പഞ്ചപാണ്ഡവരിലെ ഓരോ സഹോദരനിലും ദ്രൗപദിയ്ക്ക് ഓരോ മകനുണ്ടായിരുന്നു – പ്രതിവിന്ധ്യൻ, സുതസോമൻ, ശ്രുതകർമ്മൻ, ശതാനികൻ, ശ്രുതസേനൻ – ഇവർ ഉപപാണ്ഡവരെന്നാണ് അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. പ്രബലരായ സേനാനികളായിരുന്നു ഇവർ. ദ്രോണരുടെ മകൻ അശ്വാത്ഥാമാവും, 2 കൗരവ സൈന്യാധിപരും, ദുര്യോധനന്റെ വധത്തിന് ശേഷം പ്രതികാരവാഞ്ചയാൽ പാണ്ഡവപടയെ ആക്രമിച്ച് നശിപ്പിക്കാന്‍ തീരുമാനിച്ചു. രാത്രിയില്‍ പാണ്ഡവപട ഉറങ്ങിക്കിടന്ന സമയത്ത് അവരെ ഈ കൗരവസേന ആക്രമിക്കുകയും, ആ ആക്രമണത്തിൽ ഉപപാണ്ഡവരെല്ലാവരും വധിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. പഞ്ചപാണ്ഡവരും, ദ്രൗപദിയും, കൃഷ്ണനും ഈ ആക്രമണ സമയത്ത് അവിടെയില്ലായിരുന്നു. ദ്രൗപദിയുടെ ഹൃദയം ഏറ്റവും വ്യാകുലപ്പെട്ട സംഭവമായിരുന്നു ഇത്. കൃഷ്ണ-സത്യഭാമയുടെ മകൻ സ്വരഭാനുവിനെ വിവാഹം ചെയ്ത സുതനു ദ്രൗപദി – യുധിഷ്ഠിരന്റെ മകളാണെന്ന് പറഞ്ഞുവെക്കുന്ന അനേകം നാടോടികഥകൾ പ്രചാരത്തിലുണ്ട്.

പാണ്ഡവരുടെയും, ദ്രൗപദിയുടേയും രാജാരവിവർമ്മ പെയിന്റിംഗാണ് ഈ വിക്കിമീഡിയ ചിത്രം.

ഉറക്കത്തിൽ ഉപപാണ്ഡവരെ വധിച്ച അശ്വത്ഥാമാവിനെ കൃഷ്ണനും, പാണ്ഡവരും ചേർന്ന് വേട്ടയാടി. അർജ്ജുനനും അശ്വത്ഥാമാവും പരസ്പരം “ബ്രഹ്മസിര” അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. സർവ്വനാശം പരത്തുമെന്നതിനാൽ വ്യാസനും നാരദനും ഇടപ്പെട്ട് രണ്ടുപേരോടും അത് തിരിച്ചെടുക്കാനഭ്യർത്ഥിക്കുകയും അർജ്ജുനൻ പിൻവലിക്കുകയും ചെയ്തു. അശ്വത്ഥാമാവ് പക്ഷെ, ദുരുദ്ദേശ്ശത്തോടെ തന്നെ അഭിമന്യുവിന്റെ ഗർഭിണിയായ വിധവ ഉത്തരയുടെ നേരെ ആ അസ്ത്രം വഴി തിരിച്ചുവിട്ടു. തന്റെ ചെറുമകനും കൂടിയായ ഉത്തരയുടെ ആ പുത്രനെ കൃഷ്ണൻ പുനർജ്ജീവിപ്പിച്ചു.
ഈ കുഞ്ഞാണ് യുധിഷ്ഠിരന്റെ പിന്തുടർച്ചവകാശിയായി 60 വര്‍ഷം പ്രൗഢഗംഭീരമായി ഹസ്തിനപുരം ഭരിച്ച പരീക്ഷിത്ത് ചക്രവർത്തി. വ്യവസ്ഥാപിത രീതിയിൽ വേദപാരമ്പര്യ സംസ്കാരം തന്റെ രാജ്യത്ത് ക്രമീകരിച്ച ഒരു പരിക്ഷിത് ചക്രവർത്തിയെ അഥർവ്വവേദത്തിൽ കൊണ്ടാടുന്നുണ്ട്. തന്റെ ശിരോഭൂഷണമായ രത്നം നഷ്ടപ്പെട്ട്, മരണമില്ലാത്ത ഏകാന്തവും, ദുരിതപൂർണ്ണവുമായ ഒരു ജീവിതമാണ് അശ്വത്ഥാമാവിന് ശാപമായി ലഭിച്ചത്.

കാശ്മീർ ചിത്രകലാ പാരമ്പര്യത്തിലുള്ള 19th നൂറ്റാണ്ടിലെ ഈ വിക്കിമീഡിയ ചിത്രത്തിലുള്ളത് മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ മുമ്പിലെ പരിക്ഷിത് ചക്രവർത്തിയാണ്.

അർജ്ജുനന്റെ ചെറുമകനായ പരിക്ഷിത് ചക്രവർത്തിയുടെ മകനും, പിൻഗാമിയുമായിരുന്നു ജനമേജയൻ. മഹാഭാരതത്തിന്റെ ആദ്യ അദ്ധ്യായത്തിൽ പറയുന്നത് ജനമേജയൻ ഒരു സർപ്പസത്രയജ്ഞം നടത്തിയെന്നാണ്. ഒരു ശാപം മൂലം സൽപ്പദംശനമേറ്റ് തന്റെ പിതാവ് മരിച്ചുപോയതിന്റെ പകപോക്കാനാണീ യജ്ഞം ജനമേജയൻ നടത്തിയത്. ഈ യജ്ഞത്തിൽ വെച്ചാണ് തന്റെ ഗുരുവായ വ്യാസനിൽ നിന്ന് പഠിച്ച മഹാഭാരതം, വൈശമ്പായനൻ ആദ്യമായും പരസ്യമായും ആഖ്യാനം ചെയ്യുന്നത്. അന്ന് ഇത് ശ്രവിച്ച ഉഗ്രശ്രവസ്സാണ്- പിന്നിട് 12വർഷം നീണ്ടുനിന്ന, ഇന്നത്തെ ലഖ്നൗ അടുത്തുള്ള നൈമിശരണ്യ കാടുകളിൽ വെച്ച് സൗനകഋഷി നടത്തിയ യജ്ഞത്തിൽ വീണ്ടും പാരായണം ചെയ്തത്. ഇന്ന് നമ്മൾ വായിക്കുന്നതും, കേൾക്കുന്നതുമായ മഹാഭാരതം ഉഗ്രശ്രവസ്സ് അന്ന് ആഖ്യാനം ചെയ്തതാണ്. നിരൂപാത്മക പതിപ്പുകളിൽ ഈ അദ്ധ്യായം ഇല്ല എങ്കിലും, കേട്ടറിവുകളുടെ ഈ ആവൃത്തി (ക്രമം) പരക്കെ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളതാണ്.

1920കളിലെ ഒരു അജ്ഞാതകലാകാരന്റെ ഭാവനയിലുള്ള സർപ്പസത്രയജ്ഞത്തിന്റെ പകർപ്പാണ് ഈ വിക്കിമീഡിയ ചിത്രം.

ജരാസന്ധനുമായി സഖ്യത്തിലായിരുന്ന ഏകലവ്യനെ വധിച്ചത് കൃഷ്ണനാണ്. ജരാസന്ധന്റെ വധത്തിന് കൃഷ്ണന്റെ സഹായമുണ്ടായിരുന്നതിനാൽ, ഏകലവ്യൻ ദ്വാരക ആക്രമിച്ചെങ്കിലും, ഈ യുദ്ധത്തിൽ ഏകലവ്യൻ വധിക്കപ്പെട്ടു. ജരാസന്ധന്റെ മരണശേഷം യൂധിഷ്ഠിരൻ നടത്തിയ രാജസൂയ യജ്ഞത്തിലേക്ക് ഏകലവ്യന്റെ മകനായ കെറ്റുമാനെ ക്ഷണിച്ചിരുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ ഭീമനാൽ വധിക്കപ്പെട്ട ഏകലവ്യന്റെ മകൻ കൗരവ പക്ഷത്ത് നിന്നായിരുന്നു പോരാടിയത്.

അവലംബം: KM Gangulyയുടെ മഹാഭാരതത്തിന്റെ ഇംഗ്ലീഷ് തർജ്ജമ.

