ಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಸೋದರಮಾವನಾದ ಕಂಸನ ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದನು. ತನ್ನ ತಂಗಿಯಾದ ದೇವಕಿಯ ಅಷ್ಟಮ ಗಭ೯ದಲ್ಲಿ ಜನಿಸುವ ಶಿಶುವೇ ತನ್ನ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣೆವಾಗುವುದೆಂದು ಅಶರೀರವಾಣಿಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಕಂಸನು ಆ ಮಗುವು ಜನಿಸುತ್ತಲೇ ಕೊಲ್ಲಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಇತ್ತ ವಸುದೇವನಿಗೆ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ನಂದ ಮತ್ತು ಯಶೋದೆಯವರ ಬಳಿ ಬಿಟ್ಟುಬರುವಂತೆ ದೈವ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಯಿತು. ಕಾರಾಗೃಹದ ಬಾಗಿಲುಗಳು ಸ್ವಯಂ ತೆರೆದವು, ಕಾವಲುಗಾರರು ಗಾಢ ನಿದ್ರೆಗೆ ಜಾರಿದರು ಮತ್ತು ವಸುದೇವನು ಯಮುನೆಯ ಬಳಿ ಸಾರಲು, ಉಕ್ಕಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳೂ ದಾರಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟಳು. ಬಿರುಗಾಳಿ, ಮಳೆಯ ನಡುವೆ ವಸುದೇವನು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಆದಿಶೇಷನು ತನ್ನ ಹೆಡೆಯನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ, ಚಾಚಿ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡಿದನು. ಗೋಕುಲ ತಲುಪಿದ ಬಳಿಕ, ನಂದ ಮತ್ತು ಯಶೋದೆಗೆ ಆಗಷ್ಟೇ ಜನಿಸಿದ್ದ ಹೆಣ್ಣುಮಗುವಿನೊಂದಿಗೆ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಗೋಕುಲವೇ ಮುಂದೆ ಕೃಷ್ಣನ ಬಾಲ್ಯದ ಮನೆಯಾಯಿತು.

ಕೃಷ್ಣನು ಗೊಲ್ಲರಿಗೆ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಪೂಜಿಸದೆ ತಮ್ಮ ಗೋವುಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಪೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಗೋವರ್ಧನ ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾಡನ್ನು ಪೂಜಿಸಲು ಹೇಳಿದನು. ಇದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ಇಂದ್ರನು ಬಲವಾದ ಚಂಡಮಾರುತದ ಮೂಲಕ ಗೊಲ್ಲರನ್ನು ದಂಡಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಆಗ ಕೃಷ್ಣನು ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿಯನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಕೊಡೆಯೆಂಬಂತೆ ಎತ್ತಿ ಏಳು ದಿವಸಗಳ ಕಾಲ ಹಿಡಿದು ತನ್ನ ಜನಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದನು. ದೀಪಾವಳಿಯ ಮಾರನೆಯ ದಿನವೇ ಅನ್ನಕೂಟ ಇಲ್ಲವೇ ಗೋವರ್ಧನಪೂಜೆಯನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವರ ಎದುರು ಭಕ್ಷ್ಯಗಳ ರಾಶಿಗಳನ್ನು ಪೇರಿಸಿ ಭಕ್ತರು ಅವುಗಳ ಸುತ್ತ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತ ಕೃಷ್ಣನ ಗೋವರ್ಧನೋದ್ಧಾರವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನು ದಿನಕ್ಕೆ ಎಂಟು ಬಾರಿ ಭೋಜನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಗೋವರ್ಧನೋದ್ಧಾರದ ಏಳು ದಿವಸಗಳಲ್ಲಿ ಐವತ್ತಾರು ಭೋಜನಗಳನ್ನು ಬಿಡಬೇಕಾಯಿತು; ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಐವತ್ತಾರು ಭಕ್ಷ್ಯಗಳ ನೈವೇದ್ಯವನ್ನು (ಛಪ್ಪನ್ ಭೋಗ್) ಗೋವರ್ಧನಪೂಜೆಯಂದು ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಲಾಗುವುದು.

