ଶେଷ କିମ୍ବା ଅନନ୍ତ ନାଗ ହେଉଛି ବିଶାଳ ହଜାର ଫଣା ବିଶିଷ୍ଟ ସର୍ପ। ସେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିଶ୍ରାମ ଶଯ୍ଯା ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ଯ କରି ମହାଜାଗତିକ ମହାସାଗରରେ ଭାସୁଛନ୍ତି।ସେ ନିଜ ଫଣା ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କର ଗୌରବଗାଥା ଗାନ କରୁଥାନ୍ତି।
‘ଶେଷ’ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବୁଡିଯିବା ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶ ଓ ‘ଅନନ୍ତ’ ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଅନ୍ତହୀନ। କୃଷ୍ଣ ଗୀତାରେ ଶେଶଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଛନ୍ତି, “ନାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ଯରୁ ମୁଁ ଅନନ୍ତନାଗ”। ଏକ ସାଧାରଣ ସାପ ‘ସର୍ପ’ୟ ଗେ।ଟିଏ ଫଣା ଥିବା ବେଳେ ଅନେକ ଫଣାଯୁକ୍ତ ନାଗସାପ ଅନନ୍ତନାଗଙ୍କୁ ବୁଝାଏ |
ମହାପ୍ରଭୁ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ବରାହ(ଘୁଷୁରି)ଅବତାରରେ ମହାଜାଗତିକ ଜଳ ମଧ୍ଯକୁ ଡେଇଁଥିଲେ।ଜଳରୁ ଉଠିବା ସମୟରେ ଶେଶ, ଘୁଷୁରିର ପାଦକୁ ସମ୍ଭାଳି ନେଇଥିଲେ।
Masalabox.co.in ର ଚିତ୍ରଟି ମଧ୍ଯପ୍ରଦେଶର ଗୁପ୍ତ ଯୁଗର ଉଦୟଗିରି ଗୁମ୍ଫାର ଏକ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ଯକୁ ଦର୍ଶାଉଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଶେଶ ବରାହକୁ ଢିରାଦେଇଥିବା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି।

ଶେଷନାଗ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଓ ବାସୁକି ଶିବଙ୍କ ସହ ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଟ। ଗୀତାରେ କୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି ଯେ ସେ ସର୍ପ (ସାପ) ମାନଙ୍କ ମଧ୍ଯରେ ସେ ବାସୁକି ଅଟନ୍ତି।

‘ସାଗର ମନ୍ଥନ’ ଅଧ୍ଯାୟରେ, ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ବ୍ଯବହାର କରି ମହାଜାଗତିକ ମହାସାଗର ମନ୍ଥନ କରିବା ପାଇଁ ବାସୁକିଙ୍କୁ ଦଉଡ଼ି ଭାବରେ ବ୍ଯବହାର କରାଯାଇଛି। ମନ୍ଥନରେ ଅମୃତ ଝରିବାପୂର୍ବରୁ ବାସୁକୀର ବିଷ ବାହାରିବାରୁ ଶିବ ଏହାକୁ ପିଇ ତାଙ୍କ ଗଳା ନୀଳପଡି ଯାଏ, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ନାମ ନୀଳକଂଠ। ଏକ ନୂତନ ଘର ପାଇଁ ଭୂମି ସ୍ଥାପନ କରିବା ସମୟରେ, ବାସୁକିଙ୍କୁ ମୂଳଦୁଆ ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଇଥାଏ। ଲୋକକଥା ଅନୁସାରେ ଦିଲ୍ଲୀରେ ଲୁହା ସ୍ତମ୍ଭର ମୂଳଦୁଆ ତୋମାର ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖୋଳାଯାଉଥିଲା ବେଳେ ବାସୁକି ଆହତ ହୋଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ରକ୍ତ ବାହାରିଥିଲା। ଏହାର କିଛି ସମୟପରେ ହିନ୍ଦୁମାନେ ଦିଲ୍ଲୀ ହରାଇଥିଲେ।

ବାସୁକିକୁ ଆଜି ମଧ୍ଯ ହିମାଳୟରେ ବାସକୀ ନାମରେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଇଣ୍ଡୋନେସିଆରେ ଏବେ ମଧ୍ଯ ବେସାକି ନାମକ ଏକ ସହର ରହିଛି, ଯାହାର ନାମ ମହାଜାଗତିକ ସାପ ନାମରେ ରଖାଯାଇଛି।

