चन्द्रः प्रजापतेः दक्षस्य सप्तविंशत्या कन्याभिः (नक्षत्रैः) सह विवाहम् अकरोत्। चन्द्रः प्रतिरात्रं क्रमेण एकैकं नक्षत्रं प्रति गच्छति। इयं कथा द्वे खगोलशास्त्रतथ्ये प्रकटयति। निशाकाशः सप्तविंशत्यां नक्षत्रेषु विभक्तः अस्ति। तेषां नामानि तस्मिन् विभागे विद्यमानानां प्रमुखनक्षत्राणाम् आधारेण सन्ति। चन्द्रः चतुर्विंशत्यां होरासु आकाशस्य १३.३ अंशान् यावत् गच्छति। अपरं च चन्द्रः पुनः तदेव नक्षत्रं प्राप्तुं यावतः दिवसान् स्वीकरोति (प्रायः २७ दिवसाः), तदाधारेण नाक्षत्रमासः गण्यते।
प्राचीनतमेषु ज्योतिष्-ग्रन्थेषु – वेदाङ्गज्योतिषि सूर्यसिद्धान्ते च – नक्षत्राणां नामानि समानि एव सन्ति। इयं परिकल्पना अतीव प्राचीना अस्ति, चीनदेशस्य ‘अष्टाविंशतिनक्षत्रमण्डपम्’ इति संकल्पनया सदृशी च अस्ति। यवन-मेसोपोटामिया-संस्कृतिषु ईदृशी साक्षात्-समानव्यवस्था नासीत्।
एतच्चित्रं विकिमीडियातः स्वीकृतं सप्तविंशतेः नक्षत्राणां चित्रम् अस्ति।

रोहिणीनक्षत्रं चन्द्रस्य कक्षामार्गात् पञ्चांशपरिमितं दूरे वर्तते, इत्यतः अन्यनक्षत्राणाम् अपेक्षया चन्द्रः रोहिण्याः पुरतः पौनःपु न्येन दृश्यते। पुराणेषु इयमेव घटना ‘रोहिण्यां चन्द्रस्य अतिस्नेहः’ इति वर्णिता अस्ति। अस्य कारणात् अन्याः पत्नयः स्वपित्रे दक्षाय परिदेवनं कृतवत्यः, दक्षेण च चन्द्रः शप्तः। प्राचीनभारतीयाः एतां खगोलीयप्रक्रियां दृष्ट्वा कथामाध्यमेन तज्ज्ञानं रक्षितवन्तः।
एतत् चन्द्ररोहिण्योः शिल्पं विकिमीडियातः वर्तते।

चन्द्रः रोहिण्या सह अधिकं समयं यापयति अन्याः षड्विंशतिकन्याः च दुर्लक्षयति, अतः दक्षेण सः शप्तः। चन्द्रः साहाय्यार्थं शिवं प्रति धावितवान्। शिवः अवदत् यत् शापस्तु स्थास्यति किन्तु तस्य प्रभावः न्यूनः भविष्यति। सः चन्द्रं ‘अमावास्यां’ प्रति क्षीणं (मृतवत्) तथा ‘पूर्णिमां’ प्रति वर्धमानं (जीवन्तं) कृतवान्। स्कन्दपुराणस्य इयं कथा ‘चान्द्रमासम्’ वर्णयति। चान्द्रमासः प्रायः त्रिंशद्दिनात्मकः भवति।
भारतीयेषु चान्द्रसौरपञ्चाङ्गेषु अयमेव मासः पाल्यते। यस्मिन् नक्षत्रे पूर्णिमा अथवा अमावास्या भवति, तन्नक्षत्राधारेण मासस्य नाम भवति। कर्नाटक-महाराष्ट्र-तेलङ्गण-राज्येषु ‘अमान्तमासः’ (अमावास्यातः अमावास्यापर्यन्तं मासः। उत्तरभारतीयेषु राज्येषु ‘पूर्णिमान्तमासः’। अत्र चैत्रमासस्य शुक्लप्रतिपत्तिथिः नूतनवर्षत्वेन मान्यते।
केरल-तमिळनाडु-पञ्जाब-पूर्वाञ्चल-राज्येषु ‘सौरपञ्चाङ्गस्य’ प्रयोगः भवति। तत्र वैशाखमासस्य प्रथमदिने नूतनवर्षं भवति, यत् ‘मेषसङ्क्रान्त्या’ (सूर्यस्य मेषराशौ प्रवेशेन) सह सम्बद्धम् अस्ति।
एतच्चित्रं ‘चन्द्रशेखररूपेण’ शिवस्य अस्ति, यत् एतां कथां निदर्शयति।