സുഭദ്രയുടേയും അർജ്ജുനന്റെയും മകനാണ് അഭിമന്യു. യുദ്ധത്തിന്റെ 13ആം ദിനത്തിൽ ഒറ്റയ്ക്ക് ചക്രവ്യൂഹം ഭേദിച്ച ധീര യോദ്ധാവായ അഭിമന്യുവിനെ 7 തലമുതിർന്ന കൗരവനായകർ ചേർന്നാക്രമിച്ച ശേഷമാണ്, ദുര്യോധനന്റെ മകൻ വധിച്ചത്. ദ്രൗപദിയുടെ മൂത്തമകനാണ് ദുര്യോധനന്റെ മകനെ വധിച്ചത്. കോസല രാജാവായിരുന്ന ബൃഹദ്ബലയെ, തന്റെ അവസാനദിനത്തിൽ വധിച്ചത് അഭിമന്യു ആണ്. ശ്രീരാമന്റെ ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തിലെ അവസാന രാജാവായിരുന്നു ബൃഹദ്ബാല. കാളിദാസന്റെ “രഘുവംശം” അവതരണത്തിലൂടെ നമുക്ക് മനസ്സിലാവുന്നത് മറ്റു പല മഹദ് രാജവംശങ്ങളെ പോലെ രാമന്റെ രാജവംശത്തിനും അവസാനം ക്ഷയിച്ചപയം സംഭവിച്ചു.

ഈ വിക്കിമീഡിയ ചിത്രം അഭിമന്യുവിന്റെ സുപ്രസിദ്ധമായ ഛായാചിത്രം- Pratap Mullick വരച്ചതാണ്.

അഭിമന്യു വധിച്ച ദുര്യോധനപുത്രൻ ലക്ഷ്മണൻ, തന്റെ പിതാവിന്റെ പോലെയല്ലാത്തൊരു രാജകുമാരനായിരുന്നു. തന്റെ ഹിതത്തിനെതിരായി, തട്ടിക്കൊണ്ടുപോയ ദുര്യോധനനെ തന്നെ വിവാഹം കഴിക്കേണ്ടി വന്ന ഭാനുമതിയ്ക്ക് ലക്ഷ്മണൻ, ലക്ഷണ എന്ന ഇരട്ടമക്കളുണ്ടായിരുന്നു. കൗരവകുടുംബത്തിനോടുള്ള വിദ്വേഷമവസാനിപ്പിക്കാനായി, യുദ്ധത്തില് ദുര്യോധനനെ വധിച്ച്, തന്നെ വിധവയാക്കിയ അർജ്ജുനനെ തന്നെ പുനർവിവാഹം ചെയ്യേണ്ടി വന്ന നിർഭാഗ്യവതിയായ ഭാനുമതിയെ വാഴ്ത്തുന്നത് – എന്ത് തിരിച്ചടികൾ എപ്പോഴുണ്ടായാലും, കുടുംബത്തെ ചേർത്തുപിടിക്കുന്ന വനിതാരത്നമായാണ്.
അതിവിഭിന്നമായ ഘടകങ്ങൾ കൊണ്ട് കുടുംബത്തെ കെട്ടിപടുത്ത് നിലനിർത്തിയ ഭാനുമതി – എന്നൊരു പഴഞ്ചൊല്ല് തന്നെ ഹിന്ദിഭാഷയിലുണ്ട്.

രാജാരവിവർമ്മ വരച്ച, ലക്ഷ്മണയെ വധിക്കുന്ന അഭിമന്യു എന്ന വിഖ്യാത വിക്കിമീഡിയ ചിത്രമാണിത്.

മഹാഭാരതത്തിൽ പറയുന്നില്ലെങ്കിലും, ഹരിവംശത്തിലും, ഭാഗവതത്തിലും ദുര്യോധനന്റെ മകളായ ലക്ഷ്മണ (ലക്ഷണ)യെ കുറിച്ച് പ്രതിപാദിക്കുന്നുണ്ട്. കൃഷ്ണന്റെയും, ജംബവതിയുടെയും മകനായ സാംബ, ലക്ഷണയുടെ സ്വയംവരത്തെ കുറിച്ചറിഞ്ഞപ്പോൾ ഹസ്തിനപുരത്തേക്ക് പോവുകയും, രാജകുമാരിയെ ബലം പ്രയോഗിച്ച് കൊണ്ടുവരാൻ ശ്രമിച്ചു. ദുര്യോധനൻ സാംബയെ തടഞ്ഞുവെച്ചെങ്കിലും, കൃഷ്ണൻ ഇടപെട്ട് വധൂവരന്മാരെ രക്ഷിച്ച് ദ്വാരകയിലേക്ക് കൂട്ടി കൊണ്ടുവന്നു. അവർക്ക് 10 മക്കളുണ്ടായിരുന്നു.
സുന്ദരനെങ്കിലും, അധാർമ്മികമായ പാതകളിലൂടെ സഞ്ചരിച്ചിരുന്ന ഒരു സ്ത്രീലമ്പടനായിരുന്നു സാംബ. കൃഷ്ണന്റെ ശാപം മൂലം ലഭിച്ച കുഷ്ഠരോഗശാന്തിക്കായി ചന്ദ്രഭാഗ (ചെനാബ്) പുഴയോരത്തെ സാംബപുരത്ത് സൂര്യാരാധന ക്രമങ്ങൾ ആരംഭിച്ചതായി വിശ്വസിക്കുന്നു. മദ്ധ്യകാലഘട്ടങ്ങളിൽ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ട മുൾത്താനിലെ സൂര്യക്ഷേത്രവും ഇദ്ദേഹം ആരംഭിച്ചതാണെന്നും ചിലയിടങ്ങളിൽ വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.

