ശേഷൻ (ആദിശേഷൻ / അനന്തശേഷൻ) അഥവാ അനന്തനാഗം ആയിരം തലകളുള്ള ഒരു വലിയ സർപ്പമാണ്. അവൻ കോസ്മിക് സമുദ്രത്തിൽ പൊങ്ങിക്കിടന്ന് ശ്രീമഹാവിഷ്ണുവിന് കിടക്കയായി നിലകൊള്ളുന്നു. തന്റെ പടങ്ങളിൽ പ്രപഞ്ചത്തെ മുഴുവൻ താങ്ങിനിർത്തുന്ന അവൻ ഭഗവാന്റെ മഹിമകൾ പാടിപ്പുകഴ്തുന്നു.

“ശേഷ” എന്നാൽ പ്രപഞ്ചം ലയിച്ചതിനുശേഷം അവശേഷിക്കുന്നത് എന്നാണ്. ‘അനന്ത’ എന്നാൽ അവസാനമില്ലാത്തത് എന്നും. ഭഗവദ്ഗീതയിൽ കൃഷ്ണൻ ശേഷനെ സ്തുതിക്കുന്നു: “നാഗങ്ങളിൽ ഞാൻ അനന്തനാണ്” — ‘നാഗ’ എന്നത് പല പടങ്ങളുള്ള സർപ്പങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ‘സർപ്പം’ എന്നത് സാധാരണ ഒരു പാമ്പിനെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.
വരാഹ (പന്നി) അവതാരം ഭൂമിയെ രക്ഷിക്കാൻ കോസ്മിക് ജലത്തിലേക്ക് മുങ്ങി. ജലത്തിൽ നിന്ന് ഉയരുമ്പോൾ ശേഷൻ വരാഹന്റെ കാലുകളെ താങ്ങി.

www.masalabox.co.in വെബ്സൈറ്റിൽ നിന്നുള്ള ഈ ചിത്രം മദ്ധ്യപ്രദേശിലെ ഗുപ്ത കാലഘട്ടത്തിലുള്ള ഉദയഗിരി ഗുഹകളിലെ ഒരു ശിൽപം കാണിക്കുന്നു. ആദിശേഷൻ, വരാഹനെ താങ്ങുന്നതായി അതിൽ വ്യക്തമായി ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.

ശേഷൻ വിഷ്ണുവുമായും, വാസുകി ശിവനുമായും ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഭഗവദ്ഗീതയിൽ കൃഷ്ണൻ പറയുന്നു: “സർപ്പങ്ങളിൽ ഞാൻ വാസുകിയാണ്.”

സമുദ്ര മഥനം സംഭവത്തിൽ, മന്ദര പർവ്വതം ഉപയോഗിച്ച് ബ്രഹ്മാണ്ഡ സമുദ്രം കടയാൻ വാസുകിയെ കയറായി ഉപയോഗിച്ചു. അമൃതിന് മുമ്പ് വാസുകിയുടെ വിഷമാണ് പുറത്തുവന്നത്. അത് ശിവൻ കുടിക്കുകയും അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ തൊണ്ടയിൽ തങ്ങുകയും ചെയ്തു. അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തൊണ്ട നീലയായി, അങ്ങനെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന് ‘നീലകണ്ഠൻ’ എന്ന പേര് വന്നത്. ഒരു പുതിയ വീടിന് അടിത്തറയിടുമ്പോൾ വാസുകിയെ അടിത്തറയുടെ ദേവതയായി ആരാധിക്കുന്നു. ഡൽഹിയിലെ ഇരുമ്പ് സ്തംഭത്തിന്റെ അടിത്തറ തോമർ രാജാവ് കുഴിച്ചപ്പോൾ രക്തം പൊട്ടിയൊഴുകിയെന്നും വാസുകിക്ക് പരിക്കേറ്റെന്നും നാടോടിക്കഥകൾ പറയുന്നു. അതിനുശേഷം താമസിയാതെ ഹിന്ദുക്കൾക്ക് ഡൽഹി നഷ്ടമായി.
ഇന്നും ഹിമാലയത്തിൽ വാസുകിയെ ‘ബസാക്കി’ എന്ന പേരിൽ ആരാധിക്കുന്നു. ഇന്തോനേഷ്യയിൽ ഇപ്പോഴും ബ്രഹ്മാണ്ഡ സർപ്പത്തിന്റെ പേരായ ‘ബേസാക്കി’ എന്ന പേരിൽ ഒരു പട്ടണമുണ്ട്.

