार राजा रविवर्मान काडील्ले चित्रात
द्रौपदी आणि पाच पांडव – दिसतात.

अश्वत्थामान निदेत आशिल्या उपपांडवान्चो संहार केल्ल्या नंतर, कृष्ण आणि पांडवानी ताजो पाठलाग केलो. अर्जुन आणि अश्वत्थाम दोगानिबी एकमेकांचेर ‘ ब्रह्मसिरस ‘ नावाचे दैवी अस्त्र वापरले. तेन्ना सर्वनाशाच्या भयान, व्यास आणि नारद दोगांन मध्यस्थी केली आणि तांगेली अस्त्र फांटी घेवचाक सांगले. अर्जुनान तशे केले. जाल्ल्यार अश्वत्थामान
मात्र दुष्टपणान ते अस्त्र, अभिमन्यूची विधवा बायलेच्या गर्भाचेर फिरयले. परत कृष्णान मदे पडून त्या मृत बालकाक (जो ताजोई नातू आशिल्लो ) जीवदान दिले.तोच पुढे परीक्षित नावान प्रसिद्ध जालो. युधिष्टीरा नंतर तो हस्तीनापूरचो राजा जालो आणि साठ वर्षांपर्यन्त वैभवपूर्ण असो कारभार चलयलो.अथर्व वेदान परीक्षित राजाची खूब प्रशंसा केल्या आणि ताणे राज्यात वेदिक संस्कार समाजात व्यवस्थित रुजयली आणि राज्याक वैभव संपन्न केले अशे म्हणला.
अश्वत्थामाक मात्र ताज्या कपाळाचेर आशिल्ले तेजस्वी रत्न काढून घेतले आणि शाप दिलो की ताणे एकाकी आणि दुः खी जीवन मरणाशिवाय जगचे.

विकिपीडियात 19 century CE तले निनावी चित्र काश्मीर स्कूल ऑफ आर्ट चे.. तांतून परीक्षित , विष्णू मुकार दिसता.

जनमेजय हो परीक्षिताचो वारस आणि अर्जुनाचो पणतू आशिल्लो महाभारताच्या पयल्या सत्राच्या अनुक्रमणीकेत सांगला की जनमेजयान एक ‘ सर्प – सत्र ‘ (सर्प बळी )याग केल्लो . ताज्या बापायलो मृत्यू सर्प दंशान जाल्लो, ताजो सूड घेवपाक म्हण ताणे ह्या यागाचे आयोजन केल्ले उरता.. ह्या यागात व्यास ऋषींचो विद्यार्थी वैशम्पायन, हाणे महाभारत सर्वप्रथम आपल्या गुरुमूकार म्हणून दाखयले जाचेकडल्यान तो ते शिकिल्लो. उग्रश्रवान ते आयकून नन्तर ऋषी शौनकान नैमिषारण्यात केल्ल्या आणि ( हो जागो आताच्या लखनौ लागी आसा) 12 वर्षांपर्यन्त चलील्ल्या यज्ञात ते परत म्हणले.
आता आमी जे वाचतात आणि आयकतात ती उग्रश्रवाचीच महाभारताची आवृत्ती आसा. ह्या टिकात्मक आवृत्तीत , हो अध्याय काडून उडयला , पूण प्रसारणाची साखळी मात्र आसा तशेच स्वीकारला..
विकिमीडियात दिसता ते सर्प-यागाचे चित्र कोणे तरी अज्ञात चित्रकारांन circa 1920 त काडील्ले दिसता.

एकलव्याक कृष्णान मारले. एकलव्य हो जरासंधाचो सहयोगी आणि मित्र आशिल्लो. कृष्णान जरासंधाच्या वधात मदत केल्ले कळले नंतर ताणे द्वारकेचेर हल्लो केलो. त्या लढाईत एकलव्य मरण पावलो. जरासंध मेलोनंतर युधीष्ठिरान राजसूय यज्ञ केले. आणि ताजेसाठी एकलव्याचो पूत केतुमानाक आमंत्रित केले. केतुमान कौरवांच्या बाजून लढलो आणि भीमान युद्धात ताजो वध केलो.
महाभारतात एकलव्याच्या मरणाची वार्ता दोन कडेन आयल्या, उद्योग पर्वात आणि द्रोण पर्वात. द्रोण पर्वात कृष्ण स्वतःच अर्जुनाक सांगता की ताणे पांडवांच्या फायद्यासाठी एकलव्याचा वध केलो.
स्रोत : KMGanguly ले महाभारताचे इंग्लिश भाषांतर.