ଏସ୍. ଆର୍. ରାମାନୁଜମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ରଟି ହିମାଚଳର ମୃକୁଲା ଦେବୀ ମନ୍ଦିରର, ଯେଉଁଥିରେ ସାଗର ମନ୍ଥନରେ ବାସୁକିଙ୍କ ଭୂମିକାର ଚିତ୍ରଣ ରହିଛି।

କାଶ୍ଯପ ଏବଂ କଦ୍ରୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତକ୍ଷକ ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାଗରାଜା ଥିଲେ।
ଯେତେବେଳେ ଅର୍ଜୁନ ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ଖଣ୍ଡବପ୍ରସ୍ଥକୁ ଜାଳି ଦେଇଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ତକ୍ଷକଙ୍କୁ ପଳାୟନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ତକ୍ଷକଙ୍କ ପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ତୀରରେ ବସିଥିଲେ ଯାହା ଯୁଦ୍ଧରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ପ୍ରାୟ ମାରିଦେଇଥିଲା। ଅର୍ଜୁନ ରକ୍ଷା ପାଇଲେ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ରଥଟିକୁ ଭୂମିମଧ୍ୟକୁ ଚାପି ଦେଲେ। ତୀରଟି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ନୁହେଁ ବରଂ ମୁକୁଟରେ ବାଜିଥିଲା।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ନାତି ତଥା ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଥିଲେ ପରୀକ୍ଷିତ। ଜଣେ ଋଷିଙ୍କ ଅଭିଶାପ ପରେ ତାଙ୍କୁ ଯକ୍ଷକା କାମୁଡ଼ି ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମଜେୟ ପ୍ରତିଶୋଧ ସ୍ୱରୂପ ସର୍ପ-ଯାତ୍ରା (ସର୍ପ ବଳିଦାନ) କରିଥିଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ପ୍ରଥମେ ମହାଭାରତ ପାଠ କରାଯାଇଥିଲା। ଅଷ୍ଟିକା ସାପଗୁଡ଼ିକୁ ନିଶ୍ଚିହ୍ନ ହେବାରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।

ତକ୍ଷକର ବିଷ ହେଉଛି ଗୁରୁତର ବିପଦର ଏକ ରୂପକ। ମହାନ ଆୟୁର୍ବେଦ ଚିକିତ୍ସକ ସୁଶ୍ରୁତ ସାପବିଷର ତାଙ୍କର ଉପଚାରକୁ ‘ତର୍କଶ୍ଯ’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

Piligmaide.com ର ଚିତ୍ରଟି ଇନ୍ଦୋର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ନାଓଲେ ଠାରେ ଥିବା ତଖାଜୀ ମନ୍ଦିରକୁ ଦର୍ଶାଉଛି ଯେଉଁଠାରେ ଆରୋଗ୍ଯ ଦେବତା ଧନୱନ୍ତରୀଙ୍କ ସହିତ ତକ୍ଷକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରାଯାଏ।

ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ସହ ବିବାଦ ପରେ କାଳୀୟ ବୃନ୍ଦାବନ ନିକଟରେ ଯମୁନା କିମ୍ବା କାଳୀନ୍ଦିହ୍ରଦରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ। କାଳିୟର ମାରାତ୍ମକ ବିଷ କୂଳରେ ଥିବା ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଖାଇ ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମୃତ୍ଯୁ ବରଣ କରିଥିଲେ।
ଥରେ କୃଷ୍ଣ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗମାନେ ସେହି ସ୍ଥାନ ନିକଟରେ ସେମାନଙ୍କ ଗାଈ ଚରାଇବାରେ ଲାଗିଥିଲେ। ତୃଷାର୍ତ ଅନୁଭବ କରି, ଗୋପାଳକମାନେ ହ୍ରଦର କଳା ପାଣି ପିଇ ମୃତ୍ଯୁବରଣ କଲେ। କୃଷ୍ଣ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରିଥିଲେ ଏବଂ କାଳିୟଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଲଢ଼େଇହେଲା, ଯାହା ପରେ ସେ ତାଙ୍କର ଏକାଧିକ ଫଣା ଉପରେ ନାଚିଥିଲେ।

ହରିବଂଶରେ (ମହାଭାରତର ଅନୁଲଗ୍ନକ) ଏହି ସରଳ କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ, କିନ୍ତୁ ଭାଗବତମ୍ ଏହାକୁ ଭକ୍ତିର ସହିତ ଅବତାରଣା କରାଯାଏ-ବିଷାକ୍ତ ନଦୀ ହେଉଛି ଆମର ମନ, ସାପର ଏକାଧିକ ଫଣା ହେଉଛି ଆମର କାମନା ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ହେଉଛନ୍ତି ମୁକ୍ତି |