SR രാമാനുജത്തിന്റെ ഈ ചിത്രം ഹിമാചലിലെ മൃകുലാദേവി ക്ഷേത്രത്തിലുള്ളതാണ്. പാലാഴിമഥനത്തിലുള്ള വാസുകിയുടെ പങ്ക് അതിൽ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.

കശ്യപന്റെയും കദ്രുവിന്റെയും മകനായ തക്ഷകൻ ശക്തനായ നാഗാരാജവായിരുന്നു. അർജ്ജുനനും, കൃഷ്ണനും കൂടി ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥം നിർമ്മിക്കുവാനായി ഖാണ്ഡവ വനം
കത്തിച്ചപോൾ തക്ഷകന് തന്റെ ജീവൻ രക്ഷിക്കുവാനായി പലായനം ചെയ്യേണ്ടി വന്നു. കൃഷ്ണൻ രഥത്തെ തന്റെ പെരുവിരൽ കൊണ്ട് ഭൂമിയിലേക്ക് താഴ്ത്തിയില്ലായിരുന്നുവെങ്കിൽ തക്ഷകന്റെ പുത്രൻ ഇരുന്നിരുന്ന കർണന്റെ അസ്ത്രത്താൽ അർജ്ജുനൻ മരണപ്പെടെണ്ടതായിരുന്നു. ആ അസ്ത്രം അർജ്ജുനന്റെ തലയിൽ കൊള്ളാതെ കിരീടത്തിൽ കൊണ്ടു.
അർജുനന്റെ പൗത്രനും പാണ്ഡവരുടെ പിൻഗാമിയുമായ പരീക്ഷിത് ഒരു മുനിയുടെ ശാപം മൂലം, തക്ഷകന്റെ ദംശനത്താൽ മരണപ്പെട്ടു. ഇതിനുള്ള പ്രതികാരമായി പരീക്ഷിതിന്റെ പുത്രൻ ജനമേജയൻ ഒരു സർപ്പസത്രം നടത്തി. മഹാഭാരതം ആദ്യമായി പാരായണം ചെയ്തത് ഈ യജ്ഞത്തിലാണ്. ആസ്തീക മഹർഷി സർപ്പങ്ങളുടെ വംശനാശം വരുന്നത് തടഞ്ഞു. തക്ഷകന്റെ വിഷം വൻ ആപത്തിനോട് തുലനം ചെയ്യപെടുന്നു. മഹാആയുർവേദാചര്യനായ ശുശ്രുതൻ തന്റെ വിഷത്തിന്റെ മറുമരുന്നിനെ തക്ഷ്യ എന്നു വിളിക്കുന്നു. ഇൻഡോറിനടുത്തുള്ള നവോലെയിലുള്ള തക്കാജി ക്ഷേത്രത്തിൽ തക്ഷകനൊപ്പം ധന്വന്തരിയെ ആരാധിക്കുന്നു.

ചിത്രത്തിന് കടപ്പാട്: www.pilgrimade.com

ഗരുഡനുമായുള്ള ഒരു വഴക്കിന് ശേഷം കാളിയൻ ബൃന്ദാവനത്തിനടുത്തുള്ള യമുന (കാളിന്ദി) നദിയിൽ അഭയം തേടി. കാളിയന്റെ മാരകമായ വിഷം നദിക്കരയിലെ മരങ്ങളെ ഉണക്കിക്കളയുകയും, മുകളിലൂടെ പറന്നിരുന്ന പക്ഷികൾ ചത്തുവീഴുകയും ചെയ്തു.
ഒരിക്കൽ ശ്രീകൃഷ്ണനും കൂട്ടുകാരും ഈ സ്ഥലത്തിനടുത്തായി പശുക്കളെ മേയ്ച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയായിരുന്നു. ദാഹം തോന്നിയ ഗോപാലകർ ആ കറുത്ത (വിഷംകലങ്ങിയ) വെള്ളം കുടിച്ചയുടനെ മരണപ്പെട്ടു. ശ്രീകൃഷ്ണൻ അവരെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കുകയും, കാളിയനെ നശിപ്പിക്കാനായി കഠിനമായി പോരാടുകയും ചെയ്തു, അതിനുശേഷം കൃഷ്ണൻ കാളിയന്റെ ഒന്നിലധികം തലകളിൽ കയറി നൃത്തം ചെയ്തു.
മഹാഭാരതത്തിന്റെ ഒരു അനുബന്ധമായ ഹരിവംശത്തിൽ ഈ കഥ നേരെ പറയുന്നു, എന്നാൽ ഭാഗവതം ഇതിന് ആവശ്യമായ ഒരു ഭക്തിസാന്ദ്രതയുടെ തലം നൽകുന്നു – വിഷലിപ്തമായ നദി നമ്മുടെ മനസ്സാണ്, പാമ്പിന്റെ ഒന്നിലധികം തലകൾ നമ്മുടെ പലതരത്തിലുള്ള ആഗ്രഹങ്ങളാണ്, കൃഷ്ണൻ അതിൽ നിന്നുമുള്ള നമ്മുടെ മോചനമാണ്.

