કલકત્તાનો દત્ત પરિવાર સ્વતંત્ર વિચારસરણી માટે જાણીતો હતો. વિવેકાનંદના દાદા એક તપસ્વી બન્યા. તેમના પિતા, વિશ્વનાથ, એક વકીલ અને અજ્ઞેયવાદી હતા જે પરંપરાઓ પર સવાલ ઉઠાવતા હતા. તેમની માતા, ભુવનેશ્વરી દેવી, ખૂબ જ ધાર્મિક હતી. તેમણે તેમનું નામ વીરેશ્વર રાખ્યું, પરંતુ પરિવાર તેમને નરેન્દ્રનાથ કહેતો હતો.
કોલેજમાં, નરેનને રમતગમત, સંગીત અને પશ્ચિમી ફિલસૂફી ખૂબ ગમતી હતી. તેમના શિક્ષક, પ્રોફેસર હેસ્ટીએ તેમને પ્રતિભાશાળી કહ્યા. તેમના મિત્ર બ્રજેન્દ્રનાથ સીલ એક પ્રખ્યાત ફિલોસોફર બન્યા. તેઓ થોડા સમય માટે બ્રહ્મો સમાજમાં જોડાયા. તેમણે નિકોલા ટેસ્લા અને રોબર્ટ ઇંગરસોલ જેવા વિચારકો સાથે ઊંડા વિચારોની ચર્ચા કરી. આ વિવિધ પ્રભાવોએ તેમના વિશ્વ દૃષ્ટિકોણને આકાર આપ્યો.
આ વિકિમીડિયા ફોટોગ્રાફ 1900 માં વિવેકાનંદની માતા, ભુવનેશ્વરી દેવીને દર્શાવે છે.

શ્રી રામકૃષ્ણ એક મહાન આધ્યાત્મિક ગુરુ હતા, ‘પરમહંસ’ (સંપૂર્ણ જ્ઞાન પ્રાપ્ત). તેમની પાસે કોઈ ઔપચારિક શિક્ષણ ન હોવા છતાં, તેમને ઘણા રહસ્યમય અનુભવો થયા. માતા કાલીના પૂજારી તરીકે, તેમણે પ્રવાસી શિક્ષકો પાસેથી ઇસ્લામ અને ખ્રિસ્તી ધર્મ સહિત ઘણા ધર્મો વિશે શીખ્યા. તેમના ઉપદેશો જ્ઞાન (વેદાંત) અને ભક્તિ ના માર્ગો પર આધારિત હતા.

૧૮૮૧માં, નરેન્દ્રનાથે રામકૃષ્ણને એક પ્રખ્યાત પ્રશ્ન પૂછ્યો: “શું તમે ભગવાનને જોયા છે?” રામકૃષ્ણએ વિશ્વાસપૂર્વક જવાબ આપ્યો કે તેમણે જોયા છે. ગુરુએ નરેન્દ્રમાં ખૂબ જ સંભાવના જોઈ. જોકે, નરેન્દ્ર એક તર્કસંગત વ્યક્તિ હતા અને શરૂઆતમાં તેમના પર વિશ્વાસ ન કર્યો. પાછળથી, નરેન્દ્રના પિતાનું અવસાન થયું, અને તેમનો પરિવાર ખૂબ જ ગરીબ થઈ ગયો. આ મુશ્કેલીઓના કારણે નરેન્દ્રને જીવન અને આધ્યાત્મિકતા વિશે ઊંડાણપૂર્વક વિચારવા મજબૂર કર્યા. નરેન્દ્રએ રામકૃષ્ણને ક્યારે પોતાના ગુરુ તરીકે સ્વીકાર્યા તે બરાબર કહેવું મુશ્કેલ છે. વિવેકાનંદે એક વાર કહ્યું હતું કે રામકૃષ્ણ અંદરથી જ્ઞાની (જ્ઞાની) હતા પણ બહારથી ભક્તિમય (ભક્ત) હતા. વિવેકાનંદે પોતાને તેનાથી વિપરીત ગણાવ્યા હતા.