अभिमन्यू हो सुभद्रा आणि कृष्णाचो भुरगो. युद्धाच्या तेरावे दिवसा ताणे प्रसिद्ध चक्रव्यूहाचो भंग केलो आणि युद्ध चालू दवरले. पूण जेन्ना मुखेले सात कौरवांनी एकजावन ताजेर हल्लो केलो तेन्ना ताका वीरमरण येता. दुः::शासनाच्याव चल्यान ताजेर अखेरचो घाव घातलो. ताजोई नंतर थोडेच दिवसांन द्रौपदीच्या सगळ्यात होडल्या पुतान वध केलो.
अभिमन्यून त्याच दिसा कोसल देशाचो राजा बृहद्बालचो वध केल्लो..
नंतर पुराणातल्या थोड्या ग्रंथात असो उल्लेख आसा की तो श्री रामाल्या इक्श्वाकु वंशाचो अखेरचो उत्तराधिकारी आशिल्लो. कालिदासाल्या अमर साहित्य रघुवंशात बी माहिती आसा की इतर सगळ्याच राजवंशाप्रमाणे रामाले घराणे बी विनाश पावच्या वाटेर आशिल्ले.
विकिमीडियार आसा ते प्रताप मुळीकाचे अभिमन्यूले हुबेहूब अशे प्रसिद्ध चित्र.

दुर्योधनाचो पूत राजकुमार लक्ष्मण अजिबात ताज्या बापयासारखो नाशिल्लो. ताका अभिमन्यूकडल्यान वीरमरण प्राप्त जाले. पुराणात लक्ष्मणा ह्या ताज्या जुळ्या बहिणीचो उल्लेख आसा. पूण महाभारतात दुर्योधनाच्या बायलेच्या नावाचो मात्र उल्लेखच केल्लो ना. खरे तर तिजे अपहरण करून हाडून तिजे दुर्योधना बरोबर लग्न लावून दिल्ले आसता. थोडे ग्रंथ तिजे नाव भानुमती अशे सांगतात. थोड्यो लोककथा सांगतात की युद्धा नंतर कौरव पांडवातली दुस्मनी दूर
करपाक म्हूण तिका अर्जुनासंगत परत लग्न करचे पडले. लोकगीतांत तिजो घोव आणि पूताच्या युद्धातल्या मरणानंतर जबरदस्तीन तिजे लग्न , तिका विधवा केल्ल्या शत्रू अर्जुनाबरोबर लावून दितात अशे वर्णन आसा. तिज्या दुःखी आणि दुर्दैवी जगण्याबद्दल लोकप्रिय लोकगीतांत ‘शोक विलाप ‘ केल्ले आसा. एक स्त्री कशे आपले कुटुंबाक जोडून दवरचे खातीर कितलो त्याग करता, कितल्या संकटांक तोंड दिता ह्या गोष्टींची भानुमती प्रतीक आसा.हिंदीत एक लोकप्रिय म्हण आसा, ” कहीं की ईन्ट, काहीं का रोडा, भानुमतीने कुनबा जोडा. ” अर्थ असो की, लाचार जावन भानुमतीक, कुटुंब निर्माण करचे पडता.
विकिमीडियाचेर दिसता त्या रविवर्माच्या चित्रात अभिमन्यू लक्ष्मणाचो वध करताना दाखयला.

दुर्योधनाली चली लक्ष्मणा (किंवा लक्षणा )हिजो महाभारतात उल्लेख ना. पूण, हरिवंशम (परिशिष्ट ) आणि भागवतम ह्या दोनीत तिजी काणी आसा. सांबा हो कृष्ण आणि जांबावती चो पूत. लक्ष्मणाल्या स्वयंवराची वार्ता आयकून सांबा हस्तीनापूराक वचून जबरदस्तीन तिका घेवन आयलो. दुर्योधनान ताका धरले, पूण कृष्णान ताका वाचयले आणि द्वारकेत परत हाडले. ताका धा भुरगी जाली.
सांबा हो खूब सुंदर दिसतालो, तितलोच तो दुष्ट आणि स्त्रीलंपट बी आशिल्लो.कृष्णान ताका कुष्टरोग जावचो शाप दिल्लो.
बरॊ जावपाक म्हण ताणे चंद्रभागा (चिनाब ) नदीच्या तीराचेर सांबापूर ह्या गावात सूर्यपूजा सुरु केली, अशे म्हणतात. मध्ययुगात मुलतान गावात ताणेच सूर्यमंदिराची स्थापना केल्ली अशे समजतात जे त्याच काळात नष्टबी जाले.
चित्र , चौथे शतक CE तले हैद्राबाद म्युझियमातल्या फलकाचेर सांबा (उजवे कडल्यान दुसरो) आणि वृष्णी (यादव ) नायक.
स्रोत : https://www.wisdomlib.org/hinduism/compilation/puranic-encyclopaedia/d/doc241914.html1

घटोत्कच हो,भीम -हिडिंबेचो पूत. भीमान तांच्या अज्ञातवासात लाक्षा- गृह जळून खाक जाले नंतर हिडिंब राक्षसाचो वध केलो. हिडिंबा, हिडिंब राक्षसाची भैण. घटोत्कच हो, पांडव भुरग्यान्त सगळ्यात होडलो. तो जादुई शक्ती युक्त असो खूब शूर योद्धा आशिल्लो. युद्धाच्या 14व्या दिसाक लढाई सूर्यास्तानंतरबी सुरूच रावली. तेन्ना राक्षस आशिल्ल्यान रात्रीच्या काळकाचो फायदो घेवन घटोत्कचान कौरवांचो व्हड नास केलो. अखेरीक कर्णाक ताजे ‘ सकतायुध ‘ नावाचे दिव्य अस्त्राचो वापर करचो पडलो . खरे तर कर्णाक एकचपटी वापरचे हे अस्त्र अर्जुनाचेर वापरचे आशिल्ले. पण ताका ते घटोत्कचाचेर वापरचे पडले. कृष्णान ताजो हो त्याग खुशीन मनयलो कारण, ‘सकतायुधा’चो नाश म्हणल्यार अर्जुनाचे मरण पुडे गेले.
घटोवत्कच हो खूब लोककथात एक लोकप्रिय असो पात्र आसा. एक अशाच लोककथेचे रुपांतर ‘माया बझार’ ,खूब प्रसिद्ध अश्या तामिळ/ तेलुगु सिनेमा जाला. NT रामारावान त्या सिनेमात काम केला.
चित्र , सिनेमाचे poster आसा.

पांडवबंधुंचो आपापसातलो नियम आसता की, द्रौपदिबरोबर त्यांचेपैकी कोणी आशिल्ले जाल्यार, बाकी कोणीच तांचो एकांत भंग करचे ना. आणि तो नियम भन्ग केलो म्हणून अर्जुनाक हद्दपार करतात.हद्दपारीच्या काळात ताणे दोन लग्ना केली – 1) नाग राजकन्या उलूपी आणि 2) मणिपुरी (मनालूरपुरी) राजकन्या चित्रांगदा. चित्रांगदाचो चलो बब्रुवाहन पुढे वचून राजा जालो.
युद्धात जितले नंतर अर्जुन, अश्वमेध यज्ञाचो घोडो खंय वता थंय वचत वचत मनालुपुराक पावलो. थंय उलूपीन बब्रुवाहनाक अर्जुनाचो सामनो करपाक तिडायले. बब्रुवाहनाक बापायबरोबर लढचे अजिबात मना नाशिल्ले. अर्जुन खूब नरमाईन लढलो. पूण बब्रुवाहन मात्र बापायचेर छाप मारचेखातीर उत्साहाचे भरात जोरात लढलो आणि ताका हरयलो. अर्जुन ह्या लढाईत मृत्यू पावलो. चित्रांगदा खूबच नाराज जाली आणी उलुपीक दूषणा दिवपा लागली. तेन्ना उलूपीन एक संजीवनी रत्न सोदून हाडले आणि अर्जुनाक जीवन्त केलो. आणि तिणे अर्जुनाक सांगले की, भीष्माक मारील्ल्याचे हे प्रायश्चित्त आसा.
विकिपीडियाचे चित्रात परशियन भाषांतरात दाखयील्ल्यासारखे – बब्रुवाहन अर्जुनाकडे येता.

