વિગ્રહ (દેવતા) એ એક લિંગ છે, જે સાતમી સદીમાં સ્વયંભૂ પ્રગટ થયું હોવાનું કહેવાય છે. તે(લિંગ) એક આંબાના ઝાડ નીચેથી મળી આવ્યું હતું, જેના કારણે ભુવનેશ્વરનું ઐતિહાસિક નામ “એકામ્ર ક્ષેત્ર” પડ્યું. સોમવંશી રાજવંશે અગિયારમી સદીમાં વર્તમાન મંદિરનું નિર્માણ કર્યું હતું. લિંગની પૂજા હરિહર તરીકે કરવામાં આવે છે, જે સમકાલીન હોયશાળા સામ્રાજ્યમાં પણ પ્રચલિત પૂજા સ્વરૂપ હતું. લિંગરાજ મંદિર, ઓડિશાના મંદિર (દેઉલ) સ્થાપત્યના સંપૂર્ણ વિકાસનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમાં પરસ્પર સંકળાયેલા ચાર ભાગો/ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે: વિમાન (ગર્ભગૃહ જેમાં દેવતાઓની સ્થાપના છે અને તેની ઉપર એક શિખર છે); મુખશાળા અથવા જગમોહન (સભાકક્ષ); નાટ્યમંડપ (નૃત્યકક્ષ); ભોગમંડપ (પ્રસાદકક્ષ). વિમાન સામાન્ય રીતે વક્રરેખીય(ઢોળાવવાળી ટોચવાળા) હતાં, જોકે કેટલાક મંદિરોમાં વિમાન, પીઢા(શંકુકાર) અને ખાખરા(સપાટ) શૈલીઓનાં હતાં. અન્ય બાંધકામનાં માળખાં સામાન્ય રીતે પીઢા શૈલીમાં બનાવવામાં આવતા હતા. લિંગરાજ (મંદિર)ની નિર્માણ પૂર્વેનાં મંદિરોમાં, આ ચારેય ક્ષેત્રોનો સમાવેશ નહોતો થતો. આ કારણથી લિંગરાજની સ્થાપના પછી, ઓડિશાનાં મંદિર સંબંધિત શબ્દોનાં ઉપયોગમાં સમાનતા આવી. (સ્ત્રોત: એ. ગોસ્વામી દ્વારા રચિત ‘ઓરિસ્સાનાં મંદિરોમાંથી આકૃતિઓ’; ચિત્ર સાભાર: રામાનુજમ એસ.આર.)

હાલમાં આપણે કોણાર્કમાં જે જોઈએ છીએ તે, આખું (અક્ષત) મંદિર નથી. પૂર્વીય ગંગાઓ દ્વારા બાંધવામાં આવેલ તેરમી સદીનું કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર, ભારતનાં સૌથી પ્રખ્યાત સ્મારકોમાંનું એક છે. મંદિરનું ગર્ભગૃહ આખરે ઓગણીસમી સદીમાં તૂટી પડ્યું હતું, આજે ફક્ત શંકુકાર (પિરામિડલ) જગમોહન (સભામંડપ) જ ઉભેલો ટક્યો છે. (ઇમારતનો) આ બચી ગયેલો ભાગ કલાત્મક સુંદરતામાં અન્ય કોઈપણ સ્મારકને ટક્કર આપે છે, જે કોઈને પણ, અખંડિત મંદિરની અસલ / મૂળ ભવ્યતાની કલ્પના કરવા પ્રેરે છે. જગમોહન જાહેર જનતા માટે બંધ છે, પડી ના જાય તે માટે તેની છતમાં રેતી અને પથ્થર ભરવામાં/લગાડવામાં આવ્યા હતાં. ખુલ્લા નાટ્ય મંડપનો એક ભાગ પણ બાકી બચેલો છે. મૂળ વિમાનની છત અને શિખર એક સમયે ૨૨૭ ફૂટની ખૂબ ઉંચાઈએ સ્થાપિત હતાં. સૂર્ય (દેવ)ના રથ તરીકે રીતે મંદિરની પ્રવીણતાપૂર્વક કલ્પના કરવામાં આવી હતી, જેમાં આરાવાળા ચોવીસ પૈડાં અને અઠવાડિયાના દિવસોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા સાત ઘોડા હતા. બચી ગયેલી શિલ્પોના સંદર્ભમાં, ઉલ્લેખનીય બાબત એ છે કે સૂર્યને બૂટ પહેરેલા દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જે પર્શિયન શૈલીના પ્રભાવને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ સાથેનું ચિત્ર, કોણાર્કના વિઝિટર એક્સપિરિયન્સ સેન્ટર ખાતેના પ્રદર્શનમાં, પુનઃનિર્મિત કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર દર્શાવે છે. (સ્ત્રોત:https://www.britannica.com/place/Konark. ચિત્ર સાભાર: રામાનુજમ એસ.આર.)

