द्रौपद्याः एकैकस्मात् पाण्डवभ्रातुः अपि एकैकः पुत्रः आसीत्। तेषां नामानि – प्रतिविन्ध्यः, सुतसोमः, श्रुतकर्मः, शतानीकः, श्रुतसेनः, च इति। ते च उपपाण्डवाः इति कथ्यन्ते। ते अतीव भयङ्कराः योद्धाः इति च वर्ण्यन्ते । दुर्योधनस्य मरणानन्तरं, द्रोणपुत्रः अश्वत्थामा स्वस्य द्वाभ्याम् आविष्टयोद्धाभ्यां साकं तेषां पराजयस्य प्रतीकारार्थं पाण्डवानां शिबिरं नाशयितुं निर्धारं कृतवान्। ते रात्रौ पाण्डवानां शयनसमये आक्रमणं कृतवन्तः। उपपाण्डवानां मरणं बभूव। द्रौपदीकृष्णपाण्डवाः च शिबिरे न आसन्। एतत् द्रौपद्याः अत्यन्तं दुःखकरं सन्दर्भम् आसीत्। लौकिककथानाम् अनुसारं द्रौपद्याः युधिष्ठिरात् सुतनुः इति एका पुत्री अपि आसीत्। सा कृष्णसत्यभामयोः स्वर्भानुः इति पुत्रेण सह विवाहं कृतवती। अस्मिन् विकीपीडिया (Wikipedia) चित्रे राजा रविवर्मः इत्यस्य द्रौपदीपाण्डवानां चित्रकला अस्ति।

सुप्तानां उपपाण्डवानां मरणानन्तरं, कृष्णः पाण्डवाश्च अश्वत्थामानम् अन्वधावन्। अश्वत्थामार्जुनौ परस्परं
दिव्यास्त्रौ ब्रह्मास्त्रौ प्रयुक्तवन्तौ। नाशभयात् व्यासनारदौ मध्ये
आगत्य तौ स्वास्त्रौ प्रतिग्रहीतुम् आज्ञां दत्तवन्तौ। अर्जुनः तथैव कृतवान्। अश्वत्थामा दुर्भावनापूर्वकं स्वस्य अस्त्रम् अभिमन्योः विधवायाः गर्भवत्याः च पत्न्याः उत्तरायाः गर्भं प्रेषितवान्। कृष्णः मध्ये आगत्य तं शिशुं पुनर्जीवितं कृतवान्। अग्रे स एव शिशुः परीक्षित् इति नाम्ना प्रसिद्धः बभूव। स च युधिष्ठिरस्यानन्तरं षष्टिवर्षाणि पर्यन्तं राज्यभारं कृतवान्। अथर्ववेदः श्रीमन्तं धार्मिकं वेदस्थापकं च राजानं परीक्षितं विशेषतया प्रशंसति। अश्वत्थाम्नः शिरसः मणिनः छेदः, तस्य अनाथस्य दुःखकरस्य चिरञ्जीविनः च जीवनस्य शापः बभूव। अस्मिन् विकीपीडिया चित्रे १९ तमे शतमाने काश्मीरशालायां कृतः श्रीविष्णोः अग्रे परीक्षितः रूपस्य अज्ञाता चित्रकला अस्ति।

जनमेजयः परीक्षितः पुत्रः अर्जुनस्य च प्रपौत्रः आसीत्। महाभारतस्य अनुक्रमणिकायां जनमेजयस्य सर्पयागस्य विषये कथितः अस्ति। जनमेजयः शापकारणात् सर्पात् भूतस्य स्वस्य पितुः परीक्षितः मृत्योः प्रतीकारार्थं सर्पयागं कृतवान्। तस्मिन् यज्ञे व्यासशिष्यः वैशम्पायनः तस्मात् गुरोः अधीतं पुराणं कथितवान्। एतत् श्रुतवान् उग्रश्रवाः, यः अनन्तरं नैमिषारण्यमध्ये (आधुनिके लक्नव् मध्ये) शौनकमुनेः द्वादशवर्षाणां यज्ञे तदेव पुराणं कथितवान्। अद्यापि वयं महाभारतस्य तमेव उग्रश्रवसः संस्करणं पठन्तः शृण्वन्तः च स्मः। प्रमुखं संस्करणम् एतम् अध्यायं लोपयति, परन्तु तस्य सञ्चरणशृङ्खलां अङ्गीक्रियते। अस्मिन् विकीपीडिया चित्रे १९२० तमे वर्षे एकेन अनामधेय कलाकारेण कृतस्य सर्पयागस्य चित्रकला अस्ति।