૧૮૮૬નો આ વિકિમીડિયા ફોટોગ્રાફ રામકૃષ્ણના અંતિમ સંસ્કાર સમયે તેમના શિષ્યોને દર્શાવે છે.

નરેન્દ્રને સાધુ બનવાનું જોરદાર આમંત્રણ લાગ્યું. ૧૮૯૧ માં, તેમણે ભારતભરમાં પ્રવાસ શરૂ કર્યો. તેમણે સ્વામી વિવિદીશાનંદ નામથી પ્રવાસ કર્યો, જેનો અર્થ થાય છે “જાણવાની ઇચ્છા ધરાવનાર.” તેમણે ઉત્તરમાં કાશ્મીરથી દક્ષિણમાં કન્યાકુમારી સુધી પ્રવાસ કર્યો. અલવરમાં, તેઓ એક મહારાજાને મળ્યા જેમણે મૂર્તિપૂજાની ટીકા કરી હતી. તેમને સમજાવવા માટે, સ્વામીએ મહારાજાને તેમના પોતાના પિતાના ચિત્ર પર થૂંકવા કહ્યું.

કન્યાકુમારીમાં, તેઓ સમુદ્રમાં એક ખડક પર તર્યા. તેમણે ત્યાં ત્રણ દિવસ અને રાત ધ્યાન કર્યું. તેમને સમજાયું કે ભારત ફક્ત ત્યાગ અને સેવા દ્વારા જ ફરી ઉભરી શકે છે. તેમણે જોયું કે ધનિકો ગરીબો પ્રત્યે ઉદાસીન છે. તેથી, તેમણે ભારત માટે મદદ મેળવવા માટે તેમનો સંદેશ દુનિયા સુધી પહોંચાડવાનું નક્કી કર્યું.

આ વિકિમીડિયા છબી વિવેકાનંદ રોક મેમોરિયલ દર્શાવે છે, જ્યાં તેમણે કન્યાકુમારીમાં ધ્યાન કર્યું હતું.

કન્યાકુમારીમાં ધ્યાન કર્યા પછી, નરેન્દ્રએ પશ્ચિમની યાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું. તેમણે સૌપ્રથમ મદ્રાસમાં આ યોજનાની જાહેરાત કરી. તેમના અનુયાયીઓએ તેમને અમેરિકા જવા માટે પૈસા એકઠા કર્યા. જતા પહેલા, તેઓ તેમના મિત્ર, ખેત્રીના રાજાને મળવા ગયા, જેથી રાજાના નવજાત પુત્રને આશીર્વાદ આપી શકે. રાજાએ જ તેમને સ્વામી વિવેકાનંદ નામ અપનાવવાની વિનંતી કરી હતી.
અમેરિકામાં તેમની સફળતાના સમાચાર ભારતમાં પહોંચ્યા ત્યારે ઘણા લોકો આશ્ચર્યચકિત થયા. તેમના જૂના મિત્રોને પણ શરૂઆતમાં ખ્યાલ ન આવ્યો કે પ્રખ્યાત “સ્વામી વિવેકાનંદ” ખરેખર તેમના પ્રિય નરેન્દ્રનાથ હતા.
આ છબી બતાવે છે કે કેવી રીતે વિવેકાનંદે સાધુ બનતા પહેલા નરેન્દ્રનાથ તરીકે પોતાનું નામ લખ્યું હતું.

મિત્રોએ વિવેકાનંદને શિકાગોમાં ધર્મ સંસદમાં હાજરી આપવાની સલાહ આપી. જોકે, તેમની પાસે ચોક્કસ તારીખો કે પ્રવેશ માટે કોઈ સત્તાવાર પત્ર નહોતો. તેઓ બે મહિના વહેલા પહોંચ્યા અને દયાળુ અજાણ્યા લોકોની મદદથી બચી ગયા. બોસ્ટનમાં, હાર્વર્ડના પ્રોફેસર રાઈટે તેમને પરિચય પત્ર આપ્યો. શિકાગોમાં, હેલ પરિવાર તેમના આજીવન મિત્રો બન્યા.