ଆଇ.ଏମ୍.ଡି.ବି.ର ଚିତ୍ରଟି ୧୯୧୯ର ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ‘କାଳିୟମର୍ଦନ’କୁ ଦର୍ଶାଉଛି, ଯାହା ଦାଦାସାହେବ ଫାଲକେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାରତରେ ନିର୍ମିତ ପ୍ରଥମ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ମଧ୍ଯରୁ ଅନ୍ଯତମ |

ଲଲିତାଦିତ୍ଯ ମୁକ୍ତପିଡ଼ (୭୨୪-୬୦) କାଶ୍ମୀରର ଶାସକଥିଲେ। ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ଯ ଏସିଆରୁ ଗଙ୍ଗା ଉପତ୍ଯକା ପର୍ଯ୍ଯନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା। କଲ୍ହଣଙ୍କ ରାଜତରଙ୍ଗିନୀ ମତରେ କାଶ୍ମୀର ସାପ ପୂଜାର କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା। ନାଗମାନେ ଜଳ ଆତ୍ମା ଥିଲେ ଯେଉଁମାନେ କାଶ୍ମୀରରେ ଗରୁଡ଼ଭୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ ଏହାର ହ୍ରଦ ଏବଂ ଝରଣା ଗୁଡ଼ିକର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ-ନୀଳମାତା ପୁରାଣରେ ଏହିପରି ୫୨୭ଟି ସାପର ନାମ ରହିଛି। ଉପଯୁକ୍ତ ପୂଜା ପାଇଲେ ସେମାନେ ଠିକ୍ ସମୟରେ ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ; ନଚେତ ରାଗିଯାଇ ସେମାନେ କୁଆପଥର ବର୍ଷା ଓ ବନ୍ଯା ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲେ।

କାଶ୍ମୀରୀ ଭାଷାରେ ନାଗ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଏକ ନଦୀର ଉତ୍ସ, ଯେପରି ଅନନ୍ତନାଗ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିତସ୍ତା (ଝେଲମ)ନଦୀର ଉତ୍ସ। କାଶ୍ଯପଙ୍କ ଅନୁରୋଧ କ୍ରମେ ବଳରାମ ତାଙ୍କ ହଳଲଂଗଳ ବ୍ଯବହାର କରି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଉପତ୍ଯକାରୁ ନିଷ୍କାସିତ କରିଥିଲେ (କେତେକଙ୍କ ମତରେ କାଶ୍ମୀର କାଶ୍ଯପଙ୍କ ମିର-ହ୍ରଦରୁ ଆସିଛି) ଯାହା ଏହାକୁ ମାନବ ବସତି ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ କରିଥିଲା। ବଳରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଜଳ ରାକ୍ଷସ ହେଉଛନ୍ତି ଭର୍ନାଗ।

ଭଟୱାସୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଇକିମିଡ଼ିଆ ଚିତ୍ରଟି ଗଣ୍ଡେରବାଲରେ ଲଳିତାଦିତ୍ଯଙ୍କ ନାରନାଗ ମନ୍ଦିରର ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶକୁ ଦର୍ଶାଉଛି |

ବଙ୍ଗଳାର ହୁଗୁଳି ଅଞ୍ଚଳରେ ମନସା ଦେବୀଙ୍କ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କାହାଣୀ ଲୋକପ୍ରିୟ ଥିଲା। ଜଣେ ବ୍ଯବସାୟୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସର୍ପ ଦେବୀଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ମନା କରିଦେଇଥିଲେ। କ୍ରୋଧରେ, ସେ ତାଙ୍କ ସାପ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ବ୍ଯବସାୟୀଙ୍କ ପରିବାରକୁ କାମୁଡ଼ି ମାରିଦେବାକୁ କହିଥିଲେ। କେବଳ ଗୋଟିଏ ପୁଅ ବଞ୍ଚିଥିଲା କିନ୍ତୁ ତଥାପି ବ୍ଯବସାୟୀ ଅଚଳ ଥିଲେ। ପୁଅ ବିବାହ କଲାବେଳେ ସାପ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ଯ କାମୁଡ଼ି ଦେଇଥିଲା। ବୋହୂ ମନସା ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନାକଲେ।

ଏହାପରେ ବ୍ଯବସାୟୀଜଣକ ତାଙ୍କ ମୂର୍ଖତା ବୁଝି ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାକୁ ରାଜି ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ଦେବୀଙ୍କ ଅତୀତ କର୍ମରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ପୂଜା ପାଇଁ ନିଜ ବାମ ହାତ ବ୍ଯବହାର କରିଥିଲେ। ବାମହାତୀ ଉପାସନାର ବ୍ଯବହାର ଶିକ୍ଷାବିତମାନଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ଦେବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରିଥିଲା ଯେ ମନସା ଦେବୀ ମୁଖ୍ଯଧାରାର ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରୁ ବାହାରେ ଥିବା ଜଣେ ଲୋକଦେବତା। କିନ୍ତୁ ସାରା ଦେଶରେ ମନସା ଦେବୀଙ୍କ ମନ୍ଦିର ରହିଛି ଏବଂ ହରିଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ମନ୍ଦିରଟି ଏକ ସିଦ୍ଧ ପୀଠ (ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ)ଭାବେ ପରିଚିତ । ‘incredibleindia.gov.in’ ରୁ ମିଳିଥିବା ଏହି ଫଟୋରେ ହରିଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ମନସା ଦେବୀ ମନ୍ଦିରକୁ ଦେଖାଯାଇଛି।

ରାମାୟଣରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ମହାଭାରତରେ ବଳରାମ ଭାବରେ ଶେଷଙ୍କ ଅବତାର ଲୋକପ୍ରିୟ। ରାମାଯ଼ଣରେ, ଶେଷ ରାମଙ୍କ ସାନ ଭାଇ ଭାବରେ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ମହାଭାରତରେ ସେ ବଳ ରାମ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଛନ୍ତି। ବଳରାମଙ୍କ ମୃତ୍ଯୁପରେ ତାଙ୍କ ପାଟିରୁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧଳା ସାପ ବାହାରିଥାଏ। ମଥୁରା ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରାଚୀନ ନାଗ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବରେ ‘ତାଉ ଜୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ କାରଣ ବଳରାମ କୃଷ୍ଣ ଅବତାରଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ ଥିଲେ। ନାଗା ପଞ୍ଚମୀରେ, ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ କୃଷକମାନେ ହଳ କରନ୍ତି ନାହିଁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଏହି ଦିନରେ ସାପକୁ ଆଘାତ କରନ୍ତି ନାହିଁ | ବଳରାମ ମଧ୍ଯ ହଳଲଂଗଳ ସହିତ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବରେ ଜଡିତ |

ବିଶ୍ୱରୂପ ଗାଙ୍ଗୁଲିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ୱିକିମିଡ଼ିଆ ଚିତ୍ର ମଥୁରାର ଚାରଗାଓଁରୁ ଦ୍ବିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ସିଇର କୁଶାଣ ଯୁଗର ନାଗଭାସ୍କର୍ଯ୍ଯକୁ ଦର୍ଶାଉଛି। ବଳରାମ ଏବଂ ସାପ ଫଣାର ସମାନତା ଲକ୍ଷ୍ଯ କରନ୍ତୁ |

ଏପରିକି ଇତିହାସକାର ବ୍ଯକ୍ତିତ୍ୱମାନେ ମଧ୍ଯ ସେମାନଙ୍କ ବଂଶର ଶ୍ରେୟ ନାଗମାନଙ୍କୁ ଦେଇଛନ୍ତି। ବାରାଣସୀରେ ଏକ ନାଗ କୁଆଁ (କୂଅ) ଅଛି ଯାହା ଶେଶନାଗଙ୍କ ଅବତାରକୁ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ମହାଭାସ୍ଯର ଲେଖକ ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କର ପାଣିନିରେ ଲିଖିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ତବ୍ଯ। ନାଗପଞ୍ଚମୀରେ ବ୍ଯାକରଣବିତ୍ ମାନେ ଏଠାରେ ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି।

କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ, ପରଶୁରାମ ସମୁଦ୍ରରୁ କେରଳ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ନିଜ କୁରାଢ଼ୀକୁ ସମୁଦ୍ରରେ ଫିଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେହି ଜମି ଅତ୍ଯଧିକ ଲୁଣିଆ ଥିଲା। ସେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ଯ କରିବାକୁ ନାଗରାଜଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ କହିଥିଲେ। ନାଗରାଜ ଲବଣାକ୍ତତାକୁ ନିଷ୍କ୍ରିଯ଼ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ବିଷ ବ୍ଯବହାର କରିଥିଲେ। କୃତଜ୍ଞତାର ସହ, ପରଶୁରାମ ସାପମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ବୁଲାବୁଲି କରିବା ପାଇଁ ଭେଟିକୋଡରେ ଜମି ଦେଇଥିଲେ। ଆଡିମୁଲମ୍ (ପ୍ରଥମ) ଶ୍ରୀ ନାଗରାଜ ମନ୍ଦିର ସାପ ପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ହୋଇଥିଲା |