एकलव्यस्य हन्तकः श्रीकृष्णः। स एकलव्यः जरासन्धस्य मित्रम् आसीत्। सः कृष्णात् जरासन्धस्य मृत्योः अनन्तरं द्वारिह
कायाम् आक्रमणं कृतवान्। अस्मिन् युद्धे तस्य संहारः बभूव। जरासन्धवधानन्तरं युधिष्ठिरस्य राजसूययज्ञे एकलव्यस्य पुत्रः केतुमान् आमन्त्रितः बभूव। सः केतुमान् महाभारतयुद्धे कौरवाणां पक्षात् युद्धं कृत्वा भीमसेनेन हतः। महाभारते एकलव्यस्य मृत्योः विषये द्रोणपर्वः, उद्योगपर्वः इति च द्वयोः पर्वण्योः कथ्यते। द्रोणपर्वे कृष्णः स्वयम् अर्जुनं पाण्डवानां हितार्थमेव कृतस्य एकलव्यस्य संहारस्य विषये उक्तवान्।

स्रोतः – के.एम् .गाङ्गुलिनः महाभारतस्य आङ्ग्ल-अनुवादः।

अभिमन्युः सुभद्रार्जुनयोः पुत्रः आसीत्। सः युद्धस्य १३ तमे दिने प्रसिद्धस्य चक्रव्यूहस्य भेदनं कृत्वा अग्रे युद्धं कृतवान्। तस्य मरणं तदा एव बभूव, यदा तस्योपरि सप्त ज्येष्ठाः कौरवाः एकमेव वारम् आक्रमणं कृतवन्तः। दुश्शासनस्य पुत्रः अन्तिमं आघाततं निबद्धवान्। स च कतिपय दिनानन्तरं द्रौपद्याः ज्येष्ठपुत्रस्य हस्तात् मृतः बभूव। महाभारते तस्मिन् दिने एव अभिमन्योः हस्तात् कोसलदेशस्य राज्ञः बृहद्बलस्य अपि मृत्युः बभूव इति कथ्यते। अनन्तरपुराणेषु सः श्रीरामस्य इक्ष्वाकुवंशस्य अन्तिमः पुरुषः आसीत् इति च कथ्यते। वयं कालिदासस्य ‘रघुवंशम्’ इति अमरग्रन्थात् अन्यवंशाः इव रामस्य वंशः अपि अन्त्ये समाप्तः बभूव इति जानीमः। विकीपीडिया इत्यस्यां स्थिता एषा प्रताप मल्लिकस्य चित्रकला अभिमन्योः अतीव प्रसिद्धं प्रतिनिधित्वम् अस्ति।

दुर्योधनस्य पुत्रः राजकुमारः लक्ष्मणः तस्य पिता इव न आसीत्। सः शूरः अभिमन्योः हस्तात् हतः बभूव। पुराणानुसारं तस्य लक्ष्मणा इति एका यमला भगिनी अपि आसीत्। महाभारते दुर्योधनस्य पत्न्याः नाम अपि कथितः नास्ति, यथापि तस्याः अपहरणं भूत्वा स्वस्याः पतिना सह विवाहं बभूव इति कथ्यते। अनन्तरपुराणेषु तस्याः नाम भानुमती इति कथ्यते। कतिचन कथानाम् अनुसारं सा युद्धानन्तरं कुरुवंशस्य क्रौर्यं समाप्तुम् अर्जुनेन सह विवाहं कृतवती इति अस्ति। लौकिकाः कथाः भनुमत्याः दौर्भाग्यं शोचन्ति – बलपूर्वकः विवाहः, युद्धे पतिपुत्रयोः नाशः, युद्धानन्तरं च स्वस्याः एव वैधव्यस्य कारणेन शत्रुणा सह विवाहः इति। सा कष्टकाले परिवारस्य संयोजनशीलायाः नार्याः उदाहरणम् आसीत् । “कहीं की ईंट, कहीं का रोड़ा, भानुमती ने कुनबा जोड़ा” इति एका हिन्दी-भाषायाः लौकिकः उक्तिः अस्ति। दुःखितेषु भूतेषु भानुमती परिवारं निर्मितवती। अस्मिन् विकीपीडिया चित्रे अभिमन्योः हस्तात् लक्ष्मणस्य संहारस्य रूपे चित्रकला अस्ति।

