ही विग्रह (देवता) एक लिंग आहे, जे इसवी सन ७ व्या शतकात स्वयंप्रकट झाले असे मानले जाते. ते एका आंब्याच्या झाडाखाली सापडले होते, ज्यामुळे भुवनेश्वरला त्याचे ऐतिहासिक नाव, “एकम्र क्षेत्र” मिळाले. सोमवंशी राजवंशाने इसवी सन ११ व्या शतकात सध्याच्या मंदिराची उभारणी केली. या लिंगाची हरिहर रूपात पूजा केली जाते, जी पूजा पद्धत समकालीन होयसाळ साम्राज्यातही प्रचलित होती. लिंगराज मंदिर हे ओडिशाच्या मंदिर (देउल) वास्तुकलेच्या पूर्ण विकासाचे प्रतिनिधित्व करते. यात चार जोडलेले भाग आहेत:
विमान (गर्भगृह किंवा देवता असलेले पवित्र स्थान, ज्यावर एक मनोरा किंवा शिखर आहे).
मुखशाला किंवा जगमोहन (सभा सभागृह).
नाट्यमंडप (नर्तकांसाठी सभागृह).
भोगमंडप (अर्पण करण्यासाठी सभागृह).
विमान सामान्यतः वक्ररेषीय (रेखा शैली) होते, तरी काही मंदिरांमध्ये पिढा (पिरॅमिडल) आणि खाखरा (बॅरलच्या आकाराच्या) शैली आढळत होत्या. इतर संरचनात्मक भाग सामान्यतः पिढा शैलीत बांधलेले होते. लिंगराजाच्या बांधकामापूर्वी, मंदिरांमध्ये या चारही रचना आढळत नव्हत्या. परिणामी, लिंगराजाची स्थापना झाल्यानंतर ओडिशातील मंदिरांची शैली प्रमाणित झाली.
(स्रोत: ‘डिझाइन्स फ्रॉम ओरिसन टेंपल्स’, लेखक ए. गोस्वामी.)
(छायाचित्र सौजन्य: रामानुजम एस.आर.)

सध्या आपल्याला कोणार्क येथे जे दिसते ते संपूर्ण मंदिर नाही. पूर्व गंगा जमातीने बांधलेले १३ व्या शतकातील कोणार्क सूर्य मंदिर, हे भारतातील सर्वात प्रसिद्ध स्मारकांपैकी एक आहे. १९ व्या शतकात मंदिराचे गर्भगृह अखेरीस कोसळले, ज्यामुळे आज फक्त पिरॅमिडच्या आकाराचे जगमोहन उभे आहे. ही शिल्लक राहिलेली रचना सौंदर्याच्या बाबतीत इतर कोणत्याही स्मारकाशी स्पर्धा करते, ज्यामुळे संपूर्ण मंदिराच्या खऱ्या भव्यतेची कल्पना करण्यास प्रवृत्त होते.
जगमोहन सार्वजनिकांसाठी बंद आहे, कारण त्याचे छत कोसळू नये म्हणून ते वाळू आणि दगडांनी भरले होते. खुल्या नाट्यमंडपाचा काही भागही शिल्लक आहे. मूळ विमानाचे छत आणि अधिरचना एकेकाळी २२७ फूट उंचीवर पोहोचली होती. या मंदिराची रचना सूर्याच्या रथाच्या रूपात अत्यंत कुशलतेने केली गेली होती, ज्यात २४ आऱ्यांची चाके आणि आठवड्याचे दिवस दर्शवणारे सात घोडे होते. शिल्लक राहिलेल्या शिल्पांमध्ये सूर्याला बूट घातलेले दाखवले आहे, जे पर्शियन शैलीचा प्रभाव दर्शवते.
सोबतच्या चित्रात कोणार्क येथील व्हिजिटर्स एक्सपीरियन्स सेंटरमध्ये प्रदर्शनासाठी ठेवलेले कोणार्क सूर्य मंदिराचे पुनर्रचित रूप दिसत आहे.
(स्रोत: https://www.britannica.com/place/Konark.
चित्र सौजन्य: रामानुजम एस.आर.)