व्यासाच्या महाभारतात कर्णाच्या कौटुंबिक जीवनाचो थोडोसो उल्लेख आसा. ताणें आपल्या दत्तक पित्यान ठरयल्ल्या चले बरोबर लग्न केले आणि ताका वृषशेण आणि सुशेण अशी दोन भुरगी जाली. वृषशेण हो खूब हिंमतवान आशिल्लो. युद्धाच्या सतरावे दिसान, अर्जुन आणि कर्णाची अखेरची लढाई जावचे पयले ताणे अर्जुनाचो सामनो केलो. अर्जुनान ताजेर धा बाण मारले आणि ताजे धनुष्य, बाहू आणि मस्तक छिन्न – विछिन्न केले. ताणे कर्णांक खोचिक थोमनो माल्लो की ताणे ताजे भुरग्याक ताजे मुक्कारच मारला , पूण कर्णान मात्र ताजे पुताक ताजे फाटल्याण मारला.
हांगा विकिपीडिया दाखयता ते चित्र, 18 वे शतक CE तले बाशोली स्कूलाचे लघु चित्र आसून तांतून, द्रौपदीचे वस्त्रहरण दाखयला. उजवीकडच्यान दुसरो बशील्लो दिसता तो वृषशेण.

महाभारत युद्धाक 36 वर्सा जाल्या नंतर द्वारकेत यादवी झूज माजली. समुद्रात होडलो पूर आयलो आणि उदक इतले वाढले की आक्खी द्वारका नगरी बुडली. कृष्ण आणि बलरामबी मृत्यू पावले. उरील्यांक वाचवपाक अर्जुन आयलो पूण (पंजाब) – पंच नदीच्या प्रदेशात भटक्या भोंवपी लुटारु पासून मात्र तो तांका वाचवपा शकलो ना.
अगदी थोड्याच यादवांक वाचवंन तांचे पुनर्वसन केले. कृतवर्माचो भुरगो मृत्तीकावतात, सात्यकीचो भुरगो सरस्वती नदीच्या काठाचेर, आणि थोडे जण दुसऱ्या जागेचेर अशे स्थिर जाले. अनिरुद्ध आणि उषाचो पूत वज्र, इंद्रप्रस्थचो राजा जालो. अनिरुद्ध हो, कृष्णाचो होडलो पूत प्रद्युम्नचो भुरगो आसता. तर अशे करून अर्जुन कृष्णाचो वंश सम्पूर्ण नामशेष जावचे पासून वाचयता.
कुणाल मेहरा 7 ह्या विकिपीडियाच्या चित्रात द्वारकाधीश देऊळ दिसता. दंतकथेत सांगिल्ले प्रमाणे ते वज्र राजान स्थापन केल्ले.
.

व्यासाच्या महाभारतात बार्बारिकच्या काणेचो उल्लेख ना. ही खरे तर राजस्थानात लोकप्रिय जाल्ली एक दंतकथा आसा.
बार्बारिक हो घटोत्कच आणि राजकुमारी मौर्वी हांचो पूत . बार्बारिक, हो एक तर अजेय अशिललोच पूण तो खंचेबी बाजू फिरौन , उलट पुलट बी करपाक शकतालो. तर्काच्या नजरेन पळयल्यार, जर ताणे युद्धात भाग घेतील्लो जाल्यार तो जीवंत उरच्या फाव आशिल्लो. तेच टाळचे खातीर कृष्णान ताका आपले मस्तक छाटून दवरपाक सांगले अशे म्हंटात. आणि ताका असो वरदान दिलो की तो ताज्या त्या कापून दवरिल्ल्या तकलेनबी युद्ध पळवपा शकतलो. आणि वैर अशेई सांगले की ताका कलियुगात श्याम जी ह्या कृष्णाच्या नावानं वळख मेळतली. आणि ताजी पूजा ताज्याच रूपात लोक करतले.
खाटू श्याम मंदिर हेबी त्याच जागेर आसा ज्या जागेर कृष्णान, ताजे शिर बुडायिल्ले.
इतिहासातली माहिती अशि आसा की, एक स्थानिक राजान ताजे देऊळ 11 वे शतक CE त बांधले.
स्रोत : https://www.tourism.rajasthan.gov.in/khatu-shyam-temple.html