महाभारते दुर्योधनस्य पुत्र्याः लक्ष्मणायाः (लक्षणायाः) उल्लेखः नास्ति। परन्तु हरिवंशम्, भागवतम्, इति च तयोः ग्रन्थयोः तस्याः कथा अस्ति। साम्बः कृष्णजाम्बवत्योः पुत्रः आसीत् । सः लक्ष्मणायाः विवाहस्य स्वयम्वरस्य विषयं श्रुत्वा हस्तिनापुरं गत्वा तया सह बलपूर्वकं विवाहं कृतवान्। दुर्योधनः तं बन्धयितुं प्रयत्नं कृतवान्, परन्तु सः कृष्णात् सुरक्षितः भूत्वा स्वस्य पत्न्या सह द्वारकापुरीं गतवान्। तयोः दश पुत्राः अजनयन्। साम्बः सुन्दरः, दुष्टः, स्त्रीलोलुपः च आसीत्। तस्य कृष्णात् कुष्टस्य शापः आसीत्। तस्य परिहारार्थं साम्बः साम्बपुरे चन्द्रभागा नदीतटे सूर्यपूजा-सम्प्रदायस्य स्थापनं कृतवान् इति कथ्यते। तस्य मध्ययुगीनः सूर्यमन्दिरः (मुलतानमध्ये, मध्ययुगेषु नष्टः) यदाकदापि एकवारं तम् आरोपितम् अस्ति। एतत् चित्रं ४ तमस्य शतमानस्य हैदराबादनगरे सङ्ग्रहालये स्थितस्य फलकस्य अस्ति, यस्मिन् साम्बः (दक्षिणतः द्वितीयः) अन्याः वार्ष्णेयाः (यादवाः) च सन्ति।

स्रोतः -: https://www.wisdomlib.org/hinduism/compilation/puranic-encyclopaedia/d/doc241914.html

घटोत्कचः भीमहिडिम्बयोः पुत्रः। लाक्षागृहस्य दहनानन्तरं वनवासे भीमः हिडिम्बम् इति नामानं राक्षसं हतवान्। हिडिम्बा हिडिम्बस्य भगिनी। घटोत्कचः पाण्डवपुत्रेषु ज्येष्ठः। स एकः मायाशक्तियुतः श्रेष्ठयोद्धः। युद्धे १४ तमे दिने सूर्यास्तानन्तरम् अपि युद्धः बभूव। तदा एव घटोत्कचः कौरवाणाम् उपरि आक्रमणं कृतवान्। सः राक्षसः रात्रौ प्रायशः अमरः आसीत्। तदा कर्णस्य मायास्त्रस्य शक्त्यायुधस्य प्रयोगः अनिवार्यः बभूव। कर्णः एतम् अभ्रष्टम् एकप्रयोगम् अस्त्रम् इन्द्रात् प्राप्तवान्। सः तस्मात् शस्त्रात् अर्जुनं हन्तुम् इष्टवान्, परन्तु घटोत्कचं हन्तुं तस्य प्रयोगः अनिवार्यः बभूव। कृष्णः शक्त्यायुधस्य प्रयोगः समाप्तः, अर्जुनश्च सुरक्षितः बभूव इति घटोत्कचस्य त्यागस्य श्लाघम् अकरोत्। घटोत्कचः अनेकासां लौकिककथानाम् मुख्यपात्रः अस्ति, येषु च एकः अतिश्रेष्ठः जनप्रियः प्रसिद्धश्च ‘माया बजार’ (१९५७) इति तेलुगुतमिलयोः भाषयोः चलनचित्रम् अपि अन्यतमम्, यस्य श्रेष्ठः अभिनयकलाविदः च एन.टि.राम राव् इति। एतत् चित्रं तस्य एव चलनचित्रस्य तालिकायाः अस्ति।

अर्जुनः द्रौपद्या सह स्थितानां पाण्डवानां निजतायाः भेदस्य कारणात् कदाचन वनवासार्थं प्रेषितः बभूव। तस्मिन् वनवासे सः उलूपी नाम्नीम् एकां नागकन्यां प्रीत्य तया सह विवाहं कृतवान्। अनन्तरं सः मणिपुरी इति नगरस्य च राजकुमार्या चित्राङ्गदया सह विवाहं कृतवान्। चित्राङ्गदायाः पुत्रः बभ्रुवाहनः राजा अभवत्। युद्धं जित्वा अर्जुनः अश्वमेधयज्ञस्य मणिपुरीगतम् अश्वं नीत्वा तेन सह आगतवान्। उलूपी पित्रा सह योद्धुं नेच्छन्तमपि बभ्रुवाहनं युद्धार्थं प्रोत्साहं कृतवती। अर्जुनः मन्दं युद्धं कृतवान्, यदा पितरं तृप्तं कर्तुं प्रयत्नं कुर्वन् बभ्रुवाहनः तं पातयामास। चित्राङ्गदा युद्धस्य कारणस्य आरोपम् उलूप्याः उपरि कृतवती। तदा उलूपी अर्जुनं जीवयितुं मणिम् आनीतवती। सा अर्जुनम् एतत् प्रकरणं भीष्महत्यार्थम् प्रायश्चित्तः इति उक्तवती। एतत् विकीपीडिया चित्रं फारसी अनुवादात् बभ्रुवाहनस्य अर्जुनसमीपं गमनम् इति विषये अस्ति।

