सभ्यतां रक्षितस्य मत्स्यस्य कथा महाभारते प्रथमतया दृश्यते । मनुः लघुं मीनं प्राप्नोत्, यः मीनः ” यदि आत्मनः रक्षणं कृतं मनुना, तर्हि अहं मनुं रक्षामि ” इति प्रतिज्ञाम् अकरोत्। मनुः तम् एकस्मिन् घटे अस्थापयत् I मीने वर्धमाने, तडागे, नद्याम्, अन्ते समुद्रे च क्रमेण स्थानान्तरम् अकरोत्। मीनः मनुं नावं निर्मातुम् उक्त्वा तस्मिन् भवितुं प्रार्थितवान् यतः महाजलप्रलयः संनिकृष्टः इति कारणात्। महाप्रलये उपस्थिते मीनेन नौः रक्षिता किन्तु अन्ये जन्तवः प्रलये विनष्टाः । इदानीं मनुः अशेषतः एकाकी अभूत् । मत्स्यः तस्मै सभ्यतायाः पुनः आरम्भं कर्तुम् आशशासे।
मत्स्यपुराणे मत्स्यः दैत्यात् हयग्रीवात् वेदान् रक्षित्वा अनन्तरं राजानं सत्यव्रतम् अद्राक्षीत्, अनन्तरं या पूर्वोक्ता कथा सा एव वितीर्णा। ऊह्यते द्वारकायां मत्स्य-मन्दिरम् आसीत् यत् तस्मिन्नेव महाप्रलये विनष्टं यस्मिन् श्रीकृष्ण-वंशीयाः विनष्टाः। भारतीयकथा नूहस्य कथायाः भिन्ना यत्र नौकायां पशवः अपि रक्षिताः भवन्ति । जलप्रलयकथा प्रत्येकस्मिन् प्राचीनसभ्यतायां भवति, वास्तविकघटना अपि स्यात्। ई.पू. तृतीयसहस्राब्दे बेबिलोन-पट्टिकासु, मेसोपोटामिया-महाकाव्ये गिलगमेश-इत्यस्मिन् च एषा कथा दृष्टा I
चित्रम्-आन्ध्रदेशस्य तिरुपतिसमीपे नागलापुरे वेदनारायणस्वामीमन्दिरस्यास्ति । विष्णुः मत्स्यनारायणरूपेण भासते।

द्वितीयस्य विष्णोः अवतारस्य कूर्मस्य कथा प्रथमं रामायणे दृश्यते । विनष्ट-स्वशक्ति-देवा:, विष्णुं रयेण उपसर्पतः, विष्णुः वनस्पतीन् ओषधीः सङ्गृह्य क्षीरसागरे स्थापयितुम् आदिशत् । अथ मन्दारपर्वतं मन्थानं विधाय दिव्यनागं वासुकीं च योक्त्रं कृत्वा देवाः असुराः च समुद्रं ममन्थुः । पर्वतः कस्मिंश्चित् स्थाने न तिष्ठति स्म, विष्णुः कामठं वपुः स्वीकृत्य मन्दरपर्वतं पृष्ठे धारयति स्म । अनेन श्रमेण कूर्मस्य कवचे विशिष्टानि चिह्नानि निर्मितानि ।
अमृतं विहाय तत्कालीनसामाजिकानां मूल्यभूतानि बहूनि वस्तूनि प्राणिनः च मन्थनात् बहिरागतानि । यथा पृथिवी स्वपृष्ठे सृष्टिं वहति, तद्दर्शयन्निव कूर्मः तितिक्षते, चिरञ्जीवति, तूष्णीं तिष्ठति I
कूर्मः यमुनानद्याः वाहनम् (वाहकः) अस्ति ।

चित्रम् – आन्ध्रप्रदेशस्य विरलस्य श्रीकूर्ममन्दिरस्य अस्ति |

वैकुण्ठः विष्णोः ‘सनातनसुखस्य धाम ’, उत्कृष्टम् आध्यात्मिकं क्षेत्रं च I अस्य विभूतिमतः क्षेत्रस्य प्रवेशद्वारं जयविजयाभ्यां परिरक्षितम् । एकदा ” विष्णुः तु सर्वदा भक्तानां सुखाय लभ्यः ” इत्युक्त्वा चत्वारः श्रेष्ठाध्यात्मिकाः ऋषयः कुमाररूपं स्वीकृत्य वैकुण्ठं प्रवेष्टुं प्रायतन्त I रक्षकौ बालकैः सह उद्धत-रूपेण व्यवाहरताम् । ऋषयः तयोः दिव्यता नष्टा भवेत् इति अशपन् । विष्णुना शापः परिणतः I भगवान् तयोः का इच्छा इति अपृच्छत्, पृथिव्यां स्वभक्तौ भूत्वा ७ जन्मानि वा शत्रू भूत्वा ३ जन्मानि व्यतीतुं वा । जयविजयौ द्वितीयं विकल्पम् अचिनुताम् । तौ क्रमशः हिरण्याक्षः हिरण्यकशिपुः, रावणः कुम्भकर्णः (रामहतौ ) तथा शिशुपालः दन्तावक्रः, (कृष्णहतौ ) जातौ ।

चित्रम् – जय-विजयौ, देशमुकालमुना , इन्स्टाग्राम

हयग्रीवः, विष्णोः अश्वावतारः, प्रसिद्धेषु दशावतारेषु अन्यतमः नास्ति तथापि विभिन्नेषु पुराणेषु आख्यातः एषः अवतारः । हयग्रीवः नाम राक्षसः आसीत् यः आत्मनः वधः स्वस्य समाननाम्ना केनचित् एव भवितुम् अर्हति इति वरं अवृणोत् । क्रूरोन्मत्तं तम् अवलोक्य, देवाः धनुं स्वहनोः अधः संस्थाप्य शयितं महाविष्णुं प्रार्थितुं उपेयिवसः ।ब्रह्मा कीटान् धनुर्ज्यां चर्वितुम् आदिशत् यस्मात् विष्णुः जागृतः भवेत् । ब्रह्मा कीटान् प्रतिज्ञातवान् यत् यज्ञस्य अवशिष्टं तेषां भविष्यतीति । कीटाः तावत् चर्वणं कृतवन्तः यावत् धनुर्ज्या खण्डा, खण्ड-ज्यया विष्णोः शिरः छिन्नं जातम्। अतः विष्णुः स्वशिरस्य स्थाने हयस्य शिरः स्वीकृत्य हयग्रीवः (अश्वकण्ठः) भूत्वा स्वनाम-तुल्यस्य दानवस्य अन्त्यम् अकार्षीत् । वेदानां पुनः प्राप्त्यर्थं विष्णुः एतम् अवतारं स्वीकृतवान् इत्यपि अन्या कथा वर्तते ।
चित्रम् – असमप्रदेशस्य गुवाहाटी-नगरस्य समीपे विद्यमानं प्रसिद्ध-हयग्रीव-माधव-मन्दिरम् I १५८३ तमे वर्षे निर्मितम् एतत् मन्दिरम् I अस्मिन् स्थाने एव वेदानां परित्राणं विष्णुना कृतम् , अत्रैव ज्ञान-प्रदातृ-रूपेण पूज्यते इति प्रतिज्ञायते । अस्य मन्दिरस्य तडागः विष्णुप्रतिनिधित्वेन अवेक्ष्यमाणानां दुर्लभानां कृष्णमृदुशैलकच्छपानां अभयारण्यरूपेण विश्वप्रसिद्धः अस्ति

प्रजेश्वरस्य दक्षप्रजापतेः ५० कन्याः आसन्, तासु अन्यतमा तेजस्विनी सती । सा शिवं परिणीतवती । दक्षः तपस्विनि जामाते न स्निह्यति । यस्मिन् यज्ञे सर्वे देवाः आमन्त्रिताः तस्मिन् शिवः न आमन्त्रितः दक्षेण I तथापि यज्ञं प्राप्ता सती तिरस्कृता | सती यज्ञे स्वयं पातयित्वा दग्धा जाता । कोपात् शिवः वीरभद्रं ससर्ज, यः वीरभद्रः सर्वदेवान् विजित्य यज्ञं विनश्य, दक्षस्य शिरः छित्वा यज्ञे अक्षिपत् ।
देवानां प्रार्थनया शिवः दक्षं पुनः उदजीवयत् , किन्तु तस्य शिरः दग्धम् इति कारणात् तत्र याज्ञीयस्य अजस्य शिरः स्थापयति स्म।
श्री अरविन्दस्य व्याख्यायते यत् दक्षस्य विद्योतमानेन मनसा सह प्रगल्भासक्तिः आसीत् ,या आसक्तिः आध्यात्मिकसिद्धेः बाधा अभवत् । तस्य शिरःच्छेदनं आत्मा मनः नास्ति इति प्रतिपादयति । आध्यात्मिकप्रगतिः मनसः दूरम् एत्य एव भवति I
दक्षः इत्युक्ते निपुणः, लैटिनमूलस्य आङ्ग्लशब्दस्य ‘dexterity ’ इति शब्देन सह भागं गृह्णाति दक्ष-शब्दः ।
चित्रम् – हरिद्वारसमीपस्थस्य कङ्खालमन्दिरस्य अस्ति, यत् यज्ञस्य स्थलमासीत् ।
मूलम् – https://renaissance.aurosociety.org