૧૧ સપ્ટેમ્બર, ૧૮૯૩ ના રોજ, તેમણે શ્રોતાઓને “અમેરિકાના મારા ભાઈઓ અને બહેનો” કહીને સંબોધ્યા અને તરત જ તેમના હૃદય જીતી લીધા. તેમણે સમજાવ્યું કે બધા ધર્મો એક જ ભગવાન તરફ દોરી જાય છે. તેમણે વિવિધ ધર્મોની તુલના વિવિધ પાણીના પ્રવાહો સાથે કરી જે બધા એક જ સમુદ્રમાં વહે છે.

જેમ જુદા જુદા પ્રવાહો, તેમના સ્ત્રોતો વિવિધ સ્થળોએ હોવાથી, બધા તેમના પાણીને સમુદ્રમાં ભેળવે છે, તેમ, હે ભગવાન, વિવિધ વલણો દ્વારા માણસો જે વિવિધ માર્ગો લે છે, ભલે તે વિવિધ દેખાય, વાંકા કે સીધા, તે બધા તમારા તરફ દોરી જાય છે.

તેમને બારથી વધુ વખત બોલવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું. લોકોને લાગ્યું કે તેમણે ફક્ત એક જૂથ માટે નહીં, પણ સમગ્ર માનવતા માટે વાત કરી હતી.

આ ફોટોગ્રાફ ૧૮૯૩ માં વિશ્વ ધર્મ સંસદમાં મેળાવડા દર્શાવે છે.

બૌદ્ધ, જૈન અને બ્રહ્મો સમાજના પ્રતિનિધિઓ પણ આ પરિષદમાં હાજર રહ્યા હતા. એની બેસન્ટે થિયોસોફિસ્ટ્સનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું. શિકાગોની થિયોસોફિકલ સોસાયટીએ વિવેકાનંદને મદદ કરવાનો ઇનકાર કર્યો કારણ કે તેઓ તેમના વિચારોમાં રૂપાંતરિત થયા ન હતા. જોકે, તેમનામાં ક્યારેય તેમના પ્રત્યે દ્વેષભાવ જાગ્યો નહીં. વિવેકાનંદે બૌદ્ધ ધર્મની ટીકા કરતી વખતે પણ બધા વિચારોમાંથી શીખ્યા. તેઓ આજીવન બૌદ્ધ ધર્મના પ્રશંસક હતા – બોધગયા એ યુવાનીમાં તેઓ જે પ્રથમ તીર્થની મુલાકાત લેતા હતા તે હતું.
વિવેકાનંદ અને તેમના ભાઈ સાધુઓએ નાતાલની પૂર્વસંધ્યાએ અંતપુરમાં સન્યાસી બનવાનું વચન લીધું હતું. આજે પણ રામકૃષ્ણ મિશનમાં નાતાલની ઉજવણી મોટા પાયે થાય છે. તેમણે મુસ્લિમોના ઉત્સાહની પ્રશંસા કરતા કહ્યું કે ભારતને વેદાંતિક મન અને મુસ્લિમ શરીરની જરૂર છે. વિકિમીડિયાની છબીમાં થિયોસોફિસ્ટ્સ એની બેસન્ટ અને હેનરીટા મુલર દેખાય છે. મુલરે બેલુર મઠને નાણાં પૂરા પાડ્યા હતા પરંતુ પછીથી તેઓ અલગ થઈ ગયા.

શિકાગો પરિષદ પછી, વિવેકાનંદે સમગ્ર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રવચનો આપ્યા. તેમણે ઘણા નજીકના મિત્રો બનાવ્યા, પરંતુ કેટલાક અખબારોએ તેમના વિશે નકારાત્મક લેખો લખ્યા. આ અહેવાલોથી તેમના અનુયાયીઓ ચિંતિત થયા પરંતુ વિવેકાનંદે આને હળવાશથી લીધા અને કહ્યું, “મને આશ્ચર્ય થાય છે કે તમે મિશનરીઓની બકવાસને ગંભીરતાથી લો છો.”