कथमृषिपत्नयः सप्तर्षीन् विहाय नक्षत्रमण्डलं रचितवत्यः इति मार्कण्डेयपुराणे वर्णितम् अस्ति।
सप्तर्षयः होमं कुर्वन्ति स्म। होमकाले अग्निः तासां सौन्दर्येण मुग्धः अभवत्। अग्नेः सखी ‘स्वाहा’ तासां पत्नीनां रूपं धृत्वा अग्निं प्रलोभितवती। लोकाः अग्नि-ऋषिपत्नीनां मध्ये अनुचितसम्बन्धस्य मिथ्यारोपमकुर्वन्। एतेन कलङ्केन लज्जिताः षट् पत्नयः सप्तर्षीन् त्यक्त्वा पृथक् ‘कृत्तिका’ (Pleiades) इति नक्षत्रमण्डलरूपेण स्थिताः। प्राचीनयवनसंस्कृतेः अपि अनया समा कथा वर्तते।
एतच्चित्रं स्वाहया सह अग्नेः अस्ति (विकिमीडिया)।

स्वाहा वसिष्ठपत्नीम् ‘अरुन्धतीम्’ अनुकर्तुं न शक्तवती, यतः सा परमपतिव्रता। अतः अरुन्धती स्वपतिना सहैव स्थिता, या सप्तर्षिमण्डले ‘मिजार-अल्कोर’ (Mizar-Alcor) इति ‘युग्मतारा’रूपेण दृश्यते। सा पातिव्रत्यस्य पराकाष्ठा विद्यते।
पारम्परिकविवाहसंस्कारेषु पुरोहितः नवदम्पती आकाशे अरुन्धतीनक्षत्रं दर्शयति। प्रायः युग्मतारकयोः एका तारा स्थिरा भवति, अपरा च तां परिक्रामति। किन्तु वसिष्ठारुन्धत्योः विशेषता इयमस्ति यत् तौ परस्परं ‘समकालिकभ्रमणेन’ (Synchronous rotation) परिभ्रमतः। एतद् दम्पत्योः समानमहत्त्वं दर्शयति। अस्माकं पूर्वजैः विवाहविषयकं सुन्दरं पाठं पाठयितुम् एतस्याः खगोलीयघटनायाः प्रयोगः कृतः।
इदम् अरुन्धतीदर्शनं कुर्वतोः दम्पत्योः विवाहचित्रम् अस्ति।

विष्णुपुराणे राजकुमारस्य ध्रुवस्य कथा अस्ति। ध्रुवस्य पिता स्वपत्नीं सुरुचिं प्रति आसक्तत्वात् ध्रुवस्य मातरं राज्ञीं सुनीतिं दुर्लक्षितवान्। एकदा पितुरङ्के उपविशन् ध्रुवः विमात्रा सुरुच्या दूरं क्षिप्तः, उक्तश्च यत् सः तत्र उपवेष्टुं योग्यः नास्ति। दुःखितः ध्रुवः मातुः आदेशानुसारं भगवतः विष्णोः तपस्याम् अकरोत्। यदा विष्णुः प्रकटितः भूत्वा वरं दातुम् ऐच्छत्, तदा ध्रुवः केवलं भगवतः स्तुतिं कृत्वा ‘अहं सन्तुष्टः अस्मि’ इति उक्तवान्। विष्णुः ध्रुवम् आकाशे ‘अचलतारा’रूपेण स्थापितवान्, अन्ये च सर्वे खगोलाः तस्य प्रदक्षिणां कुर्युः इति व्यवस्थां कृतवान्।
अधुना वयं उत्तरगोलार्धे विद्यमानां ‘पोलारिस’ इति तारां ‘ध्रुवः’ इति मन्यामहे। ‘दीर्घकालछायाचित्रणे’ (Long exposure photography) दृश्यते यत् कथं सर्वे खगोलाः ध्रुवं परितः वृत्ताकारमार्गेण भ्रमन्ति। ध्रुवः तु स्वस्थाने स्थिरः भ्रमणाक्षस्य केन्द्रत्वेन तिष्ठति।
एतद् राजारविवर्मणा निर्मितं विष्णुध्रुवयोः चित्रमस्ति।