१२व्या शतकातील पुरी जगन्नाथ मंदिर ओडिया लोकांचे अत्यंत प्रिय आहे. हे लक्ष्मी (श्री क्षेत्र) क्षेत्रातील एक शंखक्षेत्र असून, त्यात विविध देवतांना समर्पित १२० मंदिरे आहेत. मुख्य मंदिर जगन्नाथ, त्यांचे बंधू बलभद्र आणि बहीण सुभद्रा यांना समर्पित आहे. चौथी देवता निराकार सुदर्शन असून, त्यांना काठीच्या रूपात दर्शवले आहे. विशेष म्हणजे, या सर्व देवता दगडाऐवजी लाकडात कोरलेल्या आहेत.
हे मंदिर आपल्या विस्तृत धार्मिक विधींसाठी प्रसिद्ध आहे. भोग (अन्नदान) हा विमला देवीला अर्पण केल्याशिवाय अधिकृतपणे महाप्रसाद मानला जात नाही. विमला देवीचे मंदिर या संकुलातच असलेले एक शक्तीपीठ आहे. भक्त देवतांना आपल्या कुटुंबातील सदस्य मानतात, म्हणूनच त्यांना कालिया (काळा), चकडोला (गोल डोळे) आणि दारुब्रह्म (लाकडाचा देव) यांसारखी प्रेमळ नावे दिली आहेत.
मंदिराची कथाही तितकीच मनोरंजक आहे. जेव्हा जगन्नाथ भावंडे रथयात्रेला निघतात, तेव्हा जगन्नाथाची पत्नी श्री (लक्ष्मी) – जी भोगावर देखरेख करते आणि म्हणूनच मागे राहते – रागावते. रथयात्रेवरून परतल्यावर, श्री त्याच्या तोंडावर घराचा दरवाजा जोरात बंद करते. बाहेर एकटे राहिलेले जगन्नाथ तिची स्तुती करतात आणि तिला शांत करण्यासाठी रसगुल्ले देतात. ओडिया दाव्यांनुसार (ज्याला बंगाली लोक नाकारतात), ही घटना रसगुल्ल्याचा उगम दर्शवते. (स्रोत: डॉ. कुमार औरोज्योती, संगम टॉक्ससाठी श्री जगन्नाथावरील यूट्यूब व्याख्यान.)
(छायाचित्र सौजन्य: रामानुजम एस.आर.)

इसवी सन ६ व्या शतकापासून, ओडिशामध्ये शिव मंदिरांचा झपाट्याने प्रसार झाला, ज्याचा कळस भव्य लिंगराज मंदिरात झाला. भुवनेश्वरमधील परशुरामेश्वर मंदिर हे यांपैकी सर्वात जुने जतन केलेले उदाहरण आहे. यात एक विमान आणि त्याला लागून असलेले, सपाट छताचे जगमोहन आहे. नंतरच्या काळात, हे आणि इतर मंडप विकसित होऊन स्वतंत्र, पिरॅमिडच्या आकाराच्या रचना बनल्या.
ओडिया मंदिरांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण रचनांचे विकासाचे टप्पे येथे पाहता येतात, ज्यात जाळीच्या खिडक्या, राहा (मंदिराच्या भिंतींवरील उभ्या शिल्पकृती) आणि कीर्तिमुख (मुख्य दरवाजाच्या अगदी वर असलेली एक मोठी मूर्ती) यांचा समावेश आहे. परशुरामेश्वर येथील कीर्तिमुखावर रावणानुग्रह (रावणाने कैलास पर्वत उचलल्याचे) चित्रण आहे.
पार्श्वदेवता या मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर असलेल्या सुंदर कोरलेल्या सहायक देवता आहेत. या मूर्ती केवळ सजावटीसाठी नसून, सक्रिय पूजेसाठी बनवल्या गेल्या होत्या. शिव मंदिरात, इतर भिंतींवर त्यांच्या कुटुंबातील सदस्यांची (जसे की देवी पार्वती, कार्तिकेय आणि गणेश) चित्रे रेखाटलेली असत. विष्णू मंदिरांमध्ये, त्यांचे विविध अवतार दर्शवले जात आणि देवी मंदिरांमध्ये, शक्तीची अनेक रूपे प्रदर्शित केली जात.
चित्र सौजन्य: रामानुजम एस.आर.