नन्दिः इत्युक्ते सुखम्, आनन्दः, तृप्तिः I नन्दिः शिवस्य वाहनम्, शिवस्य धाम्नः कैलाशस्य पालकः I प्रायेण सर्वेषु शिवमन्दिरेषु नन्दिः शिवलिङ्गे एकनिष्ठः सन् शिवस्य पुरतः एव उपस्थितः इव चित्रितः I आत्मनः परब्रह्मणि एकाग्रता दर्शयति I तस्य चत्वारः पादाः सत्यं , धर्मः , शान्तिः , प्रेमः च सूचयन्ति – ये मोक्षस्य मार्गाः वर्तन्ते I शिवस्य वाहनम्, द्वारपालः नन्दिः ध्यान-तितिक्षा-श्रद्धानां च मूर्तिमान् I जीवनस्य उद्देश्यम् ईश्वरसाक्षात्कारः इति भक्तान् स्मारयति I ऋषिशिलादस्य यज्ञात् जातः नन्दिः इति लोकोक्तिः I नन्दिः भगवतः शिवस्य प्रचण्डभक्तः भूत्वा शिवस्य वाहनं भवेयम् इति मध्यप्रदेशस्य जबलपुरे वर्तमानस्य नन्दिकेश्वरमन्दिरस्य नर्मदानद्याः तटे कठोरं तपः चकार I

मूलम्: https://www.exoticindiaart.com

चित्रम् – आन्ध्रप्रदेशे लेपाक्षि-प्रदेशे विद्यमानः बृहत् नन्दिः

आदिशेषः रामायणे लक्ष्मणस्य अवतारम् अगृह्णात् । आदिशेषः कद्रोः जातः । कद्रुभगिन्याः विनतायाः पुत्रस्य गरुडस्य वैमातृभ्राता आदिशेषः । कद्रुः विनातां वञ्चयित्वा आत्मनः दासीम् अकरोत् । अनेन मातुः व्यवहारेण आदिशेषः विरक्तः सन् तपसा संसारात् निवृत्तः । ब्रह्मा इमां पृथिवीं धारयितुं तस्मै वरम् अयच्छत् ।
आदिशेषो अनन्तः इत्यपि अभिहितः । अनन्तनाम अन्त-रहितः I ब्रह्माण्डकालस्य अनन्त्यं प्रतिपादयति ।
लक्ष्मणः आदिशेषस्य अवतारः अस्ति । अनेकपरम्परासु बलरामः अपि आदिशेषस्य अवतारः इति अवेक्षितः, यदा केचन बलरामः स्वयं विष्णोः अवतारः इति मन्यन्ते ।
सम्पूर्णे भारते सर्पपूजा प्रचलति । केरल-कर्णाटकेषु अनन्यरूपेण सर्पदेवतानां कृते एव प्रतिष्ठिताः देवालयाः सन्ति (उदा. केरलदेशे मन्नार्शाला) ।
चित्रम् – केरलस्य मन्नारशालामन्दिरस्य अस्ति I

हिन्दूधर्मे काकानां प्रायेण व्यपगतात्मभिः वा पूर्वजैः वा सह सम्पर्कः कृतः । काकः जीवितानां व्यपगतानां च सम्बन्धपाशः इति विश्वासः I काकेषु अन्यतमः बलिकाकः I मृताः नानाविधिभ्यः बलि – काकेभ्यः अन्नं नैवेद्यं च गृह्णन्ति इत्यपि विश्वासः वर्तते I प्रतिवर्षं येषां मातापितरौ वा बन्धुजनाः वा मृताः ते श्राद्ध-दिने काकेभ्यः वा गोभ्यः वा अन्नं प्रयच्छन्ति I एतत् पिण्डदानमिति उच्यते I अनेकानि पारम्परिक- हिन्दूगृहाणि भोजनात् पूर्वं काकेभ्यः हस्त-परिमितान् तण्डुलान् ददन्ति I
काकाः यमस्य चिह्नम् अपि च शनि-भगवतः वाहनमिति मन्यन्ते I
चित्रं काकभूशुण्डिनः अस्ति । रामचरितमानसे काकभूशुण्डी काकमुखी ऋषिः । सः गरुडाय रामायणकथां कथयति।