www.imdb.com വെബ്സൈറ്റിൽ നിന്നുള്ള ഈ ചിത്രം, ദാദാസാഹെബ് ഫാൽക്കെ ഇന്ത്യയിൽ നിർമ്മിച്ച ആദ്യകാല ഹിന്ദി സിനിമകളിലൊന്നായ 1919ലെ ‘കാളിയമർദ്ദൻ’ എന്ന സിനിമയുടേതാണ്.

ലളിതാദിത്യ മുക്താപീഡൻ (724–760) കശ്മീർ ആസ്ഥാനമാക്കി ഭരിച്ചിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭരണപ്രദേശം മദ്ധ്യേഷ്യ മുതൽ ഗംഗാതടം വരെ വ്യാപിച്ചിരുന്നു.
കൽഹണന്റെ ‘രാജതരംഗിണി’ പ്രകാരം, കശ്മീർ നാഗാരാധനയുടെ ഒരു പ്രധാന കേന്ദ്രമായിരുന്നു. നാഗങ്ങൾ ജലാത്മാക്കളായിരുന്നുവെന്നും, ഗരുഡനിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ട് കാശ്മീരിൽ അഭയം പ്രാപിച്ചുവെന്നും വിശ്വസിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. തടാകങ്ങളുടെയും, നീരുറവകളുടെയും സംരക്ഷകരായും നാഗങ്ങളെ കണക്കാക്കി. ‘നീലമത പുരാണം’ ഇത്തരത്തിലുള്ള 527 നാഗങ്ങളെ പരാമർശിക്കുന്നു.
ശരിയായ രീതിയിൽ ആരാധിച്ചാൽ നാഗങ്ങൾ സമയത്ത് മഴ ലഭ്യമാക്കുമായിരുന്നു. എന്നാൽ അവർ കോപിച്ചാൽ ആലിപ്പഴവർഷവും, വെള്ളപ്പൊക്കവും ഉണ്ടാകുമെന്ന് വിശ്വസിച്ചിരുന്നു.
കശ്മീരി ഭാഷയിൽ ‘നാഗ്’ (Nag) എന്ന വാക്കിന് ഒരു നദിയുടെ ഉത്ഭവസ്ഥാനം എന്ന അർത്ഥവുമുണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന്, അനന്തനാഗ് (Anantnag) മഹത്തായ വിതസ്തയുടെ (ഝെലം നദിയുടെ) ഉത്ഭവസ്ഥാനമാണ്.
കശ്യപമുനിയുടെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരം, ബാലരാമൻ തന്റെ കലപ്പ ഉപയോഗിച്ച് താഴ്വരയിലെ ജലദാനവന്മാരെ ഒഴിപ്പിച്ചുവെന്നും, അതുവഴി കാശ്മീർ മനുഷ്യവാസത്തിന് അനുയോജ്യമാക്കിയെന്നുമാണ് ഐതിഹ്യം. (ചിലരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ, കശ്യപന്റെ ‘മീർ’ — തടാകം — എന്നതിൽ നിന്നാണ് ‘കാശ്മീർ’ എന്ന പേര് ഉണ്ടായത്.) ബാലരാമൻ കീഴടക്കിയ ജലദാനവന്റെ പേരാണ് വേർനാഗ് (Vernag).

ഗന്ദർബലിലെ ലളിതാദിത്യന്റെ നരനാഗ് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങളാണ് ഭട്വാസി (Bhatwasi) എടുത്ത വിക്കിമീഡിയയിലെ ഈ ചിത്രത്തിൽ കാണുന്നത്.