नावाप्रमाणेच (वैताल म्हणजे प्रेतात्मा), वैताल देऊळ हे एक तांत्रिक तीर्थक्षेत्र आहे. याला त्रिमुंडिया असेही म्हटले जाते, कारण याच्या तीन शिखरांना प्रसिद्ध देवी त्रिमूर्तींची नावे देण्यात आली आहेत.
हे मंदिर अनेक बाबतीत अद्वितीय आहे; यात दुर्मिळ खाखरा (पिंपाच्या आकाराचे छप्पर) शैलीचा वापर केला आहे, जी द्रविड मंदिरांसारखीच आहे, आणि ते आतील भिंतींवर कोरीवकाम न करण्याच्या पारंपरिक ओडिया नियमाचे उल्लंघन करते.
याची निर्मिती इसवी सन ७ व्या शतकात भौमकर घराण्यातील त्रिभुवन महादेवी यांनी केली होती. हे पथदर्शक घराणे अनेक स्वतंत्रपणे राज्य करणाऱ्या राण्यांसाठी प्रसिद्ध आहे.
येथील देवता भयंकर आहेत. यामध्ये सप्तमातृका, मानवी शीर कापण्यासाठी सुरी वापरताना दाखवलेले भैरव आणि मुख्य देवता चामुंडा यांचा समावेश आहे, ज्यांना कवटीची माळ घातलेल्या सांगाड्याच्या रूपात चित्रित केले आहे. त्याचप्रमाणे, चौरासी येथील 10व्या शतकातील तांत्रिक वराही देवळामध्ये खाखरा शैली आहे आणि डुकराचा चेहरा असलेली एक भयंकर, मोठे पोट असलेली देवी आहे.
ओडिशात 12 शक्तीपीठे आहेत, ज्यात पुरीतील विमला देवी, बेरहामपूरमधील माँ तारा तारिणी आणि जाजपूरमधील माँ बिराजा मंदिर यांचा समावेश आहे. 
पिक्चर क्रेडिट: Fromtraveldiaries, Tumblr

शिल्प प्रकाशानुसार बाह्य भिंतींवर युवतींचे शिल्प असणे आवश्यक आहे, आणि असे म्हटले आहे की “जसे पत्नीशिवाय घर, स्त्रियांशिवाय मौजमजा, स्त्रियांच्या मूर्तींशिवाय मंदिराला फळ येत नाही”.
१० व्या शतकातील मुक्तेश्वर मंदिर, जे ओडिशामधील पहिले संपूर्ण मंदिर होते, त्यात नारीबंध रचना होती. या मंदिराचे वर्गीकरण पंचायतन मंदिर म्हणून केले जाते, ज्यात एका मुख्य गर्भगृहाच्या दोन्ही बाजूंना चार उप-गर्भगृहे असतात. ही रचना कालांतराने प्रमाणभूत झाली, जरी अष्टांग मंदिरे देखील बांधली गेली.
जुन्या परशुरामेश्वर मंदिरात, या स्त्री-मूर्ती भिंतींवर उंच ठिकाणी लपवलेल्या होत्या, परंतु मुक्तेश्वर मंदिरात त्या ठळकपणे स्थापित केल्या आहेत. या विशिष्ट स्थापत्यशैलीमुळेच खजुराहो मंदिरांच्या बाह्य भिंतींवर आढळणाऱ्या प्रसिद्ध कामुक शिल्पांचा (मिथुनांचा) मार्ग मोकळा झाला.
मुक्तेश्वर मंदिराच्या भिंती पंचरथ आहेत, म्हणजेच त्या पाच उभ्या भागांमध्ये विभागलेल्या आहेत. इतर वैशिष्ट्यपूर्ण बाबींमध्ये एक सुशोभित तोरण, अत्यंत अलंकृत छत, अलंकरण नसलेले मोजक्या संख्येतील स्तंभ आणि नाग-नागिनी स्तंभांचा समावेश आहे. याव्यतिरिक्त, येथे प्रामुख्याने नवग्रह आणि सप्तमातृका यांचे चित्रण करणारे गुंतागुंतीचे शिल्पपट आहेत.
चित्र सौजन्य: रामानुजम एस.आर.