બારમી સદીનું પુરી જગન્નાથ મંદિર ઓડિશાવાસીઓને ખૂબ જ પ્રિય છે. આ મંદિર શંખ આકારનું સંકુલ (શંખ ક્ષેત્ર) છે, જે લક્ષ્મીની માલિકીનું (શ્રી ક્ષેત્ર) છે અને તેમાં વિવિધ દેવતાઓને સમર્પિત ૧૨૦ મંદિરો છે. મુખ્ય મંદિર જગન્નાથની સાથે સાથે, તેમના ભાઈ, બલભદ્ર અને તેમની બહેન, સુભદ્રાને સમર્પિત છે. ચોથા નિરાકાર દેવતા સુદર્શન છે, જે લાકડીના રૂપમાં ઉપસ્થિત છે. અસામાન્ય રીતે, આ બધા દેવતાઓ પથ્થરને બદલે લાકડામાંથી કોતરવામાં આવ્યા છે. મંદિર તેની વિસ્તૃત ધાર્મિક વિધિઓ માટે પ્રખ્યાત છે. વિમલા દેવીનું મંદિર સંકુલની અંદર સ્થિત એક શક્તિપીઠ છે અને જ્યાં સુધી ભોગ (અન્નદાન) વિમલા દેવીને અર્પણ કરવામાં ના આવે ત્યાં સુધી તેને મહાપ્રસાદ ગણવામાં આવતો નથી. ભક્તો દેવતાઓને પોતાના પરિવારના સભ્યોની જેવા માને છે, જે કાળિયા(શ્યામ), ચકડોળા(ગોળ આંખોવાળા) અને દારુબ્રહ્મ(લાકડાના દેવ) જેવા પ્રેમાળ ઉપનામોની યથાર્થતા સમજાવે છે. મંદિરની કથા પણ એટલી જ રસપ્રદ છે. ભગવાન જગન્નાથ અને તેમના ભાઈ-બહેન રથયાત્રા માટે રવાના થાય છે, ત્યારે ભગવાન જગન્નાથની પત્ની શ્રી(લક્ષ્મી) ભોગનું નિરીક્ષણ કરતી હોવાથી પાછળ રહી જાય છે અને ગુસ્સે થાય છે. નગરની આનંદ(રથ)યાત્રા બાદ જ્યારે ભગવાન જગન્નાથ અને તેમના ભાઈ-બહેન મંદિરે પાછા આવે છે ત્યારે શ્રી(લક્ષ્મી) ઘરનો દરવાજો તેમના મોઢા પર બંધ કરી દે છે. મંદિરની બહાર રોકાયેલા, લાચાર ભગવાન જગન્નાથ, શ્રી(લક્ષ્મી)ના ગુણગાન ગાય છે અને તેમને પ્રસન્ન કરવા માટે રસગુલ્લાની ભેટ આપે છે. ઓડિશાવાસીઓના દાવા (જેના માટે બંગાળીઓ વાંધો ઉઠાવે છે) અનુસાર, આ ઘટના રસગુલ્લાની ઉત્પત્તિ દર્શાવે છે. (સ્ત્રોત: સંગમ ટોક્સ માટે ડૉ. કુમાર ઑરોજ્યોતિનું શ્રીજગન્નાથ પર યુટ્યુબ વ્યાખ્યાન, ચિત્ર સાભાર : રામાનુજમ એસ.આર.)

છઠ્ઠી સદી સીઈથી, ઓડિશામાં શિવ મંદિરોનો ઝડપી પ્રસાર થયો, જેને કારણે ભવ્ય લિંગરાજ (મંદિર) પરિણમ્યું. ભુવનેશ્વરમાં આવેલું પરશુરામેશ્વર મંદિર આનું સૌથી જૂનું અને સચવાયેલુ ઉદાહરણ છે. આ મંદિર એક વિમાન અને સાથે જોડાયેલ, સપાટ છતવાળું જગમોહન(સભામંડપ) ધરાવે છે. પછીના સમયગાળામાં, આ અને અન્ય મંડપો સ્વતંત્ર, શંકુકાર(પિરામિડલ) માળખામાં વિકસિત થયા. ઓડિયા મંદિરની વિશેષતાઓ સાથે જોડાયેલા વિકાસના તબક્કાઓ અહીં જોઈ શકાય છે, જેમાં જાળીવાળી બારીઓ, રાહ (મંદિરની દિવાલો પર ઊભી શિલ્પકૃતિ), અને કીર્તિમુખ (મુખ્ય દરવાજાની ઉપર જ સ્થિત એક મુખ્ય શિલ્પ)નો સમાવેશ થાય છે. પરશુરામેશ્વર ખાતે આવેલ કીર્તિમુખ રાવણનુગ્રહ (કૈલાસ પર્વતને ઉંચકતો રાવણ) દર્શાવે છે. પાર્શ્વ-દેવતાઓ, મંદિરની બાહ્ય દિવાલો પર સ્થિત અને સુંદર રીતે કોતરવામાં આવેલા સહાયક દેવતાઓ છે. આ મૂર્તિઓ ફક્ત સુશોભન માટે નહીં, પરંતુ સક્રિય પૂજાના ઉદ્દેશ્યથી બનાવાઈ હતી. શિવ મંદિરમાં, તેમના પરિવારના સભ્યો (જેમ કે દેવી પાર્વતી, કાર્તિકેય અને ગણેશ) ને બીજી દિવાલો પર દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. વિષ્ણુ મંદિરોમાં, તેમના વિવિધ અવતાર દર્શાવવામાં આવ્યા હતા, અને દેવી મંદિરોમાં, શક્તિના અનેક સ્વરૂપો પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યા હતા. ચિત્ર સાભાર: રામાનુજમ એસ.આર.

જેમ તેનું નામ સૂચવે છે તેમ, વૈતાળ (વૈતાળ એટલે કે [દુષ્ટ]જીવ) દેઉલ એક તાંત્રિક મંદિર છે. તે ત્રિ-મુંડિયા નામથી પણ ઓળખાય છે કારણકે તેના શિખર ઉપરની ત્રણ ટોચના નામ જાણીતી દેવીઓની ત્રિપુટીના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યા છે. આ મંદિર ઘણી બાબતોમાં અનોખું છે; તે દુર્લભ ખાખરા(સપાટ છત) શૈલીના ઉપયોગથી બન્યું છે, જેની રચના દ્રવિડ મંદિરો જેવી જ છે, અને અંદરની દિવાલો પર કોતરણી સામેના પરંપરાગત ઓડિયા નિયમનો ભંગ કરે છે. તેનું નિર્માણ સાતમી સદી સીઈમાં ભૌમ-કર રાજવંશના ત્રિભુવના મહાદેવી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. આ અગ્રણી રાજવંશ, સ્વતંત્ર રીતે શાસન કરતી, ઘણી રાણીઓ ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉલ્લેખનીય છે. આ (મંદિરની) અંદર રહેલા દેવતાઓનું સ્વરૂપ ભયાકારક છે. આ દેવતાઓમાં જેનો સમાવેશ થયો છે તે છે, સપ્તમાતૃકાઓ, છરા વડે માનવ મસ્તક નો વિચ્છેદ કરતા ભૈરવો અને મુખ્ય દેવી ચામુંડા, જેમને ખોપરીની માળા પહેરેલા હાડપિંજર તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. એ જ પ્રમાણે, ચૌરાસીમાં સ્થિત દસમી સદી સીઈના, તાંત્રિક વરાહી દેઉલમાં ખાખરા શૈલી દર્શાવવામાં આવી છે અને તેમાં, ભૂંડનું માથું અને મોટું પેટ ધરાવતી ડરામણી દેવીની સ્થાપના છે. ઓડિશામાં બાર શક્તિપીઠો હોવાનું કહેવાય છે, પુરીમાં વિમલા દેવી, બરહામપુરમાં મા તારા-તારિણી અને જાજપુરમાં મા બિરજાના મંદિરનો, તેમાં સમાવેશ થાય છે. ચિત્ર સાભાર: ટ્રાવેલ ડાયરિસમાંથી, ટમ્બ્લર

શિલ્પ પ્રકાશમાં જણાવાયું છે કે બાહ્ય દિવાલો પર કુમારિકાઓની પટ્ટિકા(પેનલ) દર્શાવવી આવશ્યક છે, અને વધુમાં જણાવાયું છે કે ‘પત્ની વગરના ઘર, સ્ત્રીઓ વગરના ઉલ્લાસની જેમ નારીની આકૃતિઓ વગરના મંદિર, કોઈ ફળ આપશે નહીં’. દસમી સદીનું મુક્તેશ્વર મંદિર, જે ઓડિશાનું પ્રથમ સંપૂર્ણ મંદિર હતું, તેમાં નારીબંધ દર્શાવવામાં આવ્યો હતો. તેને પંચાયતન મંદિર તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં ચાર સહાયક મંદિરો દ્વારા ઘેરાયેલું મુખ્ય મંદિર છે. આ પ્રકારની મંદિરની રચના આખરે માનક બની ગઈ, જોકે આઠ સહાયક મંદિરોવાળી રચનાઓ (અષ્ટાંગ) પણ કરવામાં આવી હતી. જૂના પરશુરામેશ્વર મંદિરમાં, આવી સ્ત્રી- આકૃતિઓ ઊંચી દિવાલો પર છુપાયેલી હતી, પરંતુ મુક્તેશ્વર મંદિરમાં, તેમને મુખ્ય સ્થાને મૂકવામાં આવી છે. સ્થાપત્યની આ ખાસ અભિવ્યક્તિએ, ખજુરાહોના મંદિરોની બાહ્ય દિવાલો પર જોવા મળતાં પ્રખ્યાત શૃંગારિક શિલ્પો (મિથુન) માટેનો માર્ગ મોકળો કર્યો. મુક્તેશ્વર મંદિરની દિવાલો પંચરથ છે, જેનો અર્થ છે કે આ દિવાલો પાંચ ઉભા વિભાગોમાં વહેંચાયેલ છે. અન્ય અનોખા લક્ષણોમાં, સુશોભિત પ્રવેશદ્વાર (તોરણ), અત્યાધિક સુશોભિત છત, સાદા સ્તંભોની મર્યાદિત સંખ્યાઅને નાગ-નાગણવાળા દિવાલ-સ્તંભોનો, સમાવેશ થાય છે. વધુમાં, ત્યાં મિશ્રિત શિલ્પ પટ્ટિકાઓ(પેનલો) છે, જે મુખ્યત્વે નવગ્રહો અને સપ્તમાતૃકાઓનું ચિત્રણ કરે છે. ચિત્ર સાભાર: રામાનુજમ એસ.આર.

ચૌસઠ યોગિની (૬૪ યોગિની) મંદિરો, ભારતીય મંદિર સ્થાપત્યશૈલી ને અનુસરતાં નથી; તે ગોળાકાર અને સંપૂર્ણપણે છત વગરના છે (આ માટેનો ટેકનિકલ શબ્દ હાઇપેથ્રલ છે). ઓડિશામાં આવા બે યોગિની મંદિરો આવેલા છે: એક ભુવનેશ્વર નજીક હીરાપુરમાં અને બીજું બોલાંગીરમાં. આ મંદિરોનું માળખું ગોળાકાર, મધ્યમાં ખુલ્લું હતું અને તેમાં સાઈઠ ગોખલા હતાં જેમાં યોગીનીઓ (પ્રાણીઓના ચહેરાવાળી દેવીઓ)ની સ્થાપના હતી. મંદિરના કેન્દ્રમાં એક ભયાનક દેવીનું(કાલી જેવું) સ્વરૂપ હતું, જે ચારે બાજુ યોગીનીઓ અને ભૈરવોથી ઘેરાયેલું હતું. મધ્યપ્રદેશના મુરેનામાં સ્થિત ચૌસઠ યોગિની મંદિર આવી જ, પરંતુ મોટી રૂપ-રેખા ધરાવે છે. આ રચનાએ દિલ્હીના જૂના સંસદ ભવનની પ્રેરણા આપી હોવાનું કહેવાય છે. જોકે એડવિન લુટિયન્સે ક્યારેય આ પ્રભાવને સત્તાવાર રીતે સ્વીકાર્યો નથી, પરંતુ બંનેની રચનામાં અદભુત સમાનતા છે. ભારતીય સ્થાપત્યનો અભ્યાસ કરવા માટે, લુટિયન્સે પ્રવાસો કર્યા હતાં અને ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ દ્વારા પહોંચાડાયેલા ફોટોગ્રાફ્સની સમીક્ષા કરી હતી. ચિત્ર સાભાર: રામાનુજમ એસ.આર.