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଦିନରେ ଅଧିକାଂଶ ଘରେ ସାପମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଛୋଟ କାଭୁ (ପବିତ୍ର ଉପବନ) ଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଛୋଟ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିକୁ ପୂଜା କରାଯାଉଥିଲା।ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି, ଏହି ପ୍ରତିମାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ଯରୁ ଅନେକକୁ ଭେଟିକୋଡ୍ ମନ୍ଦିରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରାଯାଇଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହିପରି ୧୦୦ରୁ ଅଧିକ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି |

ୱିକିମାପିଆ ପ୍ରତିଛବିରେ ଭେଟିକୋଡ୍ ଆଦିମୂଲମ୍ ମନ୍ଦିରରେ ସାପ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଗୁଡିକର।

ଉତ୍ସଃ ସାହାପେଡିଆ

ମନ୍ନାରସାଲାରେ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ପୁରୁଣା ଅନନ୍ଯ ପୂଜା ବ୍ଯବସ୍ଥା ରହିଛି ଯେଉଁଥିରେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ମହିଳା ମୁଖ୍ଯ ପୁରୋହିତ ହୁଅନ୍ତି; ପୁରୋହିତ ପରିବାରର ଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ମହିଳା ସଦସ୍ଯଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆମ୍ମା ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଆମ୍ମା (ମା) କୁହାଯାଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ଯର ଶପଥ ନିଅନ୍ତି ଓ ବାକି ଜୀବନ ପାଇଁ ଏକ ତପସ୍ବୀ ଜୀବନଶୈଳୀ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ, ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ପରଶୁରାମ ନାଗରାଜଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ତପସ୍ଯା କରିଥିଲେ, ସେହି ସ୍ଥାନଟି ମନ୍ନାରସାଲାର ମନ୍ଦିର ପାଲଟିଥିଲା। ଏହି ସ୍ଥାନଟି ମଣ୍ଡାରା (ଇଥିରିନା) ବୃକ୍ଷ ଏବଂ ଅନେକ ଔଷଧୀୟ ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ନାଗରାଜ ପରଶୁରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ସେ ସେଠାରେ ରହିବାକୁ ରାଜି ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ସେ ଭୂମିକୁ ଚିରକାଳ ଆଶୀର୍ବାଦ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ମନ୍ଦାରା ଗଛ ମଧ୍ଯରେ ନାଗରାଜଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ ମନ୍ଦାରାସାଲା, ପରେ ମନ୍ନାରାସାଲା ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା। ଏହି ମନ୍ଦିରର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ମନ୍ନାରସାଲ ଇଲ୍ଲମ (ପରିବାର) ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥାଏ।

ଏସ୍. ଆର୍. ରାମାନୁଜମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ରଟି ମନ୍ନାରସଲା ମନ୍ଦିରର।

ନାଗ ନଈ ନାଗପୁର ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ। ଏହାର ଆକୃତି ସର୍ପିଳ ହୋଇ ଥିବାରୁ ଏହା ନାଗ ନଈ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ।
ନାଗପୁର ନଗର ପାଳିକାଙ୍କ ଲୋଗୋ ଏକ ଜଳମଧ୍ୟସ୍ଥ ନାଗସାପ।
ନାଗପୁର, ନାଗଦା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ସହରର ନାଁ ସର୍ପ ନାମ ସହିତ ସଂଶ୍ଲିଷ୍ଟ।

ନାଗରକୋଇଲ୍ (ନାଗର-ନାଗା, କୋଇଲ-ମନ୍ଦିର)ରେ ଥିବା ନାଗରାଜ ମନ୍ଦିର (ନବମ-ଦ୍ବାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ) ଅନୁସାରେ ସହରର ଏହି ନାମକରଣ ହୋଇଛି। ମନ୍ଦିରର ଗର୍ଭଗୃହ ଚଟାଣଟି ଅନନ୍ଯ ଭାବରେ ବାଲିରେ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ଏଥିରେ ପାଞ୍ଚ ଫଣାବିଶିଷ୍ଟ ନାଗରାଜ ରହିଛନ୍ତି। ଓଦା ବାଲିକୁ ପବିତ୍ର ପ୍ରସାଦ ଭାବେ ଦିଆଯାଏ।

ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ସର୍ପ ପୂଜାର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପରମ୍ପରା ରହିଛି। ବୈଦ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଛୋଟ ଡମ୍ବରୁ ‘ଡକ୍କେ’ ବଜାଇବାରେ ଦକ୍ଷ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ସର୍ପ କାହାଣୀର ମାଷ୍ଟର ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ସାପ ଅଙ୍କିତ ପଥର (ନାଗା କଲ) ମନ୍ଦିର ଏବଂ ସାପ ପାହାଡ଼ ନିକଟରେ ଏକ ସାଧାରଣ ଦୃଶ୍ଯ | ଅନେକ ସମୟରେ ଜଣେ ନିଃସନ୍ତାନ ମହିଳା ସନ୍ତାନଟିଏ ପାଇବାର ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇଲେ ଏହାକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ ଶପଥ ନିଅନ୍ତି।

ବିଜୟନଗର ସମୟର ଏଭଳି ଅନେକ ସାପ ପଥର ମିଳିଛି। ଆଦିଚାଲାନୁର ନାଗଚିତ୍ରିତ ପଥରଗୁଡ଼ିକ ଅନନ୍ଯ କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ତ୍ରି-ମାତ୍ରିକ।(three dimensional)

ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ, ନାଗପୂଜା ସୁବ୍ରମଣ୍ଯମଙ୍କ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଆଜି ସୁବ୍ରମଣ୍ଯମ୍ ମନ୍ଦିର ନିକଟରେ ନାଗ ପୂଜା ସର୍ବଦା ହୋଇଥାଏ। କର୍ଣ୍ଣାଟକର କୁକ୍କେ ସୁବ୍ରମଣ୍ଯ ମନ୍ଦିର ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର ଯେଉଁଠାରେ ସୁବ୍ରମଣ୍ଯଙ୍କୁ ସାପର ଶାସକ ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଏ |

ଏସ୍. ଆର୍. ରାମାନୁଜମ୍ ଙ୍କ ଚିତ୍ରରେ ନାଗରକୋଇଲ୍ ମନ୍ଦିର ବାହାରେ ନାଗ ମୂର୍ତ୍ତିର ପୂଜା ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଛି।

ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶରେ ଅନେକ ପ୍ରାଚୀନ ନାଗମନ୍ଦିର ରହିଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଦେବଦାରୁ ଗଛର ବଗିଚା ଏବଂ ଗ୍ରାମ ଜଳାଶୟ ଘେରି ରହିଛି। ଭାରତର ସ୍ୱିଜରଲ୍ଯାଣ୍ଡ କୁହାଯାଉଥିବା ଏକ ତୃଣଭୂମି ଉପରେ ସ୍ଥିତ ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀର ଖାଜି ନାଗ ମନ୍ଦିର ସମ୍ଭବତଃ ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା। ଠାରେ ଶିବ ଏବଂ ଭୀମଙ୍କ ରାକ୍ଷସୀ ପତ୍ନୀ ହିଡ଼ିମ୍ବା ଦେବୀଙ୍କ ସହିତ ନାଗରାଜଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ |

ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶରେ ନାଗ ଏବଂ ଦେବୀ ପରସ୍ପର ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ପୂଜା ପାଇଥାନ୍ତି। କାଠ ଏବଂ ପଥରର ସରଳ ଝୁମ୍ପୁଡ଼ି ଆକୃତିର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ହିମାଳୟର ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ଯର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଶୈଳୀ। ସାପ ପୂଜା ଏଠାରେ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପରମ୍ପରା। କାଙ୍ଗଡ଼ାରେ ଦୀପାବଳି ପରେ, ଗୋବରରେ ନିର୍ମିତ ସର୍ପ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିକୁ ପୂଜା କରାଯାଏ ଏବଂ ବିଦାୟ ଦିଆଯାଏ। ଏହା ପରେ ଯଦି କୌଣସି ସାପକୁ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ‘ଅକୃତଜ୍ଞ’ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ ଏବଂ ହତ୍ଯା କରାଯାଏ। ଏହି ଚିତ୍ରଟି ଟ୍ରିପ ଆଡଭାଇଜରରୁ ଖଜ୍ଜିଆରରେ ଥିବା ଖାଜି ନାଗ ମନ୍ଦିରର।