चौसठ योगिनी (६४ योगिनी) मंदिरे प्रमाणित भारतीय मंदिर वास्तुकलेचे पालन करत नाहीत; ती गोलाकार आणि पूर्णपणे छतविरहित आहेत (यासाठी तांत्रिक संज्ञा ‘हायपेथ्रल’ आहे). ओडिशामध्ये अशी दोन योगिनी मंदिरे आहेत: एक भुवनेश्वरजवळच्या हिरापूरमध्ये आणि दुसरे बोलंगीरमध्ये. या गोलाकार वास्तू मध्यभागी मोकळ्या होत्या आणि त्यात ६० कोनाडे होते, ज्यात योगिनींच्या (पशूमुखी देवींच्या) मूर्ती होत्या. मंदिराच्या मध्यभागी देवीचे एक उग्र रूप (कालीसारखे) होते, ज्याच्या चारही बाजूंनी योगिनी आणि भैरवांच्या मूर्ती होत्या.
मध्य प्रदेशातील मोरेना येथे असलेले चौसठ योगिनी मंदिर याच प्रकारच्या रचनेचे आहे, परंतु ते अधिक मोठे आहे. असे म्हटले जाते की या वास्तूने दिल्लीच्या जुन्या संसद भवनाला प्रेरणा दिली. एडविन ल्युटियन्स यांनी हा प्रभाव अधिकृतपणे कधीही मान्य केला नसला तरी, हे दृश्य साम्य लक्षणीय आहे. ल्युटियन्स यांनी भारतीय वास्तुकलेचा अभ्यास करण्यासाठी अभ्यास दौरे केले होते आणि भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने पुरवलेल्या छायाचित्रांचे पुनरावलोकन केले होते.
छायाचित्र सौजन्य: रामानुजम एस.आर.

मध्ययुगीन ओडिशातील मंदिरे प्रामुख्याने किनारपट्टीवर, विशेषतः भुवनेश्वर, पुरी आणि कोणार्क यांनी तयार केलेल्या त्रिकोणी प्रदेशात केंद्रित आहेत. परिणामी, यात्रांच्या वेळी पश्चिम ओडिशाकडे कधीकधी दुर्लक्ष केले जाते.
संबलपूरमध्ये माता समलेश्वरी ही सर्वात पूजनीय देवता आहे. असे म्हटले जाते की, चौहान राजा बलराम देव यांनी १५४२ मध्ये मूळतः तिचे मंदिर बांधले. एका आख्यायिकेनुसार, शिकारीवर असताना राजाने पाहिले की, एक ससा त्याच्या शिकारी कुत्र्यांना पळवून लावत आहे. एरवी नम्र असणाऱ्या प्राण्याच्या धैर्याने थक्क होऊन, त्याने त्याच ठिकाणी प्रथम देवीची पूजा केली. आज, त्याचे वंशज मंदिराचे पुजारी म्हणून सेवा करतात आणि ते त्यांच्या पूजेमध्ये तांत्रिक आणि आदिवासी दोन्ही पद्धतींचा समावेश करतात.
(स्रोत: https://odishatourism.gov.in.)
चित्र सौजन्य: विकिमीडिया कॉमन्स

ढेंकनाल येथील वाळूच्या खडकांवर थेट विष्णूचे कोरीवकाम केलेले आहे, ज्यात ते अनंतावर शयन करत आहे. ही शिल्पकला भौमकर राजवंशाच्या काळातील आहे. येथे आजही सक्रियपणे पूजा केली जाते आणि ही देवता आजूबाजूच्या समुदायाच्या दैनंदिन जीवनात महत्त्वाची भूमिका बजावते. पुरी समुद्रकिनाऱ्यावरील आपल्या वाळूच्या कलेसाठी प्रसिद्ध असलेले सुदर्शन पटनायक या शिल्पातून प्रेरणा घेतात आणि त्यांच्या कलाशैलीत या स्मारकाच्या प्रभावाची झलक दिसून येते. (स्रोत: Orissatours.com.)
चित्र सौजन्य: विकिमीडिया कॉमन्स

पुरी येथील नरसिंह मंदिराचा जगन्नाथ मंदिराच्या धार्मिक विधींशी जवळचा संबंध आहे. ही १३ व्या शतकातील वास्तू असून, त्यात विमान, जगमोहन आणि नटमंडप यांचा समावेश आहे. हे एक प्राचीन वैष्णव तीर्थक्षेत्र मानले जाते, जिथे राजा इंद्रद्युम्न (ज्याने सर्वप्रथम लाकडी जगन्नाथ मूर्तींची निर्मिती केली) याने अश्वमेध यज्ञ केला होता. नरसिंहाची उपासना ही पूर्व किनारपट्टीवरील एक दीर्घकाळ चालत आलेली परंपरा आहे.
प्रचलित कथांनुसार, बंगालच्या सुलतानांचा सेनापती कालापहाड पुरीच्या मंदिरांमध्ये धुमाकूळ घालत असताना, शांत नरसिंहाच्या सौम्यतेने तो प्रभावित झाला आणि त्यानंतर मागे हटला. या विशिष्ट कथेला ऐतिहासिक आधार नसला तरी, कालापहाडने पुरीमध्ये केलेला व्यापक नरसंहार ही एक नोंदवलेली वस्तुस्थिती आहे. विशेष म्हणजे, शांत नरसिंहाच्या अगदी मागे नरसिंहाचे एक उग्र (क्रोधित) रूप देखील आहे.
(स्रोत: https://srinarasimhakutumbam.org)