ಕಂಸವಧೆಯ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಬಲರಾಮರನ್ನು ಅವಂತಿಪುರಕ್ಕೆ (ಇಂದಿನ ಉಜ್ಜಯಿನಿ) ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಹರ್ಷಿ ಸಾಂದೀಪನಿಗಳ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಅದು ಶಿಪ್ರಾನದಿಯ ತಟದಲ್ಲಿದೆ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕು ಕಲೆಗಳನ್ನು ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕರಗತ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಗುರುದಕ್ಷಿಣಾರೂಪವಾಗಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಕಡಲಲ್ಲಿ ಕಳೆದು ಹೋಗಿದ್ದ ಸಾಂದೀಪನಿಗಳ ಮಗನನ್ನು ಯಮಲೋಕದಿಂದ ಪುನರುಜ್ಜೀವಿಸಿ ಕರೆತಂದನು. ಇಂದಿಗೂ ಉಜ್ಜಯಿನಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಂದೀಪನಿಗಳ ಆಶ್ರಮವೆಂದು ಒಂದು ಸ್ಥಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಗುರುಕುಲವಾಸದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಬಡ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಹುಡುಗನಾದ ಸುಧಾಮನ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದನು; ಕೃಷ್ಣನು ಎಷ್ಟೋ ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ ದ್ವಾರಕೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಾಗಲೂ ಸುಧಾಮನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಹಿಡಿ ಅವಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದನೆಂಬುದು ನಮಗೆಲ್ಲ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ.
ಭಾರತದ ನಾಲ್ಕು ಕುಂಭಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಉಜ್ಜಯಿನಿಯಲ್ಲಿಯೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಸೌರಾಷ್ಟ್ರದ ಸಾಗರತೀರದಲ್ಲಿ ಹಿರಣ್ಯಾನದಿಯು ಕಡಲನ್ನು ಸೇರುವ ಎಡೆಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಭಾಸಕ್ಷೇತ್ರವು ಇತಿಹಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲಿಖಿತವಾಗಿರುವ ಅತಿಪುರಾತನವಾದ ಕ್ಷೇತ್ರ.
ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಭಾರತದ ಮೌಸಲಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಬರುವಂತೆ ಯಾದವಕುಲವು ನಾಶವಾದದ್ದು ಪ್ರಭಾಸಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿಯೇ. ಯಾದವರೆಲ್ಲ ಪ್ರಭಾಸಕ್ಕೆ ವಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹೋಗಿ, ಕುಡಿದ ಮತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಹಳಿದುಕೊಂಡು ಹೊಡೆದಾಟಕ್ಕಿಳಿದು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕೊಂದುಕೊಂಡರು. ಆಗ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ತನ್ನ ಅವತಾರವು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆಯೆಂದು ಭಾಸವಾಗಿ ಒಂದು ಮರದ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ಭಗವಂತನ ಪಾದವನ್ನು ಯಾವುದೋ ಪ್ರಾಣಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಬೇಡನೊಬ್ಬನು ಅದಕ್ಕೆ ಬಾಣವನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಬೇಡನನ್ನು ಸಂತೈಸಿದ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಅವತಾರವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ವೈಕುಂಠಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು. ಈ ಬಗೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಅವಸಾನವಾಗಲೆಂದು ಮೂವತ್ತಾರು ವರ್ಷಗಳ ಮುನ್ನ ಗಾಂಧಾರಿಯು ಶಪಿಸಿದ್ದಳು.
ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಸೋಮನಾಥಕ್ಷೇತ್ರವು ಪ್ರಭಾಸದಿಂದ ಕೆಲವೇ ಕಿ.ಮೀ. ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕಿದೆ. ಸುಂದರವಾದ ದೇವಾಲಯವು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಬದುಕಿನ ಕಡೆಯ ಘಳಿಗೆಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ತನ್ನ ಭಕ್ತನಾದ ಸತ್ರಾಜಿತನಿಗೆ ಸೂರ್ಯದೇವನು ದಿವ್ಯವಾದ ಸ್ಯಮಂತಕಮಣಿಯನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿದ್ದನು. ಯಾದವರ ಅರಸನಾದ ಉಗ್ರಸೇನನಿಗೆ ಆ ರತ್ನವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೃಷ್ಣನು ಸತ್ರಾಜಿತನನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡಾಗಲೂ ಅವನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಅದೊಮ್ಮೆ ತನ್ನ ತಮ್ಮನಾದ ಪ್ರಸೇನನಿಗೆ ