नरसिंह मेहता (१५ वे शतक) हे गुजराती भाषेतील सर्वात ख्यातनाम कवी होते . नरसिंह यांनी आपल्या आयुष्यातील बहुतांश काळ सौराष्ट्र विभागातील जुनागढ शहरात व्यतीत केला. ते कृष्णाचे निस्सीम भक्त होते. नरसिंह यांच्या अनेक लोकप्रिय रचना कृष्णाच्या वृंदावन (ब्रज भूमी ) येथील जीवनावर आधारित आहेत.
त्यांची रचना “वैष्णवजन तो तेने रे कहिए” (वैष्णव केवळ त्यालाच म्हणावे) हे गांधीजींचे अत्यंत आवडते भजन होते. हे भजन एखाद्या धार्मिक व्यक्तीची व्याख्या करुणा आणि नैतिक सचोटीच्या निकषांवर करते. गांधीजी या रचनेला धर्मग्रंथांइतकाच प्रमाण मानत असत.
गुजरातमध्ये नरसिंह मेहता यांना अत्यंत मानाचे आणि प्रतिष्ठित स्थान प्राप्त आहे. या प्रदेशातील सर्वात महत्त्वाचे संत-कवी म्हणून, तसेच गुजराती भाषेचे ‘आदिकवी’ (पहिले कवी) म्हणून त्यांचा गौरव केला जातो. गुजराती काव्यक्षेत्रातील एका अत्यंत प्रतिष्ठित पुरस्काराला त्यांचे नाव देण्यात आले आहे; अनेक तलाव आणि रस्त्यांना त्यांचे नाव दिले गेले आहे; आणि गुजरातच्या प्रमुख शहरांमध्ये भक्तीभावाने भजन गाण्याच्या मुद्रेतील त्यांचे पुतळे उभारलेले आढळतात. सोबतचे चित्र हे नरसिंह मेहता यांच्या रचनांची १७ व्या शतकातील एक हस्तलिखित प्रत आहे.
स्रोत आणि चित्राचे श्रेय: ‘Narasinha Mehta of Gujarat’, लेखिका – नीलिमा शुक्ला-भट्ट

त्यागराज हे १८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात होऊन गेले. त्यांचा जन्म तामिळनाडूतील ‘तिरुवारूर’ येथे झाला आणि त्या गावातील आराध्य देवतेच्या नावावरूनच त्यांचे नामकरण करण्यात आले. त्यांचे कुटुंब नंतर जवळच असलेल्या ‘तिरुवैयारू’ येथे स्थलांतरित झाले. बालपणीच त्यागराजांनी वीणा वाजवण्याचे कौशल्य आत्मसात केले आणि त्याच वेळी त्यांनी ‘रामभक्ती’ची दीक्षाही घेतली. वयाच्या तेराव्या वर्षी त्यांनी आपले पहिले गीत रचले. त्यागराजांसाठी संगीत हाच रामापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग होता. त्यांनी रामावर आधारित असंख्य गीतांची रचना केली. असे मानले जाते की, आपल्या हयातभर त्यांनी २४,००० हून अधिक गीतांची रचना केली असावी; तथापि, त्यापैकी केवळ ७०० गीतेच आज उपलब्ध आहेत.
तामिळनाडूतील तिरुवैयारू येथे दरवर्षी जानेवारी-फेब्रुवारी महिन्यांत, एका आठवड्यासाठी ‘त्यागराज आराधना’ उत्सव साजरा केला जातो. त्यागराजांनी समाधी घेतल्याच्या दिवशी, कर्नाटक संगीतातील कलाकार आणि सामान्य जन तिरुवैयारू येथे एकत्र येतात आणि कर्नाटक संगीतातील ‘पंचरत्न कृतीं’चे (पाच अनमोल गीतांचे) भव्य सामूहिक गायन करतात. अशाच प्रकारचे उत्सव भारताच्या इतर भागांत आणि अमेरिकेतही आयोजित केले जातात.
त्यागराज यांना कर्नाटक संगीतातील ‘त्रिमूर्तीं’चे (त्रिकुटाचे) प्रमुख मानले जाते आणि त्यांची गुरु तसेच देवता म्हणून पूजा केली जाते. बुध ग्रहावरील एका विवराला (crater) त्यांचे नाव देण्यात आले आहे. नवी दिल्ली येथे ‘राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धां’साठी (Commonwealth Games) उभारण्यात आलेल्या ‘त्यागराज इनडोअर स्टेडियम’लाही त्यांचेच नाव देण्यात आले आहे.
स्रोत: श्री विवेकानंद आश्रम
चित्र: ‘द हिंदू’ (The Hindu) मध्ये प्रकाशित त्यागराज आराधना उत्सवाचे चित्र.

संत ज्ञानेश्वर हे वारकरी संप्रदायाचे आद्य संत मानले जातात. वारकरी पंथाचे अनुयायी पंढरपूर येथील विठ्ठलाची उपासना करतात. ‘वारकरी’ या नावाने अशा व्यक्तींना संबोधले जाते, ज्या पंढरपूरची ‘वारी’ (किंवा वार्षिक तीर्थयात्रा) करतात.
१३ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात होऊन गेलेले संत ज्ञानेश्वर केवळ २१ वर्षेच जगले. त्यांचा जन्म पुणे जवळील आळंदी येथे झाला होता आणि त्यांचे वडील स्वतः एक निष्ठावान संत होते. त्यांचे कुटुंब ‘नाथ संप्रदाया’चे अनुयायी होते. संत ज्ञानेश्वरांनी ‘ज्ञानेश्वरी’ या ग्रंथाची रचना केली; हा ग्रंथ म्हणजे ‘भगवद्गीते’वरील एक भाष्य आहे. मराठी भाषेतील पहिला साहित्यग्रंथ म्हणून या ग्रंथाला मान दिला जातो. त्यांच्या भक्तीपर रचनांना ‘अभंग’ म्हटले जाते; हे अभंग म्हणजे भक्तीभावाचे अत्यंत सखोल आणि उत्कट प्रकटीकरण होय. उत्तर भारताची तीर्थयात्रा पूर्ण केल्यानंतर, वयाच्या अवघ्या २१ व्या वर्षीच संत ज्ञानेश्वरांनी स्वेच्छेने देह ठेवण्याचा आणि ‘जीवसमाधी’ घेण्याचा निर्णय घेतला. महाराष्ट्रातील संत-कवींच्या महान परंपरेचा प्रारंभ त्यांनीच केला.
पंढरपूरच्या वारीचा (तीर्थयात्रेचा) मुख्य प्रारंभबिंदू आळंदी हे गाव आहे. या वारीमध्ये संत ज्ञानेश्वरांच्या पादुका एका ‘पालखीतून’ नेल्या जातात. ही वारी साधारणपणे २५० किलोमीटर लांबीची असून, ती २१ दिवस चालते.
चित्रात महेश लोणकर यांनी टिपलेली आळंदीच्या पालखीची प्रतिमा दिसत आहे.

दमा दम मस्त कलंदर’ ही रचना मूळतः अमीर खुस्रो यांनी लिहिली असावी असे मानले जाते; पुढे बुल्ले शाह यांनी त्यात काही बदल करून ती अत्यंत लोकप्रिय केली.
बुल्ले शाह यांचा जन्म १७ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात झाला. त्यांचे कुटुंब प्रेषित मुहम्मद यांचे थेट वंशज मानले जात असे. त्यांनी फारसी आणि अरबी भाषांचे अध्ययन केले होते आणि ते सुफी संत शाह इनायत कादिरी यांचे शिष्य होते; शाह इनायत कादिरी हे पेशाने शेतकरी (किंवा माळी) होते. बुल्ले शाह हे उच्च कुळातील असूनही त्यांनी एका माळ्याला आपला गुरू मानले, यावरून लोकांनी त्यांची कितीही चेष्टा-मस्करी केली असली, तरीही ते आपल्या गुरूंप्रती सदैव एकनिष्ठ राहिले.
त्यांनी पंजाबी भाषेत (फारसी लिपीचा वापर करून) विपुल लेखन केले. त्यांनी ‘काफी’ या काव्यशैलीचा अवलंब केला, जी सिंधी कवितेमध्येही अत्यंत लोकप्रिय आहे. त्यांच्या कविता अत्यंत भावगर्भ आणि तीव्र होत्या; तसेच त्यांनी केवळ कर्मकांडांवर आधारित असलेल्या धर्मावर आपल्या लेखणीतून टीका केली. ईश्वराचे अद्वैत (एकत्व), सामाजिक समानता आणि ईश्वराप्रती असलेली भक्ती व प्रेम हे विचार लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी त्यांनी अत्यंत साध्या आणि सोप्या भाषेचा वापर केला. त्यांना पंजाबी सुफी परंपरेतील एक महान कवी म्हणून ओळखले जाते. सोबतच्या चित्रात त्यांच्या एका प्रसिद्ध कवितेचे लिप्यंतर (transliteration) देण्यात आले आहे. आपल्या या विचारांमुळेच, त्यांना ‘काफिर’ (धर्मबाह्य) मानले गेले आणि समाजाच्या दफनभूमीत (कब्रस्तानात) दफन होण्याचा अधिकारही त्यांना नाकारण्यात आला.
संदर्भ: बुल्ले शाह, राधा स्वामी सत्संग बियास.

१८७५ मध्ये, ‘भानुसिंह’ या वैष्णव कवीने रचलेल्या कवितांची एक मालिका कलकत्त्याच्या साहित्यविश्वात अवतरली. बंगालीची एक अप्रचलित बोलीभाषा असलेल्या ‘ब्रजबुली’मध्ये रचलेली ही कविता अत्यंत वेधक होती. पुढे असे उघड झाले की, सुधारणावादी विचारांच्या जोशासाठी प्रसिद्ध असलेल्या ‘टागोर’ घराण्यातील एका तरुण वारसदाराची ही रचना होती. या कवितांवर पूर्व भारतातील उत्कट ‘भक्ती परंपरेचा’ मोठा प्रभाव दिसून येतो. या परंपरेची सुरुवात १२ व्या शतकात जयदेवाच्या ‘गीत गोविंद’ या ग्रंथाद्वारे झाली होती. त्यानंतर चैतन्य महाप्रभू, तसेच चंडीदास, रामप्रसाद सेन आणि इतर अनेक कवींनी ही परंपरा पुढे चालवली. १५ व्या शतकापासून या कवींनी संस्कृत भाषेऐवजी बंगाली भाषेचा स्वीकार केला. परंतु, टागोरांच्या या कवितांमध्ये संताप आणि बंडाचा सूरही उमटलेला दिसतो. याचेच एक उदाहरण पहा: “वृक्षांच्या त्या एकांत छायेखाली मी आणखी किती काळ वाट पाहत बसू? तो आपल्या बासरीच्या सुरांनी माझे नाव कधी हाकारे?”
टागोर जेव्हा या कविता लिहित होते, तेव्हा त्यांचे वय अवघे सोळा वर्षे होते. सोबतचे हे चित्र म्हणजे, त्या वयातील टागोरांचे गगनेंद्रनाथ टागोर यांनी रेखाटलेले एक व्यक्तिचित्र (स्केच) आहे.

कर्नाटकातील बसवेश्वर, किंवा बसवण्णा हे एक संत, कवी आणि प्रखर समाजसुधारक होते. भारताच्या महान आध्यात्मिक गुरूंच्या पंक्तीत त्यांचे स्थान आहे.
बसवेश्वरांचा जन्म इ.स. ११३१ च्या सुमारास कर्नाटकातील विजापूर जिल्ह्यात एका उच्चभ्रू ब्राह्मण कुटुंबात झाला होता. ‘संगम पावणाऱ्या नद्यांचा अधिपती’ (Lord of the meeting rivers) या शिवाप्रती त्यांनी रचलेल्या काव्यामुळे, त्यांना कन्नड भक्ती साहित्यात अग्रणिय स्थान प्राप्त झाले. त्यांनी शेकडो ‘वचने ‘ रचलेली आहेत . ही कन्नड भाषेतील अशी भक्तीपर रचना आहे, जी नेहमी प्रामुख्याने गायली जावी अशी अपेक्षा असते. ‘वचन’ या शब्दाचा शब्दशः अर्थ ‘गद्य’ असा होतो. त्यांना वचन साहित्याचे एक अध्वर्यू मानले जाते.
त्यांनी ‘अनुभव-मंडप’ नावाची एक सामाजिक-धार्मिक संस्था स्थापन केली. हे आध्यात्मिक चर्चांसाठीचे एक मुक्त व्यासपीठ होते. या व्यासपीठाकडे देशभरातील शेकडो संत आणि आध्यात्मिक साधक आकर्षित झाले.
बसवेश्वरांनी जात व उपजातींमधील भेदाभेद, बालविवाह आणि विधवांवर होणारी दुर्व्यवहार या गोष्टींना प्रखर विरोध केला. या क्षेत्रांमध्ये, त्यांनी १९ व्या शतकातील हिंदू सामाजिक सुधारणा चळवळींचा वेध, त्या चळवळी उदयास येण्यापूर्वीच कित्येक शतके आधी घेतला होता.
स्रोत आणि छायाचित्र सौजन्य: Basaveshwara, Sahitya Akademi.

भारतेंदू हरिश्चंद्र हे बनारसच्या महाराजांचे सावकार असलेल्या घराण्याचे वंशज होते. वयाच्या पाचव्या वर्षीच ते ब्रजभाषेतील पद्यांचे विश्लेषण करू शकत होते, आणि वयाच्या बाराव्या वर्षी त्यांनी ‘काव्यरसांची संकल्पना पारंपारिक नऊ रसांऐवजी चौदा रसांपर्यंत विस्तारली होती. त्यांनी ‘क्वीन्स कॉलेज’मध्ये शिक्षण घेतले. ते अत्यंत ऐषारामी जीवन जगत असत; आपला वेळ बनारसच्या रस्त्यांवर सामान्य लोकांमध्ये घालवत आणि मुक्तहस्ताने पैसा व वस्तूंचे दान करत. त्यांच्या या उधळपट्टीच्या सवयींबद्दल नाराजी व्यक्त करणाऱ्या महाराजांचे म्हणणे ऐकण्यासही त्यांनी नकार दिला होता.
त्यांनी संस्कृत, फारसी आणि इंग्रजी भाषांचे अध्ययन केले आणि वयाच्या सतराव्या वर्षापर्यंतच एक कवी म्हणून त्यांनी आपली कीर्ती प्रस्थापित केली होती. त्यांनी पारंपारिक भाषांना विरोध केला आणि सामान्य लोकांच्या बोलीभाषेशी जवळीक साधणाऱ्या एका भाषेचा प्रसार करण्याची इच्छा बाळगली. त्यांनी ‘कवि वचन सुधा’ (१८६७) आणि ‘हरिश्चंद्र चंद्रिका’ (१८७३) अशी दोन नियतकालिके सुरू केली. या नियतकालिकांमध्ये वापरलेली भाषा ही बोलीरूपातील हिंदी होती. ही नियतकालिके प्रचंड लोकप्रिय झाली आणि त्यांच्यामुळेच आधुनिक हिंदी पत्रकारितेचा पाया रचला गेला. त्यांचे सर्वात महत्त्वपूर्ण योगदान हिंदी नाटकांच्या क्षेत्रात होते; जिथे त्यांनी हिंदी समाजाची मूलभूत मूल्ये आणि परंपरा यांवर विशेष भर दिला. त्या काळात आपला प्रभाव वाढवत असलेल्या पाश्चात्य आणि पारशी रंगभूमीला त्यांनी समर्थपणे आव्हान दिले. हरिश्चंद्र हे वैष्णव संप्रदायाचे एक निष्ठावान अनुयायी देखील होते.
स्रोत: Remembering Bharatendu Harishchandra, मदन गोपाल, Indian Literature
चित्र सौजन्य: Wikimedia Commons

विद्यापती (इ.स. १४ वे शतक) हे ‘मैथिली कवी कोकिळ’ म्हणून ओळखले जातात. कृष्ण आणि राधा यांच्यातील दिव्य प्रेमावर आधारित त्यांची गीते अत्यंत लोकप्रिय ठरली. त्यांचा प्रभाव बंगाल, आसाम आणि उत्तर प्रदेश या प्रदेशांमध्येही विस्तारला. त्यांच्या रचना आजही लोकप्रिय आहेत आणि सण-उत्सवांच्या प्रसंगी, विशेषतः विवाह समारंभांमध्ये, त्या गायल्या जातात. ते वैष्णव आणि शैव पंथातील कवितांचेही रचनाकार होते.
मैथिली भाषेत त्यांनी सुरुवातीला केलेल्या साहित्यात प्रामुख्याने प्रेमगीतांचा समावेश होता. मैथिली भाषेचा वापर साहित्यनिर्मितीसाठी केला जाण्याची ही पहिलीच वेळ होती. त्यांची लेखनशैली अत्यंत लोकप्रिय झाली आणि अनेक कवींनी तिचे अनुकरण केले. या प्रक्रियेतूनच, १६ व्या शतकापर्यंत ‘ब्रजबाउली’ ही एक विशिष्ट साहित्यिक भाषा म्हणून विकसित झाली. ही मुळात मैथिली भाषाच असून, तिचे भाषिक रूप बंगालच्या भाषेसारखे दिसावे अशा पद्धतीने घडवले गेले होते. ब्रजबाउली भाषेत रचलेल्या आणि आजही उपलब्ध असलेल्या कवितांची संख्या सुमारे ५,००० इतकी आहे.
चैतन्य महाप्रभूंना विद्यापतींची गीते अत्यंत प्रिय होती; त्यांच्यामुळेच या गीतांना बंगालमध्ये अत्यंत मानाचे स्थान आणि व्यापक लोकप्रियता प्राप्त झाली. किंबहुना, बंगाली लोक विद्यापतींना आपलाच कवी मानतात. रवींद्रनाथ टागोर आणि बंकिमचंद्र चॅटर्जी यांनीही विद्यापतींच्या शैलीचे अनुकरण करत ब्रजबाउली भाषेत कविता रचल्या आहेत.
स्रोत: Songs of Vidyapati, सुभद्रा झा
चित्रसौजन्य: विकिमीडिया कॉमन्स

अतिबडी’ या शब्दाचा अर्थ ‘अत्यंत महान’ असा होतो. जगन्नाथ दास (१५ व्या शतकाचा उत्तरार्ध) यांची गणना ओरिसातील पाच महान कवींमध्ये केली जाते आणि त्यांनाच ही पदवी बहाल करण्यात आली होती. ओरिसाचा सर्वोच्च साहित्य पुरस्कार असलेला ‘साहित्य अकादमी पुरस्कार’ त्यांच्याच नावाने दिला जातो. ‘भागवतम्’ ग्रंथाचे ओडिया भाषेत भाषांतर केल्यामुळे जगन्नाथ दास हे एक आदर्श व्यक्तिमत्त्व बनले. ओरिसामधील अनेक घरांमध्ये या ग्रंथाची पूजा केली जाते. अतिबडी जगन्नाथ दास हे चैतन्य महाप्रभू यांचेही मित्र होते.
चित्र सौजन्य: विकिमीडिया कॉमन्स