તેમના કાર્યને કાયમી બનાવવા માટે, તેમના અમેરિકન મિત્રોએ તેમને 1894 માં ન્યૂ યોર્કમાં પ્રથમ વેદાંત સોસાયટી શરૂ કરવામાં મદદ કરી. બાદમાં, એક મિત્રએ તેમને થાઉઝન્ડ આઇલેન્ડ પાર્કમાં આધ્યાત્મિક એકાંત માટે આમંત્રણ આપ્યું. ત્યાં બાર વિદ્યાર્થીઓ તેમની સાથે જોડાયા. વિવેકાનંદે આદરના સંકેત તરીકે ઈસુ ખ્રિસ્તના ઉપદેશો પર પ્રવચન આપીને એકાંતની શરૂઆત કરી.
આ સ્મારક તે સ્થળને ચિહ્નિત કરે છે જ્યાં વિવેકાનંદે તેમનો પ્રખ્યાત આધ્યાત્મિક એકાંત યોજ્યો હતો.

શ્રી રામકૃષ્ણના અવસાન પછી, વિવેકાનંદે તેમના સાથી સાધુઓ માટે બારનગર અને આલમબજારમાં કામચલાઉ ઘરોનું આયોજન કર્યું. ૧૮૯૭માં જ્યારે તેઓ અમેરિકાથી પાછા ફર્યા, ત્યારે તેમણે કાયમી કેન્દ્ર બનાવવાનું નક્કી કર્યું. તેમણે નવા મઠ માટે કોલકાતા નજીક બેલુરને પસંદ કર્યું. મિશનના ધ્યેય વિશે ચર્ચા થઈ. શું તે ફક્ત વ્યક્તિગત ધ્યાન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે કે બીજાની સેવા પર?

વિવેકાનંદે સેવાનો માર્ગ પસંદ કર્યો. તેમણે ત્રણ મુખ્ય ધ્યેયો વ્યાખ્યાયિત કર્યા: (૧) ભૌતિક અને આધ્યાત્મિક સુખાકારી માટે જ્ઞાન; (૨) કલા અને ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવું; અને (૩) શ્રી રામકૃષ્ણના વેદાંતિક વિચારોનો ફેલાવો. આજે, રામકૃષ્ણ મિશનની વિશ્વભરમાં ૨૦૦ થી વધુ શાખાઓ છે. તે શિક્ષણ, આરોગ્યસંભાળ અને આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શન દ્વારા માનવતાની સેવા કરવાનું ચાલુ રાખે છે.
આશિષ ભટનાગરની આ વિકિમીડિયા છબી બેલુર મઠ દર્શાવે છે, જે રામકૃષ્ણ મઠ અને મિશનનું મુખ્ય મથક છે.

તેમની પરિણીત બહેન હરામણીએ આત્મહત્યા કરી હતી. તેમના પરિવારમાં આ પહેલી આત્મહત્યા નહોતી અને વિવેકાનંદ તેમના મૃત્યુથી ખૂબ પ્રભાવિત થયા હતા. તેમણે ભારતીય સમાજ તરફ જોયું અને તેને “ન તો હિન્દુ કે ન તો વેદાંતી, ફક્ત ‘સ્પર્શવાદી’ ન બનો” – સ્ત્રીઓ પર અને જાતિ વ્યવસ્થાના નામે લાદવામાં આવેલા ઘણા પ્રતિબંધોનો સંદર્ભ આપ્યો.

તેમણે હિન્દુઓને ભારતની પવિત્ર ભૂમિ પર ગર્વ કરવા માટે આહ્વાન કર્યું. તેમણે તેમના અનુયાયીઓને જૂના અને રૂઢિચુસ્ત નેતાઓ તેમજ પશ્ચિમી દેશોના ગેરમાર્ગે દોરતા બુદ્ધિવાદથી દૂર રહેવાની સલાહ આપી. તેઓ પશ્ચિમમાં મહિલાઓની સ્વતંત્રતાથી પ્રભાવિત થયા હતા. તેમના પ્રિય શિષ્યોમાંના એક સિસ્ટર નિવેદિતા (માર્ગારેટ નોબલ) હતા જેમને તેઓ ભારતીય મહિલાઓ માટે પ્રેરણા માનતા હતા.