ബംഗാളിലെ ഹൂഗ്ലി പ്രദേശത്ത് മാനസാ ദേവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു വിചിത്രമായ കഥ പ്രചാരത്തിലുണ്ട്.
ശക്തിയുള്ള സർപ്പദേവതയായ മാനസാ ദേവിയെ ആരാധിക്കാൻ ഒരു വ്യാപാരി വിസമ്മതിച്ചിരുന്നു. ഇതിൽ കോപിച്ച ദേവി തന്റെ സർപ്പസന്തതികളോട് വ്യാപാരിയുടെ കുടുംബത്തെ സർപ്പദംശനത്താൽ കൊല്ലാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു.

അങ്ങനെ, ഒരു മകൻ ഒഴികെ, വ്യാപാരിയുടെ ബാക്കി എല്ലാ മക്കളും സർപ്പദംശനം കാരണം മരണപ്പെട്ടുപോയി. എന്നിട്ടും വ്യാപാരി തന്റെ നിലപാടിൽ മാറ്റമില്ലാതെ തുടർന്നു.
മകൻ വിവാഹിതനായപ്പോൾ, സർപ്പങ്ങൾ അവനെയും കടിച്ചു. തുടർന്ന് മകൻ്റെ ഭാര്യ മനസാദേവിയെ പ്രീതിപ്പെടുത്തി, തന്റെ ഭർത്താവിനെ തിരികെ നൽകണമെന്ന് ദേവിയോട് അപേക്ഷിച്ചു.
അങ്ങനെ വ്യാപാരിക്ക് തന്റെ തെറ്റ് മനസ്സിലാവുകയും ദേവിയെ ആരാധിക്കാൻ സമ്മതിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ ദേവിയുടെ മുൻകാല പ്രവർത്തികളിൽ അയാൾക്ക് ഇപ്പോഴും കോപമുണ്ടായിരുന്നതിനാൽ, ഇടതുകൈ ഉപയോഗിച്ചാണ് ദേവിയെ ആരാധിച്ചത്.
ഇത്തരത്തിലുള്ള ഇടതുകൈ കൊണ്ടുള്ള ആരാധനാരീതി കണക്കിലെടുത്താണ്, മാനസാ ദേവി മുഖ്യധാരാ ഹിന്ദു പാരമ്പര്യത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു നാടോടി ദേവതയായിരുന്നിരിക്കാം എന്ന് ചില പണ്ഡിതർ അഭിപ്രായപ്പെട്ടത്.
ഇന്ന് രാജ്യത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ മാനസാ ദേവിയുടെ ക്ഷേത്രങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ട്. ഹരിദ്വാറിലെ മനസാദേവി ക്ഷേത്രം ഒരു സിദ്ധപീഠം (ആഗ്രഹങ്ങൾ സഫലമാകുമെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്ന പുണ്യസ്ഥലം) ആണ്.

www.incredibleindia.gov.in വെബ്ൽസൈറ്റിൽ നിന്നുള്ള ഈ ചിത്രത്തിൽ ഹരിദ്വാറിലെ മാനസാദേവി ക്ഷേത്രമാണ് കാണിച്ചിരിക്കുന്നത്

രാമായണത്തിലെ ലക്ഷ്മണൻ, മഹാഭാരതത്തിലെ ബലരാമൻ എന്നീ ശേഷനാഗത്തിന്റെ അവതാരങ്ങൾ ഏറെ പ്രശസ്തരാണ്. രാമായണത്തിൽ ശ്രീരാമന്റെ ഇളയ സഹോദരനായാണ് ശേഷനാഗം ജനിക്കുന്നത്. എന്നാൽ മഹാഭാരതത്തിൽ അദ്ദേഹം ബലരാമനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ബലരാമന്റെ മരണസമയത്ത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായിൽ നിന്ന് ഒരു വലിയ വെള്ളപ്പാമ്പ് പുറത്തുവന്നു . കൃഷ്ണാവതാരത്തിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായിരുന്നു ബലരാമൻ എന്നതിനാൽ, മഥുര മേഖലയിലെ പുരാതന നാഗ രൂപങ്ങളെ പ്രാദേശികമായി ‘താവു ജി’ (ജ്യേഷ്ഠൻ) എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. നാഗപഞ്ചമി പാമ്പുകളുടെ ദിനമായതിനാൽ അവയ്ക്ക് പരിക്കേൽക്കാതിരിക്കാൻ പലയിടങ്ങളിലും കർഷകർ നിലം ഉഴുതുമറിക്കാറില്ല. ബലരാമനും കലപ്പയുമായി (ഹലം) അടുത്ത ബന്ധവുമുണ്ട്.