ഈ ചിത്രത്തിൽ കാണുന്ന – വലത് നിന്ന് രണ്ടാമതിരിക്കുന്ന സാംബയും, മറ്റു യാദവപ്രമുഖരുമടങ്ങുന്ന ഹൈദരബാദ് മ്യൂസിയത്തിലെ ഈ ഫലകം നാലാം (4th Cent CE) നൂറ്റാണ്ടിലെയാണ്.

ഉറവിടം: https://www.wisdomlib.org/hinduism/compilation/ എന്ന വെബ്സൈറ്റ്

പാണ്ഡവരുടെ മക്കളിൽ കടിഞ്ഞൂൽ സന്തതി ആയിരുന്നു ഭീമന്റെയും, ഹിഡിംബിയുടെയും മകനായ ഘടോൽകചൻ. പ്രവാസകാലത്തിനിടയിലെ മെഴുക് കൊട്ടാരനാശത്തിന് ശേഷം ഭീമൻ വധിച്ച രാക്ഷസനായ ഹിഡിംബന്റെ സഹോദരിയായിരുന്നു ഹിഡിംബി. അൽഭുത-മാന്ത്രിക ശക്തികളുണ്ടായിരുന്ന ഒരു അസാമാന്യ യോദ്ധാവായിരുന്ന ഘടോൽകചൻ, പകലും കഴിഞ്ഞ് രാത്രിയിലേക്ക് മഹാഭാരതയുദ്ധം നീണ്ട പതിന്നാലാം(14th) ദിനത്തിൽ കൗരവപടയ്ക്ക് ഒരുപാട് നാശനഷ്ടങ്ങൾ വരുത്തി ക്ഷയിപ്പിച്ചു. അപ്പോഴാണ്, ഒരിക്കൽ മാത്രം പ്രയോഗിക്കാനാവുമായിരുന്ന “ശക്തായുധം” (ഇന്ദ്രൻ നൽകിയ വൈജയന്തി വേൽ) തകർന്ന് പോയ കൗരവപടയെ രക്ഷിക്കാനായി ഘടോൽകചനെ പരാജയപ്പെടുത്താന് കര്‍ണ്ണന് ഉപയോഗിക്കേണ്ടി വന്നത്. ഇന്ദ്രനിൽ നിന്നും വരമായി ലഭിച്ച ഈ ആയുധം, യുദ്ധത്തിൽ അർജ്ജുനനെ തോൽപ്പിക്കാനായി മാത്രം കണ്ണൻ സൂക്ഷിച്ചു വെച്ചിരുന്നതാണ്. ഘടോൽകചന്റെ ഈ ജീവത്യാഗം കൃഷ്ണൻ ആഘോഷിച്ചത്- അർജ്ജുനന്റെ മരണത്തിന് കാരണമാവാൻ സാധ്യതയുണ്ടായിരുന്ന ശക്തായുധം മാറിപോയല്ലോ എന്നാശ്വസിച്ചാണ്. പല ഭാഷകളിലെയും സുപ്രസിദ്ധ നാടോടികഥകളിലെ നായകനായിരുന്നു ഘടോൽകചൻ. അത്തരത്തിലൊരു നാടോടികഥയാണ് സൂപ്പർസ്റ്റാർ NT Ramarao – NTR – അഭിനയിച്ച 1957ലെ “മായാബസാർ” എന്ന ചലചിത്രം.
.
ആ ചലച്ചിത്രത്തിന്റെ ഒരു പോസ്റ്റർ ആണ് ഈ ചിത്രത്തിലുള്ളത്.

പാഞ്ചാലി മറ്റു സഹോദരരുടെ കൂടെ ആയിരിക്കുന്ന സമയത്ത് അവരുടെ സ്വകാര്യതയിലേക്ക് കടന്നുവെന്നതിനാൽ അർജ്ജുനൻ കുറെ നാൾ നിർബന്ധിതപ്രവാസത്തിലായിരുന്നു. ഈ കാലഘട്ടങ്ങളിൽ നാഗ രാജകുമാരിയായിരുന്ന ഉലുപി, മനലുരപുര(മണിപ്പുർ) രാജകുമാരി ചിത്രാംഗദ എന്നിവരെ അർജ്ജുനൻ വിവാഹം കഴിച്ചിരുന്നു. ചിത്രാംഗദയുടെ മകൻ ബഭ്രുവാഹനൻ പിന്നീട് രാജാവ് ആയി സ്ഥാനമേൽക്കുകയും ചെയ്തു.
മഹാഭാരതയുദ്ധവിജയത്തിന് ശേഷം യുധിഷ്ഠിരൻ നടത്തിയ അശ്വമേധയജ്ഞത്തിന്റെ അശ്വത്തിനെ (കുതിരയെ) അർജ്ജുനൻ പിന്തുടർന്നിരുന്നു. ഈ കുതിര മനലുരപുര(മണിപ്പുർ) രാജ്യത്തേക്ക് കടന്നപ്പോൾ ഉലുപിയുടെ പ്രേരണയാൽ ബഭ്രുവാഹനൻ, (വലിയ താത്പര്യമില്ലായിരുന്നെങ്കിലും) അച്ഛനായ അർജ്ജുനനോട് യുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടു. സൗമ്യമായി യുദ്ധം ചെയ്തിരുന്ന അർജ്ജുനനോട്, പിതാവിന് തന്നോട് മതിപ്പുളവാക്കാനുള്ള ബഭ്രുവാഹനന്റെ പ്രയത്നത്തിനിടയിൽ അർജ്ജുനന് സ്വജീവൻ നഷ്ടപ്പെട്ടു. താനാണ് ഈ ദുരന്തത്തിന് കാരണമെന്ന ചിത്രാംഗദയുടെ പഴി കേട്ട ഉലുപി, മൃതസഞ്ജീവനി രത്നം കൊണ്ട് അർജ്ജുനന് ജീവൻ തിരികെനൽകിയ ശേഷം അർജ്ജുനനോട് പറഞ്ഞത് – ഈ സംഭവം(ജീവനഷ്ടം) ഭീഷ്മരെ വധിച്ചതിനുള്ള പശ്ചാത്താപമായി കണ്ടാൽമതി എന്നായിരുന്നു.

ഒരു പേർഷ്യൻ വിവർത്തനത്തിലുള്ള അർജ്ജുനനെ സമീപിക്കുന്ന ബഭ്രുവാഹനന്റെ വിക്കിമീഡിയ ചിത്രമാണിത്.

വ്യാസന്റെ മഹാഭാരത വിവരണത്തിൽ പറയുന്നത് പോറ്റച്ഛൻ (അതിരഥൻ) തിരഞ്ഞെടുത്ത വധുവിനെ കണ്ണൻ വിവാഹം കഴിച്ചെന്നും, വൃഷസേനൻ, സുഷേണൻ എന്നീ മക്കള്‍ ഉണ്ടായെന്നും പറയുന്നു. ധീരയോദ്ധാവായിരുന്ന വൃഷസേനൻ പതിനേഴാമത് ദിനത്തിൽ (കർണ്ണാർജ്ജുന യുദ്ധദിനം) അർജ്ജുനനെ നേരിട്ടു. ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ വില്ല്, കൈകളും, തലയും തകർക്കാനായി അർജ്ജുനന് 10 അമ്പുകളാണ് തൊടുക്കേണ്ടി വന്നത്. “ഞാനില്ലാത്തപ്പോൾ മാത്രം എന്റെ മകനെ വധിച്ച നിന്റെ മുൻപിൽ വെച്ച് നിന്റെ മൂത്തമകനെയിതാ വധിച്ചിരിക്കുന്നു” എന്ന പരിഹാസവാക്കുകൾ ഉതിർത്താണ് കർണ്ണനോട്, അർജ്ജുനൻ തന്റെ പ്രതികാരം തീർത്തത്.