મધ્યયુગીન ઓડિશાના મંદિરો મોટાભાગે દરિયાકાંઠાની પટ્ટીમાં, મુખ્યત્વે ભુવનેશ્વર, પુરી અને કોણાર્ક દ્વારા રચાયેલા ત્રિકોણની અંદર કેન્દ્રિત છે. પરિણામે, યાત્રાઓ દરમિયાન ક્યારેક, પશ્ચિમ ઓડિશાની અવગણવા કરવામાં આવે છે. મા સમલેશ્વરી, સંબલપુરમાં સૌથી વધુ પૂજાતી દેવી છે. ચૌહાણ રાજા, બલરામ દેવે મૂળ 1542 માં તેનું મંદિર બનાવ્યું હોવાનું કહેવાય છે. દંતકથા અનુસાર, શિકાર અભિયાન દરમિયાન, રાજાએ તેમના શિકારી કૂતરાઓને સસલા દ્વારા પાછા ભગાડતા જોયા. અન્યથા ડરપોક પ્રાણી(સસલા)ની હિંમતથી સ્તબ્ધ થઈને, રાજાએ તે જ સ્થળે સૌપ્રથમવાર દેવીની પૂજા કરી. આજે, રાજાના વંશજો મંદિરના પુજારી તરીકે સેવા આપે છે, અને તેઓ, તાંત્રિક અને આદિવાસી બંને પ્રથાઓનો, તેમની પૂજામાં સમાવેશ કરે છે. (સ્ત્રોત: https://odishatourism.gov.in, ચિત્ર સાભાર: વિકિમીડિયા કોમન્સ

ધેનકનાલ ખાતે રેતીના ખડકો પર, અનંતનાગ પર શયન મુદ્રામાં વિષ્ણુનું ચિત્રણ, સીધું જ કોતરવામાં આવ્યું છે. આ શિલ્પ ભૌમ-કર રાજવંશનાં સમયનું છે. અહીં હજુ પણ પૂજા થાય છે, અને આસપાસના સમુદાયના રોજિંદા જીવનમાં આ દેવતા મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. પુરીના દરિયા કિનારા ઉપર, પોતાની રેતી કલા માટે જાણીતાં (કલાકાર) સુદર્શન પટનાયક આ શિલ્પમાંથી પ્રેરણા લે છે, અને આ સ્મારકના પ્રભાવની ઝલક તેમની કલાત્મક શૈલીમાં જોઈ શકાય છે. (સ્ત્રોત: Orissatours.com.) ચિત્ર ક્રેડિટ: Wikimedia Commons

પુરીમાં આવેલું નરસિંહ મંદિર, જગન્નાથ સંકુલ અને તેની સાથે સંકળાયેલી ધાર્મિક વિધિઓનો એક અભિન્ન ભાગ છે. આ મંદિર તેરમી સદીમાં બનાવાયેલું છે, જેમાં વિમાન, જગમોહન અને નટમંડપનો સમાવેશ થાય છે. આને એક પ્રાચીન વૈષ્ણવ મંદિર માનવામાં આવે છે, જ્યાં રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નએ (જેણે સૌપ્રથમવાર લાકડાના જગન્નાથ દેવતાઓની સ્થાપના કરી હતી) અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો હતો. નરસિંહ પૂજા, પૂર્વ કિનારા પર લાંબા સમયથી ચાલતી પરંપરાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. લોકકથાઓ અનુસાર, બંગાળના સુલ્તાનનો સેનાપતિ કાલાપહાડ, પુરીના મંદિરો તરફ (આક્રમણ માટે) ધસી રહ્યો હતો ત્યારે તે શાંત નરસિંહની સૌમ્યતાથી પ્રભાવિત થયો અને ત્યારબાદ પાછો ફરી ગયો. આ વાર્તામાં ઐતિહાસિક આધારનો અભાવ હોવાની શક્યતા છે, પરંતુ પુરીમાં કાલાપહાડ દ્વારા થયેલો વ્યાપક નરસંહાર એક દસ્તાવેજી વાસ્તવિકતા છે. નોંધનીય છે કે, શાંત નરસિંહની પાછળ, નરસિંહનું ઉગ્ર (ક્રોધિત) સ્વરૂપ પણ આવેલું છે. (સ્ત્રોત: https://srinarasimhakutumbam.org)