प्राचीन ओडिशामध्ये बौद्ध धर्माचा मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला आणि चिनी प्रवासी ह्युएन त्सांगने तेथे असंख्य मठांच्या अस्तित्वाचा उल्लेख केला आहे. भुवनेश्वर आणि कटकजवळ वसलेला ललितगिरी मठ पहिल्या शतकातील, उदयगिरी चौथ्या आणि पाचव्या शतकातील, तर रत्नागिरी पाचव्या ते सातव्या शतकातील आहे. पुष्पगिरीचे प्रसिद्ध विद्यापीठही जवळच वसलेले होते आणि ते प्रतिष्ठेच्या बाबतीत नालंदा विद्यापीठाशी स्पर्धा करत होते.
या मठांना वज्रयान (तांत्रिक बौद्ध धर्म) धर्माच्या उगमाचे श्रेय दिले जाते, जो नंतर तिबेट, सिक्कीम आणि नेपाळमध्ये एक प्रमुख धर्म बनला. हे मठ अत्यंत सुशोभित असून, त्यांची सजावट एखाद्या सामान्य बौद्ध स्थळाच्या सजावटीपेक्षा खूपच जास्त आहे. त्याच काळात ओडिशामध्ये बांधलेल्या असंख्य शिव आणि शक्ती मंदिरांप्रमाणेच, या मठांमधील कोरीवकाम, घडाई आणि शिल्पकलेची तंत्रेही आढळतात. हे साम्य इतके ठळक आहे की, इतिहासकार विद्या देहेजिया नमूद करतात की, या सर्व पंथांसाठीच्या वास्तू एकाच कारागीर समुदायाने बांधल्या असाव्यात. त्या निदर्शनास आणून देतात की, जरी प्राचीन ओडिश लेखक पंथीय असले—म्हणजेच केवळ स्वतःच्या परंपरांबद्दल लिहिणारे—तरीही कलाकार स्वभावतः धर्मनिरपेक्ष होते आणि त्यांनी सर्वांसाठी उत्कृष्ट कलाकृती निर्माण केल्या.
चित्र सौजन्य: रामानुजम एस.आर.

भुवनेश्वर शहरातील उदयगिरी टेकड्यांमध्ये हत्तीगुंफा (हत्ती गुहा) कोरलेली आहे. तिथे सापडलेल्या एका शिलालेखात इतिहासातील सर्वात शक्तिशाली भारतीय राजांपैकी एक असलेल्या खारवेलाच्या जीवनाचा तपशील आहे. इसवी सन पूर्व दुसऱ्या शतकात अशोकानंतर काही दशकांनी राज्य करणाऱ्या खारवेलाने, ज्याप्रमाणे अशोकाने बौद्ध धर्माला आश्रय दिला होता, त्याचप्रमाणे जैन धर्मालाही मोठा आश्रय दिला. त्याने मगधकडून झालेल्या कलिंगच्या ऐतिहासिक पराभवाचा बदला घेतला आणि कलिंगातून पूर्वी नेण्यात आलेली जिनाची मूर्ती यशस्वीपणे परत मिळवली. त्याने दक्षिणेकडील राजांच्या मोठ्या संघालाही पराभूत केले.
प्राकृतच्या एका अज्ञात भाषेत लिहिलेल्या या शिलालेखातील दहावी ओळ प्रसिद्धपणे घोषित करते: “आणि त्याच्या राज्याच्या दहाव्या वर्षी, युद्ध आणि शांतीचा दाता संपूर्ण भूमी जिंकण्यासाठी भारतवर्षात कूच करण्याची [तयारी] करतो”. (स्रोत: शशीकांत लिखित “खारवेलचा हत्तीगुंफा शिलालेख आणि अशोकाचा भाभ्रू हुकूमनामा”.)
छायाचित्र सौजन्य: रामानुजम एस.आर.