പാഞ്ചാലിയുടെ വസ്ത്രാക്ഷേപ സമയത്ത് വലത് വശത്ത് നിന്നും രണ്ടാമതായിരിക്കുന്ന വൃഷസേനനെ അടക്കം ചിത്രീകരിക്കുന്ന 18ആം നൂറ്റാണ്ടിലെ ബഷോലി (Basholi) രീതിയില്‍ ഉള്ള ഈ ലഘുരൂപത്തിന്റെ ചിത്രം വിക്കിമീഡിയയിൽ നിന്നാണ്.

മഹാഭാരതയുദ്ധം കഴിഞ്ഞ് 36 വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം യാദവരുടെയിടയിൽ ഒരു ആഭ്യന്തരകലഹം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. ആ സമയത്ത് കടലിൽ നിന്നുമുണ്ടായ പ്രളയത്തിൽ ബലരാമനും കൃഷ്ണനുമടക്കം ഒരുപാട് യാദവർ മരിച്ച് മണ്ണടിഞ്ഞു. ബാക്കിയുള്ളവരെ രക്ഷിക്കാനെത്തിയ അർജ്ജുനന്, പഞ്ചനടയിൽ (പഞ്ചാബ്) വെച്ച് സഞ്ചാരികളായ കൊള്ളക്കാരിൽ നിന്ന് അവരെയെല്ലാവരേയും സംരക്ഷിക്കാനായില്ല. അവശേഷിച്ചവരിൽ കൃതവർമ്മന്റെ മകനെ മൃഠികവടയിലും, സാത്യകിയുടെ മകനെ സരസ്വതിനദിയോരത്തും കുടിയിരുത്തി. കൃഷ്ണന്റെ മൂത്തമകനായ പ്രദ്യുമ്നന്റെ മകൻ അനിരുദ്ധന്റെയും ഭാര്യ ഉഷയുടെയും മകനായ വജ്രയെ ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥത്തിന്റെ രാജാവാക്കി. അങ്ങനെ, വംശനാശത്തിന്റെ വക്കിൽ നിന്നും കൃഷ്ണന്റെ അനന്തരവകാശികളെ അർജ്ജുനൻ സംരക്ഷിച്ചു.

KunalMehra7ന്റെ വിക്കിമീഡിയയിലെ ഈ ചിത്രം, വജ്രൻ സ്ഥാപിച്ച ദ്വാരകാധീശ ക്ഷേത്രത്തിന്റെയാണ്.

വ്യാസമഹാഭാരതത്തിൽ പരാമർശം ഒന്നുമില്ലെങ്കിലും, രാജസ്ഥാനിൽ പ്രചുരപ്രചാരമുളള ഇതിഹാസമാണ് ഘടോൽകചന്റേയും ഭാര്യ അഹിലാവതി(മൗർവി)യുടെയും മകനായ ബർബറീകൻ ന്റെത്. അജയ്യനായ ബർബറീകന് താൽകാലികമായി ശോഷിച്ചു നിൽക്കുന്ന ഏത് പക്ഷത്തേയും യുദ്ധത്തിൽ വിജയിപ്പിക്കാന്‍ സാധിക്കുമായിരുന്നു. യുക്തിപരമായി മഹാഭാരതയുദ്ധത്തിൽ ഇദ്ദേഹം പങ്കെടുത്താൽ, അവശേഷിക്കുന്നത് ബർബാറികൻ മാത്രമാവുമെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ കൃഷ്ണൻ അതൊഴിവാക്കാനായി അവനോട് ശിരസ്സ് ഛേദിക്കാനാവശ്യപ്പെട്ടു. പകരം, ഛേദിക്കപ്പെട്ട ശിരസ്സിലൂടെ യുദ്ധം വീക്ഷിക്കാനും, കലിയുഗത്തിൽ കൃഷ്ണന്റെ പേരിലും രൂപത്തിലും തന്നെ – ശ്യാംജി – ആരാധിക്കപ്പെടാനുള്ള അനുഗ്രഹവും നൽകി.
കൃഷ്ണൻ സ്വയം തന്റെ ശിരസ്സ് നിമജ്ജനം ചെയ്തു എന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നയിടത്ത് തന്നെയാണ് അവിടുത്തെ പ്രാദേശികനായ രാജാവ് പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഇപ്പോഴുള്ള ഘടു ശ്യാം ക്ഷേത്രം പണികഴിപ്പിച്ചത്.

അവലംബം: https://www.tourism.rajasthan.gov.in/khatu-shyam-temple.html എന്ന വെബ്സൈറ്റ്