कामधेनुः कामपूरणी-धेनुः I समुद्र-मन्थन-सन्दर्भे क्षीरसागरात् बहिरागता I सप्त-ऋषिभ्यः प्रदत्ता I सुरभिः इत्यपि अभिहिता, कदाचित् नन्दिनी इत्यपि I किन्तु कासुचित् कथासु नन्दिनी कामधेनोः पुत्री I अनेके पुराणेषु इतिहासेषु च कामधेनुः आख्याता I तस्याः निमित्तमेव विश्वामित्र-वसिष्ठयोः महान् युद्धः जातः I कामधेनोः अनन्त्य-अन्नप्रदानेन प्रभावितः विश्वामित्रः ताम् अपहर्तुं प्रयतेत I
हिन्दूधर्मे धेनुः पूज्या I प्रारम्भिकसिन्धुद्रोणीमुद्रासु, शिलाचित्रेषु, वैदिकसाहित्येषु च इदं दृश्यते ।
पशुः इत्युक्ते गौः, पशूनां लोकं प्रतिपादयितुं अपि प्रयुज्यते । अतः शिवस्य नाम पशुपतिः इत्युक्ते पशूनां पालकः I काठमाण्डौ पशुपतिनाथ-मन्दिरं प्रसिद्धं शिवमन्दिरम् I
चित्रम् – राजा रवि-वर्मणः समुद्रमन्थनम्

शिवस्य अनेकेषु रूपेषु वामहस्ते ऋष्यः दृष्टः, कदाचित् ऋषेः स्थाने ‘हरिणी’ मुद्रा दृष्टा, यत् शिवेन, मनसः विचार-भाव-विक्षेपाणां चञ्चलता वशीकृता इति सूचयति I ऋष्यः चञ्चलतां सूचयति यतो हि सः सर्वदा जागरूकः भ्रमकः च I
चन्द्रशेखरः सोमस्कन्धः च कानिचन ऋश्य-हस्त-शिवस्य रूपाणि I भैरव- नटराजयोः तु ऋष्यः न भवति।
कदाचित् ऋष्यस्य चत्वारः पादाः चतुर्वेदैः सह उपमिताः ।

चित्रं – ऋष्यसहितस्य सोमस्कन्दस्य

गरुडः विनतायाः पुत्रः I कद्रु-विनते भगिन्यौ I कद्रुः विनताम् आत्मनः दासीम् अकरोत् I गरुडः स्वमातरं मोचयितुम् इच्छति स्म । नागपुत्रसहिता कद्रुः अवोचत् यदि गरुडेन अमृतम् आनीतं तर्हि विनता मुक्ता भवेदिति I समुद्र-मन्थन-समये मोहिनी असुरान् वञ्चयित्वा अमृतं देवेभ्यः अयच्छत् I गरुडः देवानां समीपं गत्वा इन्द्रादिदेवैः सह घोरं युद्धम् अकरोत्। वीरप्रयत्नेन गरुडः देवान् जित्वा अमृतम् आनयन् मातरं मुक्तवान् । तथापि नागपुत्रेभ्यः अमृतं अलब्धं भवेत्, ते अमृतं न पिबन्तीत्यपि सज्जीकृतवान् I
सूर्यस्य सारथिः अरुणः गरुडस्य भ्राता I भारतीय-उपमहाद्वीपे, दक्षिणपूर्व-एशियायां च गरुडः प्रतीतं चिह्नम् । इन्डोनेशिय-देशस्य राष्ट्रियविमानसेवायाः नाम ‘गरुडा एयर’ इति । भारतीयवायुसेनायाः विशेषबलाः ‘गरुड्’ इति उच्यन्ते I
चित्रम् – राजा रवि-वर्मणः

महायुद्धात् ३६ संवत्सरानन्तरं कृष्णस्य द्वारका पौरयुद्धेन, महाप्रलयेन च विनष्टा । दुःखिताः पाण्डवाः स्वराज्यं त्यक्त्वा स्वशरीरसहिताः सन्तः स्वर्गं प्राप्तुम् उत्तर-दिशं प्रति अगच्छन् । युधिष्ठिरं विहाय अन्ये सर्वे पाण्डवाः, द्रौपदी च मार्गे एव मृताः I एकाकिना युधिष्ठिरेण सह एकः कुक्कुरः स्वर्गद्वार-पर्यन्तं अगच्छत् | इन्द्रः युधिष्ठिरम् अन्वमन्यत किन्तु कुक्कुरं प्रतिन्यषेधत् । युधिष्ठिरः विना शुनकं प्रवेशनं निराकरोत् I ततः एव प्रकटितं यत् स्वयं धर्मः एव कुक्कुर-रूपेण महाराजं मार्गदर्शनम् अकरोत् इति ।
शुनकानां भारतीयपरम्परायां प्रायेण एतादृशम् उत्तमस्थानं न वर्तते । तथापि कदाचित् शिवस्य वाहन-रूपेण , सहचर-रूपेण शुनकाः चित्रिताः I महाराष्ट्रे खण्डोबापरम्परायां खण्डोबस्य देवः (शिवस्य वा भैरवस्य वा योद्धारूपम्) तथा चित्रितः यथा सः अश्वारूढः शुनकसहितः विद्यते ।
चित्रं – मल्लर् चटर्जी महोदयस्य पुस्तकस्य आवरणात् यत्र शुनकसहितः युधिष्ठिरः स्वर्गारोहणं करोति इव चित्रितः