व्यासस्य महाभारतं कर्णस्य परिवारस्य विषये अपि कथ्यते। सः स्वस्य पितुः अधिरथात् चयनितया स्त्रिया सह एव विवाहं कृतवान्, तस्य च वृषसेनः, सुषेणः इति द्वौ पुत्रौ स्तः। वृषसेनः एकः वीरयोद्धः आसीत्, यः युद्धस्य १७ तमे दिने अर्जुनकर्णयोः युद्धस्य पूर्वमेव अर्जुनेन सह युद्धं कृतवान्। तस्य धनुः, हस्तौ, शिरः च अर्जुनस्य दश बाणेभ्यः छिन्नाः बभूवुः। तदा तस्य समीपे एव तस्य पुत्रः हतः इति कर्णं विडम्बितवान्, यदा तस्य एव अभावे कर्णः अभिमन्युं हतवान् आसीत्। एतत् विकीपीडिया चित्रं बाशोली-शालायाः १८ तमस्य शतमानस्य लघुः अस्ति, यस्मिन् द्रौपदीवस्त्रापहरणस्य वृत्तान्तः दर्शितः अस्ति।

महाभारतस्य ३६ वर्षानन्तरं द्वारकायां यादवानां मध्ये घोरः गृहयुद्धः बभूव। सागरस्य महाप्रवाहात् नगरस्य नाशः बभूव। कृष्णबलरामादिनः अनेके यादवाः विनष्टाः बभूवुः। अर्जुनः अवशेषान् रक्षयितुम् आगतवान्। तस्य गमनमार्गे सः तेषां राक्षसेभ्यः (राक्षसाः इव दुष्टेभ्यः) रक्षयितुं पञ्चनादे (पञ्जाब् स्थले) न शक्तवान्। अर्जुनः केवलान् कतिचन यादवान् एव रक्षितुं शक्तवान्, पुनर्वासं च कारयामास। मृत्तिकावटे कृतवर्मस्य, सरस्वत्याः तटे सात्यकेः पुत्रस्य, एवमेव अनेकेषां स्थापनं बभूव। अनिरुद्धस्य उषायाः च पुत्रस्य वज्रस्य स्थापनम् इन्द्रप्रस्थे बभूव। अनिरुद्धः श्रीकृष्णस्य ज्येष्ठपुत्रस्य प्रद्युम्नस्य पुत्रः। एवमेव अर्जुनः श्रीकृष्णस्य वंशं विनाशात् रक्षितुं शक्तवान् । एतत् विकीपीडिया चित्रं (कुनलमेहरा इत्यस्य) पुराणोक्तप्रकारेण वज्रात् संस्थापितस्य द्वारकादीशमन्दिरस्य अस्ति।

व्यासस्य ग्रन्थे बर्बरीकस्य कोऽपि कथनं नास्ति। एतत् इदानीं राजस्थानस्थले लौकिकं पुराणम् अस्ति। बर्बरीकः घटोत्कचस्य राजकुमार्याः मौर्व्याः च पुत्रः। बर्बरीकः अमरः आसीत्, यस्य स्थिते कोऽपि दुर्बलपक्षः जयितुं शक्तः बभूव। तर्कानुसारं, यदि सः युद्धे भागं नीतवान् तदा केवलं स एव जीवितः अभविष्यत्। एतस्य निवारणार्थं श्रीकृष्णः बर्बरीकस्य शिरच्छेदनार्थं तं पृष्टवान्। सः बर्बरीकं स्वस्य छिन्नात् शिरसः युद्धं द्रष्टुं शक्तः भवति इति वरमपि दत्तवान्। स च कलियुगे ‘श्याम जी’ इति श्रीकृष्णस्य स्वस्य एव नाम्नि रूपे च पूजितः भवति।
यत्र श्रीकृष्णः अस्य बर्बरीकस्य शिरसः मज्जनं कृतवान्, तत्र एव खटुश्याममन्दिरः अस्ति। इतिहासे स्थानिकराजा एतं मन्दिरं प्रथमवारम् ११ तमे शतमाने निर्मितवान्।

स्रोतः – https://www.tourism.rajasthan.gov.in/khatu-shyam-temple.html