Biswaroop Gangulyയുടെ ഈ വിക്കിമീഡിയ ചിത്രം, മഥുരയിലെ ചാർഗാവിൽ നിന്നുള്ള ബി.സി.ഇ രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലെ കുശാന കാലഘട്ടത്തിലെ നാഗ ശില്പത്തെ കാണിക്കുന്നു. ബാലരാമനും, സർപ്പ ഫണവും തമ്മിലുള്ള സാദൃശ്യവും ശ്രദ്ധിക്കപ്പെടേണ്ടതാണ്.

ചരിത്രപുരുഷന്മാർ പോലും തങ്ങളുടെ പരമ്പര നാഗങ്ങളിൽ നിന്നാണ് തുടങ്ങുന്നതെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നു. പാണിനിയുടെ പ്രശസ്തമായ വ്യാകരണ ഗ്രന്ഥത്തിന് ‘മഹാഭാഷ്യം’ എന്ന വ്യാഖ്യാനം രചിച്ച പതഞ്ജലി, ശേഷനാഗത്തിന്റെ അവതാരമാണെന്നാണ് സങ്കൽപ്പം. അദ്ദേഹത്തിനായി സമർപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒരു ‘നാഗ് കൂവാ’ (നാഗക്കിണർ) വാരണാസിയിലുണ്ട്. നാഗപഞ്ചമി നാളിൽ വ്യാകരണ പണ്ഡിതന്മാർ ചർച്ചകൾക്കായി ഇവിടെ ഒത്തുചേരുന്നു.

പരശുരാമൻ കടലിലേക്ക് മഴു എറിഞ്ഞ് സമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് കേരളം സൃഷ്ടിച്ചുവെന്നാണ് ഐതിഹ്യം. എന്നാൽ, ലഭിച്ച മണ്ണിൽ ഉപ്പുരസം വളരെ കൂടുതലായിരുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ശിവനോട് പ്രാർത്ഥിച്ചപ്പോൾ, സഹായത്തിനായി നാഗരാജാവിനോട് അപേക്ഷിക്കാൻ ശിവൻ നിർദ്ദേശിക്കുകയും ചെയ്തു. നാഗരാജാവ് തന്റെ വിഷം ഉപയോഗിച്ച് മണ്ണിന്റെ ഉപ്പുരസം നിർവീര്യമാക്കി. ഇതിന് നന്ദിയായി, സർപ്പങ്ങൾക്ക് സ്വതന്ത്രമായി സഞ്ചരിക്കാനായി പരശൂരാമൻ “വെട്ടിക്കോട്” ഭൂമി നൽകി. അങ്ങനെ സർപ്പങ്ങൾക്കായി സമർപ്പിക്കപ്പെട്ട ആദ്യത്തെ ശ്രീ നാഗരാജ ക്ഷേത്രമായ ആദിമൂലം വെട്ടിക്കോട് ക്ഷേത്രം നിലവിൽ വന്നു.

പണ്ടുകാലത്ത് ഭൂരിഭാഗം വീടുകളിലും സർപ്പങ്ങൾക്കായി ഒരു ചെറിയ ‘കാവ്’ (സർപ്പക്കാവ്) ഉണ്ടായിരുന്നു. അവിടെ ചെറിയ നാഗപ്രതിഷ്ഠകളെ ആരാധിച്ചുപോന്നു. വർഷങ്ങൾ കടന്നുപോയപ്പോൾ, ഈ പ്രതിഷ്ഠകളിൽ ഭൂരിഭാഗവും വെട്ടിക്കോട് ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് മാറ്റിസ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. ഇന്നവിടെ നൂറിലധികം ഇത്തരം വിഗ്രഹങ്ങളുണ്ട്.

Wikimapiaയിൽ നിന്നുള്ള ഈ ചിത്രം വെട്ടിക്കോട് ആദിമൂലം ക്ഷേത്രത്തിലെ നാഗപ്രതിഷ്ഠകളെ കാണിക്കുന്നു.