પ્રાચીન ઓડિશામાં બૌદ્ધ ધર્મનો ખૂબ જ વિકાસ-વિસ્તાર થયો હતો, અને ચીની પ્રવાસી હ્યુએન ત્સંગે અસંખ્ય (બૌદ્ધ)મઠો હોવાનું નોંધ્યું હતું. ભુવનેશ્વર અને કટકની નજીક સ્થિત, લલિતાગિરી પહેલી સદી, ઉદયગિરી ચોથી અને પાંચમી સદી અને રત્નાગિરી પાંચમીથી સાતમી સદીની છે. પુષ્પગિરીનું પ્રખ્યાત વિશ્વવિદ્યાલય પણ નજીકમાં સ્થિત હતું અને પ્રતિષ્ઠામાં તે નાલંદાનું હરીફ હતું. આ મઠોને વજ્રયાન (તાંત્રિક બૌદ્ધ ધર્મ) ની ઉત્પત્તિનો શ્રેય આપવામાં આવે છે, જે પાછળથી તિબેટ, સિક્કિમ અને નેપાળમાં એક મુખ્ય ધર્મ બન્યો. સામાન્ય બૌદ્ધ સ્થળની સજાવટની સરખામણીમાં, આ મઠો ઘણાં શણગારેલા છે, જે અપવાદરૂપ છે. તે જ સમયગાળા દરમ્યાન ઓડિશામાં બાંધવામાં આવેલા અસંખ્ય શિવ અને શક્તિ મંદિરો સાથે, આ મઠો કોતરણી, સજાવટ અને શિલ્પ શૈલીઓની સમાનતા ધરાવે છે. સમાનતાઓ એટલી બધી સ્પષ્ટ છે કે ઇતિહાસકાર વિદ્યા દેહેજિયાના નોંધવા અનુસાર, એક જ સમુદાયના કારીગરોએ આ બધા સંપ્રદાયો માટે બાંધકામ કર્યું હશે. વિદ્યા દેહેજિયા ધ્યાન દોરે છે કે પ્રાચીન ઓડિશાના લેખકો કદાચ સાંપ્રદાયિક હતા – જેઓ ફક્ત પોતાની પરંપરાઓ વિશે લખતા હતા, પરંતુ કલાકારો સ્વાભાવિક રીતે ધર્મનિરપેક્ષ હતા, અને દરેક માટે કૌશલ્યપૂર્ણ કલાકૃતિઓ બનાવતા હતા. ચિત્ર સાભાર: રામાનુજમ એસ.આર.

હાથીગુમ્ફા (હાથીની ગુફા) ભુવનેશ્વર શહેરની અંદર, ઉદયગીરી ટેકરીઓમાં કોતરવામાં આવી છે. ત્યાં મળેલા એક શિલાલેખમાં, ઇતિહાસના સૌથી શક્તિશાળી ભારતીય રાજાઓમાંના એક, ખારવેલના જીવનનું વર્ણન છે. અશોકે જે રીતે બૌદ્ધ ધર્મનું સમર્થન કર્યું હતું તેમ, અશોકના શાસનના થોડા દાયકા પછી બીજી સદી બીસીઇમાં, ખારવેલ (રાજા) જૈન ધર્મના મોટા આશ્રયદાતા હતા. મગધના હાથે કલિંગની ઐતિહાસિક હારનો રાજા ખારવેલે બદલો લીધો અને કલિંગ પાસેથી છીનવાઈ ગયેલી જિનની પ્રતિષ્ઠા સફળતાપૂર્વક પુનઃ સ્થાપિત કરી. દક્ષિણના રાજાઓના મોટા સંઘને પણ તેમણે હરાવ્યો. પ્રાકૃતના અસ્પષ્ટ સ્વરૂપમાં લખાયેલ શિલાલેખની દસમી પંક્તિ ગર્વથી જાહેર કરે છે: “અને તેમના શાસનના દસમા વર્ષમાં, યુદ્ધ અને શાંતિના વાહક, [સમગ્ર] ભૂમિ પર વિજય મેળવવા માટે ભારતવર્ષમાં કૂચ કરવા માટે [તૈયારીઓ] કરે છે”. (સ્ત્રોત: શશીકાંત દ્વારા લખાયેલ “ખારવેલનો હાથીગુમ્ફા શિલાલેખ અને અશોકનો ભાભરુ રાજાજ્ઞા”.) ચિત્ર સાભાર: રામાનુજમ એસ.આર.