पुराणकथानुसारं विन्ध्याचलः औन्नत्ये हिमालयेन सह स्पर्धां कर्तुम् आरब्धवान्। सः सूर्यमार्गं बाधितुं प्रवृत्तः। तदा जनाः विन्ध्यगुरुमगस्त्यमाहूतवन्तः। ऋषिः अगस्त्यः विन्ध्यमवदत् यत् ‘अहं दक्षिणं प्रति गच्छामि, यावत् अहं न प्रत्यागच्छेयं तावत् त्वं नतमस्तकः तिष्ठ’। ऋषिः कदापि न प्रत्यागतवान्, अतः विन्ध्याचलः तथैव स्थिरः अभवत्।
केचन विद्वांसः दक्षिणभारते वैदिकसंस्कृतेः प्रचाराय ऋषेः अगस्त्यस्य प्रयाणमिदमिति मन्यन्ते। सः तमिलभाषायाः जनकः इति अपि प्रसिद्धः।
आकाशे सर्वाधिकदीप्तिमतीषु तारकासु द्वितीया ‘केनोपस’ भारते ‘अगस्त्यः’ इति प्रसिद्धम्। ‘अयनचलनम्’ (Precession) इति घटनया प्राचीनकाले इयं तारा भारते न दृश्यते स्म। गणनया ख्रिस्तपूर्वं ३००० वर्षेभ्यः इयं तारा उत्तरभारते दृश्यमाना अभवत्।
स्रोतग्रन्थः: के.डी. अभ्यङ्करलिखितः – “Folklore & Astronomy: Agastya, A Sage and A Star”
ऋषेः अगस्त्यस्य चित्रं विकिमीडियातः अस्ति।

समुद्रमन्थनकाले सैंहिकेयः राहुः देववेषं धृत्वा अमृतमपिबत्। सूर्यचन्द्रौ तं विज्ञाय विष्णवे सूचितवन्तौ। क्रुद्धः विष्णुः राहोः शिरश्छेदम् अकरोत्। किन्तु अमृतपानात् सः अमरः जातः, अतः छिन्नं शिरः ‘राहुः’ इति, अवशिष्टं शरीरं च ‘केतुः’ इति प्रसिद्धम् अभवत्। प्रतिशोधार्थं राहुकेतू समये समये सूर्यचन्द्रौ ग्रसितुं प्रयतेते, येन सूर्यचन्द्रग्रहणे भवतः।
नवग्रहसमूहे सूर्यः, चन्द्रः तथा बुधतः शनिपर्यन्तं पञ्च ग्रहाः अन्तर्भवन्ति, पृथिवीं विहाय।
राहुकेतू द्वौ ‘तमोग्रहौ’ अथवा ‘छायाग्रहौ’ स्तः। राहुः सूर्यचन्द्रयोः ग्रसनेन ग्रहणं कारयति। प्राचीनग्रन्थेषु केतुः ‘धूमकेतुः’, ‘उल्का’ इत्यपि वर्णितम् तेषां दीप्तिमतीः स्फुरणाः अशुभसूचकाः मन्यन्ते।
नवग्रहाणां साक्षात् प्रभावः मनुष्यजीवने भवति इति मन्यते। पञ्चमशताब्दीतः मन्दिरेषु तेषां मूर्तयः उत्कीर्णाः दृश्यन्ते।
स्रोतः: https://www.britannica.com/topic/navagraha
चित्रसौजन्यम्: भागवतकथा।

शनिः सूर्यपरिक्रमाय त्रिंशत् वर्षाणि स्वीकरोति, अतः सः मन्दगतिः ग्रहः। ‘शनैश्चरः’ इत्यस्य अर्थः एव ‘शनैः चलति इति’। सः ‘मन्दः’ किन्तु न्यायप्रियः अस्ति। सः मनुष्यस्य कर्मानुसारम् एव फलं ददाति।
शनिः सूर्यस्य छायायाश्च पुत्रः। यमीयमौ अश्विनौ च तस्य विमातृजाः। परिवारेण सह तस्य सम्बन्धः मधुरः नासीत्। युद्धे तस्य पादे व्रणः अभवत्, अतः तस्य गतिः मन्दा जाता। सः शिवस्य आराधनां कृत्वा नवग्रहेषु शक्तिमत्तमः भवितुं वरं प्राप्तवान्। सः बाह्यरूपं न पश्यति, अपितु केवलं कर्मणां विचारं करोति। ‘शनि-साडेसाती’ (सार्धसप्तवर्षाणि) मनुष्यजीवनस्य दुर्धर्षकालः कर्मशुद्धिकालः चापि मन्यते।
स्रोतः: https://www.rudraastro.com/blogs/astrology/the-story-of-the-nine-planets-or-the-navgrahas
चित्रम्: महाराष्ट्रस्य शनिशिङ्गणापुरे शनिदेवस्य मूर्तिः।