(അവലംബം: Sahapedia)

മണ്ണാറശാലയിൽ നൂറ്റാണ്ടുകൾ പഴക്കമുള്ള ഒരു സവിശേഷമായ ആരാധനാ രീതിയുണ്ട്, അവിടെയുള്ള തറവാട്ടിലെ ഏറ്റവും പ്രായം കൂടിയ സ്ത്രീ പ്രധാന പുരോഹിതയാവുന്നു; അവർക്ക് ശേഷം അവിടുത്തെ രണ്ടാമത്തെ പ്രായം കൂടിയ സ്ത്രീയാണ് ഈ സ്ഥാനം ഏറ്റെടുക്കുന്നത്. പ്രധാന പുരോഹിതയെ അമ്മ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; അടുത്ത അമ്മയായി ഒരു സ്ത്രീയെ നിയമിക്കുമ്പോൾ, അവർ ബ്രഹ്മചര്യവ്രതം സ്വീകരിക്കുകയും, ജീവിതകാലം മുഴുവൻ സന്യാസ ജീവിതം നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
പുരാണങ്ങളനുസരിച്ച്, നാഗരാജനെ പ്രീതിപ്പെടുത്താൻ പരശുരാമൻ തപസ്സ് ചെയ്ത സ്ഥലമാണ് മണ്ണാറശാല ക്ഷേത്രമായി മാറിയത്. ഈ പ്രദേശം മന്ദാര (Ethyrina) മരങ്ങളാലും, മറ്റ് നിരവധി ഔഷധസസ്യങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു. നാഗരാജൻ പരശുരാമന് മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടപ്പോൾ, അവിടെ വസിക്കാമെന്നും, തൻ്റെ സാന്നിധ്യം കൊണ്ട് ആ ഭൂമിയെ ശാശ്വതമായി അനുഗ്രഹിക്കാമെന്നും സമ്മതിച്ചു. അങ്ങനെ, മന്ദാരമരങ്ങൾക്കിടയിലുള്ള നാഗരാജൻ്റെ ആവാസസ്ഥലം മന്ദാരശല എന്നും, പിന്നീട് അവിടം മണ്ണാറശാല എന്നും അറിയപ്പെടാൻ തുടങ്ങി എന്നാണ്‌ ഐതിഹ്യം. ഈ ക്ഷേത്രം പരിപാലിക്കുന്നത് മണ്ണാറശാല ഇല്ലമാണ് (തറവാട്).

SR രാമനുജം എടുത്ത ഈ ചിത്രം മണ്ണാറശാല ക്ഷേത്രത്തിന്റേതാണ്.

ഒരു പാമ്പിന്റെ ആകൃതിയിൽ (നാഗ്പൂരിലൂടെ) “നാഗ്” നദി ഒഴുകുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ഇതിന് നാഗ് നദി എന്ന് പേര് വന്നതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
നാഗ്പൂർ മുനിസിപ്പൽ കോർപ്പറേഷന്റെ ലോഗോയിൽ ഒരു നദിയിൽ നിൽക്കുന്ന ഒരു മൂർഖന്റെ ചിത്രമുണ്ട്.
നാഗൗർ, നാഗ്ഡ എന്നിവയുൾപ്പെടെ നിരവധി നഗരങ്ങളുടെ പേരുകൾക്ക് പാമ്പുകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പാരമ്പര്യങ്ങളുണ്ട്.