शंकरदेव (१५ वे शतक) हे आसाममधील एक अग्रगण्य आध्यात्मिक नेते, समाजसुधारक आणि बहुआयामी द्रष्टे होते. त्यांनी कृष्णाप्रती शुद्ध भक्तीचा ‘एक शरण हरि नाम’ या नावाने ओळखला जाणारा एक अद्वितीय संप्रदाय सुरू केला. शंकरदेवांचे तत्त्वज्ञान हे पूर्णपणे भक्ती-दर्शनावर (शुद्ध भक्तीवर) आधारित होते. त्यांनी पारंपारिक वर्ण आणि आश्रम व्यवस्था नाकारल्या. त्यांनी वेदांताचे सार अनुवादित करून व ते सुलभ करून, प्राचीन आसामी आणि व्रजावली यांसारख्या स्थानिक भाषांमध्ये मांडले; त्याच वेळी त्यांनी ‘भक्तिरत्नाकर’ सारखे प्रमाणभूत संस्कृत ग्रंथही रचले. त्यांनी भक्तीरसपूर्ण काव्यपंक्ती (कीर्तने), शास्त्रीय रागांवर आधारित भक्तीगीते (बरगीते) आणि नवनवे पायंडे पाडणारी लोकप्रिय नाटके (अंकिया नाट) यांची रचना केली. सामूहिक भजनांसाठी ‘नामघरे’ (विशाल सामुदायिक प्रार्थना मंदिरे) उभारण्याच्या उपक्रमाचाही त्यांनीच पाया रचला. या गोष्टीमुळे हस्तलिखित चित्रांकन आणि चित्रकला यांच्या विकासाला चालना मिळाली. त्यांनी आसाममध्ये वैष्णवांचे मठही सुरू केले, ज्यांना ‘सत्र’ (Sattras) असे म्हटले जाते. माजुली हे अशा ‘सत्रां’चे एक प्रमुख केंद्र आहे.
चित्र सौजन्य: विकिमीडिया कॉमन्स

थुंचत्तु रामानुजन एझुत्तचन (१६ वे शतक) यांनी संस्कृत ‘अध्यात्म रामायणा’चे मल्याळम भाषेत भाषांतर केले. त्यांची ही आवृत्ती मल्याळममधील सर्वात लोकप्रिय भाषांतर मानली जाते. त्यांनी हे रामायण एका पोपटाने कथा कथन करावी, अशा शैलीत लिहिले आहे; म्हणूनच या साहित्यप्रकाराला ‘किळीप्पाट्टु’ (पोपटाचे गाणे) असे म्हटले जाते.
जुलै आणि ऑगस्ट या पावसाळ्याच्या महिन्यांत केरळमध्ये एक अनोखी परंपरा पाळली जाते – ती म्हणजे ‘रामायण मासम्’ (कर्किकडम्). मुसळधार पावसामुळे शेतांमध्ये पाणी साचलेले असताना आणि शेतीची कामे ठप्प झालेली असताना, कुटुंबे परंपरेनुसार आपला अधिक वेळ घराच्या आतच घालवतात. पूर्वीच्या काळी, घरातील वडीलधारी मंडळी या वेळेचा उपयोग करून रामायणाची कथा तरुण पिढीला सांगत असत. या ‘रामायण मासम्’ दरम्यान वाचनासाठी एझुत्तचन यांचे रामायण हीच सर्वात लोकप्रिय आवृत्ती होती.
एझुत्तचन यांना आधुनिक मल्याळम भाषेचे जनक म्हणूनही ओळखले जाते. त्यांनी आज वापरात असलेल्या मल्याळम वर्णमालेचे प्रमाणीकरण केले; ही वर्णमाला संस्कृत ‘ग्रंथी’ लिपीपासून विकसित झाली आहे.
स्रोत: Ezuthachan and his Age (एझुत्तचन आणि त्यांचा काळ), चेल्नाट अच्युत मेनन
चित्र सौजन्य: विकिमीडिया कॉमन्स

ते सर्वात प्रसिद्ध आधुनिक तमिळ कवी होऊन गेले आहेत. त्यांचा कार्यकाळ १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि २०व्या शतकाच्या पूर्वार्धामधील आहे. त्यांनी सोप्या तमिळ भाषेत लेखन केले आणि त्यांच्या कवितेतून भक्ती, राष्ट्रवाद, प्रेम किंवा वेदना यांसारख्या भावनांचा स्पष्टपणे वेध घेतला गेला.
त्यांच्या देशभक्ती कवितांचा तरुणांवर मोठा प्रभाव होता. ब्रिटिश सरकारने त्यांना अटक केली आणि भारती फ्रान्समधील पाँडिचेरी येथे पळून गेले. त्यांनी वाराणसीमध्ये थोडा काळ शिक्षण घेतले. बनारस हिंदू विद्यापीठातील तमिळ विभागाला त्यांचे नाव देण्यात आले आहे.