વિકિમીડિયા છબી 1898 માં વિવેકાનંદનો જોસેફાઈન મેક્લિયોડ, ઓલિયા બુલ અને સિસ્ટર નિવેદિતા સાથેનો ફોટો છે.

બે ખ્રિસ્તી મિશનરીઓ ગુસ્સે થઈ ગયા અને ચર્ચામાં હિન્દુ ધર્મની ક્રૂર ટીકા કરી. સ્વામીજીએ એકનો કોલર પકડીને કહ્યું, ‘જો તું મારા ધર્મનો દુરુપયોગ કરશે, તો હું તને જમીન પરથી ફેંકી દઈશ.’ પાછળથી, કલકત્તામાં એક શિષ્ય સાથે, તેમણે પૂછ્યું, ‘જો કોઈ તારી માતાનું અપમાન કરશે તો તું શું કરશે?’”
ખ્રિસ્તના ઉપદેશોના ખરેખર શોખીન હોવા છતાં, વિવેકાનંદ કેટલાક મિશનરીઓની પ્રવૃત્તિઓથી હતાશ હતા. હિન્દુ ધર્મના તેમના જોરદાર બચાવને કારણે તેમને હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદના પિતા કહેવામાં આવતા હતા.
વિકિમીડિયા છબી 1885 માં એક યુવાન વિવેકાનંદ ધ્યાન કરતા ફોટો છે.

નેતાજીએ કહ્યું, “સ્વામીજી એક સંપૂર્ણ પુરુષાર્થ વ્યક્તિત્વ ધરાવતા હતા – અને મૂળથી લડવૈયા હતા. પરિણામે તેઓ શક્તિના ઉપાસક હતા અને વેદાંતનું વ્યવહારુ અર્થઘટન કરતા હતા. સત્ય સાથે સીધા જોડાણમાં ઉચ્ચતમ આધ્યાત્મિક સ્તરના યોગી, (તેમણે) પોતાના રાષ્ટ્ર અને માનવતાના નૈતિક અને આધ્યાત્મિક ઉત્થાન માટે પોતાનું જીવન સમર્પિત કર્યું હતું. જો તેઓ જીવતા હોત, તો હું તેમના ચરણોમાં હોત.” વિવેકાનંદે એક વાર કહ્યું હતું, “…આપણે જે પ્રથમ દેવોની પૂજા કરવી જોઈએ તે આપણા પોતાના દેશવાસીઓ છે.”

આ છબી ભારતીય સંસદમાં વિવેકાનંદની પ્રતિમા દર્શાવે છે.

સ્ત્રોત: સુભાષચંદ્ર બોઝ સ્વામી પર
વિવેકાનંદ – વિવેક વાણી

વિવેકાનંદે કહ્યું હતું કે આધ્યાત્મિક શિસ્તના વિવિધ સ્વરૂપો વિવિધ યુગો માટે કાર્ય કરે છે. એક સમયે તે તપસ્યાનો અભ્યાસ હતો. બીજા સમયે તે દૈવી પ્રેમ હતો. બીજા સમયે તે તત્વજ્ઞાન અને ત્યાગ હતો. તેમણે આધુનિક સમય માટે અન્યોની નિઃસ્વાર્થ સેવા (કર્મ-યોગ) ની હિમાયત કરી. તેમણે ભારતીયો માટે આ શિસ્તની હિમાયત કરી કારણ કે તેઓ તમસ, જડતાના મોહ હેઠળ હતા. તેમણે કહ્યું, “ઊઠો, જાગો અને ધ્યેય પ્રાપ્ત ન થાય ત્યાં સુધી રોકાઓ નહીં.”
વ્યક્તિગત રીતે, તેમણે આ બધું – રહસ્યવાદ અને ધ્યાન, મા કાલીની તીવ્ર ભક્તિ, વેદાંતનું જ્ઞાન અને અશાંત ક્રિયા – ને જોડ્યું.

વિકિમીડિયા છબી શિકાગો 1893 માં લેવાયેલી તેમની તસવીર છે જ્યાં તેમણે લખ્યું છે “એક અનંત શુદ્ધ અને પવિત્ર – ગુણોથી પર વિચારથી પરે હું તમને નમન કરું છું.”