9-12 നൂറ്റാണ്ടുകൾ മുതൽ തന്നെ ഉണ്ടായിരുന്ന നാഗർകോയിലിലെ (നാഗെർ-നാഗം = സർപ്പം, കോയിൽ-ക്ഷേത്രം) നാഗരാജ ക്ഷേത്രം കാരണമാണ് നഗരത്തിന് ഈ പേര് കിട്ടിയത്. 5 തലകളുള്ള നാഗരാജനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തിരുനടയിലെ തറ, മണൽ കൊണ്ടാണ് സവിശേഷമായി രീതിയിൽ നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇവിടടെ നനഞ്ഞ മണലാണ് പുണ്യ പ്രസാദമായി നൽകി വരുന്നത്.
ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ സർപ്പാരാധനയുടെ ഒരു സജീവമായ പാരമ്പര്യമുണ്ട്. വൈദീക സമൂഹം ‘ഡെക്ക’ എന്ന ചെറിയ വാദ്യോപകരണം വായിക്കുന്നതിൽ വൈദഗ്ദ്ധ്യം നേടിയവരും, സർപ്പകഥകൾ പാടിയവതരിപ്പിക്കുന്നതിൽ വിദഗ്ദ്ധരായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നവരുമാണ്. ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും, സർപ്പപ്പാറകൾക്ക് സമീപവും സർപ്പകല്ലുകൾ (സർപ്പക്കാവുകൾ) സാധാരണ കാഴ്ചയാണ്. പലപ്പോഴും, സന്താനഭാഗ്യം ലഭിച്ചാൽ ഒരു സർപ്പക്കല്ല് സ്ഥാപിക്കാമെന്ന് സന്താനമില്ലാത്ത സ്ത്രീകൾ വ്രതം എടുക്കാറുണ്ട്.
ഇത്തരത്തിലുള്ള വിജയനാഗര കാലഘട്ടത്തിലെ നിരവധി സർപ്പ കല്ലുകൾ കണ്ടെത്തിയിട്ടുമുണ്ട്. ആദിചല്ലന്നൂരിലുള്ള ഇത്തരം കല്ലുകൾ ത്രിമാന (3D) രൂപത്തിലുള്ളതായതിനാൽ സവിശേഷമാണ്.
18-ാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ, സർപ്പാരാധന സുബ്രഹ്മണ്യനുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു, ഇന്നും ഈ പൂജകൾ എപ്പോഴും സുബ്രഹ്മണ്യ ക്ഷേത്രങ്ങൾക്ക് സമീപമാണ് നടക്കുന്നത്. കർണാടകയിലെ “കുക്കെ സുബ്രഹ്മണ്യ ക്ഷേത്രം” വളരെ പ്രസിദ്ധമാണ്, അവിടെ സുബ്രഹ്മണ്യനെ പാമ്പുകളുടെ അധിപനായി കണ്ട് പൂജകൾ നടത്തുന്നു.

SR രാമാനുജം എടുത്ത ഈ ചിത്രം, നാഗർകോവിൽ ക്ഷേത്രത്തിന് പുറത്ത് നാഗമൂർത്തികളെ ആരാധിക്കുന്നത് കാണിക്കുന്നു.

ഹിമാചലിൽ ദേവദാരു മരത്തോപ്പുകൾക്കും, ഗ്രാമത്തിലെ ജലാശയങ്ങൾക്കും സമീപം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന നിരവധി പുരാതന നാഗക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. ‘ഇന്ത്യയിലെ സ്വിറ്റ്സർലാൻഡ്’ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു പുൽമേട്ടിലുള്ള പത്താം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഖജ്ജി നാഗ ക്ഷേത്രമാണ് ഒരുപക്ഷേ ഏറ്റവും പഴക്കമുള്ളത്. ഇവിടെ – ശിവന്റെയും, ഭീമന്റെ രാക്ഷസിയായ ഭാര്യ ഹിഡിംബിയുടേയും പ്രതിഷ്ഠകൾ നാഗരാജാവിന്റേതിനൊപ്പം ഉണ്ട്.
ഹിമാചലിൽ നാഗാരാധനയും, ദേവിയാരാധനയും പരസ്പരം കെട്ടുപിണഞ്ഞുകിടക്കുന്നു. മരവും കല്ലും കൊണ്ട് പണിത, ചെറിയ കുടിൽ പോലുള്ള ഈ ആരാധനാ കേന്ദ്രങ്ങൾ ഹിമാലയത്തിലെ ഏറ്റവും ആദ്യകാല ക്ഷേത്രവാസ്തുവിദ്യകളിലൊന്നാണ്. ഇവിടെ സർപ്പാരാധന സജീവമായ ഒരു പാരമ്പര്യമാണ്. കാംങ്റയിൽ ചാണകം കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച പാമ്പിൻ്റെ വിഗ്രഹങ്ങളെ ആരാധിക്കുകയും, ദീപാവലിക്ക് ശേഷം, അവയെ യാത്രയാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിനുശേഷം ഒരു പാമ്പിനെ കണ്ടാൽ, അതിനെ “നന്ദിയില്ലാത്തവർ” ആയി കണക്കാക്കി കൊല്ലുകയും ചെയ്യുന്നു.

ചിത്രം: TripAdvisorൽ നിന്നുള്ള ഖജ്ജ്യാറിലെ ഖജ്ജീ നാഗക്ഷേത്രം.