बृहस्पतेः सूर्यपरिभ्रमणकालः प्रायः द्वादशवर्षात्मकः भवति। अतः द्वादशवर्षीयचक्रे चतुर्षु पवित्रेषु स्थानेषु (हरिद्वार-उज्जयिनी-नासिक-प्रयागराज इत्यत्र) कुम्भमेला आयोज्यते। प्रत्येकं कुम्भमेला चन्द्रार्कबृहस्पतीनां विशिष्टखगोलीयस्थित्या सह सम्बद्धा भवति।
बृहस्पतिः ‘देवगुरुः’। गुरुः नाम भारयुक्तः, Gravity इत्यस्य संस्कृते गुरुत्वाकर्षणमिति संज्ञा। अतः बृहस्पतिः ‘ज्ञानस्य’ ‘गुरुत्वाकर्षणस्य’ च प्रतीकमस्ति। ‘बृह्’ धातोः अर्थः ‘विशालः’ इति भवति। अतः ज्योतिश्शास्त्रे गुरुः विशालहृदयी कल्याणकारी च ग्रहः मन्यते।
स्रोतः: https://www.britannica.com/topic/Kumbh-Mela

शुक्रग्रहः सूर्यास्तात् परं सूर्योदयात् प्राक् वा दीप्ततमः भवति। अतः एषः ‘सायंतारा’ अथवा ‘प्रभाततारा’ इति कथ्यते। सुदीप्तिकारणात् अयं खगोलः पथिकानां मार्गदर्शकः भवति। सौन्दर्यस्य प्रतीकोSयम्। रोमावासिणां कृते (Romans) ‘वीनस’ इति प्रेम्णः सौन्दर्यस्य च देवी।
शुक्राचार्यः प्रज्ञायाः स्वामी अस्ति। सः ‘मृतसञ्जीवनीविद्यायाः’ ज्ञाता तथा ‘नीतिसारस्य’ उपदेष्टा इति रूपेण पूज्यते। श्रेष्ठः विद्वान् सन् अपि सः असुरपक्षं सम्मिलितः। वामनावतारस्य कथायां शुक्राचार्यः जानाति स्म यत् विष्णुः एव वामनरूपेण आगमिष्यति, अतः तेन सूचितपूर्वः बलिचक्रवर्ती।
शुक्राचार्यः असुरेभ्यः सर्वदा सुमार्गं दर्शितवान्। सः विपक्षेण सहापि न्यायपूर्णं व्यवहृतवान्। पुराणेषु देवगुरुबृहस्पतिना सह तस्य शिष्यैश्च सह शास्त्रार्थस्य शुक्राचार्यस्य बह्व्यः कथाः सन्ति। अतः ज्योतिश्शास्त्रे ‘शुक्रः’ जीवने उत्तमसम्बन्धान्, सौन्दर्यं, समृद्धिं च ददाति।
स्रोतः: Exotic India Art
चित्रसौजन्यम्: ओदिशाराज्यसङ्ग्रहालयः।

भगवद्गीतायाः दशमाध्याये पञ्चत्रिंशत्तमे श्लोके उक्तम् अस्ति — “मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः”।
मार्गशीर्षमासः (तमिळभाषायां ‘मार्गळि’, अन्यासु भाषासु ‘अग्रहायणः’ इत्यादिः) नवम्बर्-मासान्तात् जनवरिमध्यपर्यन्तं कदाचित् भवति। पञ्चाङ्गस्य नवमः मासः अयम्। एषः मासः पवित्रः मन्यते यतः अयं सस्यकर्तनस्य कालः अस्ति, अथवा अस्मिन् मासे एव भगवता गीता उपदिष्टा इति विश्वासः। केचन तर्कयन्ति यत् यदा कृष्णेन गीता उक्ता, तदा मार्गशीर्षमासः वसन्तर्तौ भवति स्म (यतः सः एकस्मिन् एव श्लोके मार्गशीर्षस्य वसन्तस्यापि उल्लेखमकरोत्)। पृथिव्याः ‘अयनचलन’कारणात् चान्द्रसौरपञ्चाङ्गे परिवर्तनं जातं। तस्मात् पुरा यः वसन्तकालः आसीत्, सः अधुना शिशिरः संवृत्तः।
स्रोतः: https://www.holy-bhagavad-gita.org/chapter/10/verse/35/
एतच्चित्रं तिरुपतिनगरे मार्गशीर्षमासे जायमानस्य ‘तिरुप्पावै’ पारायणस्य दृश्यम् अस्ति।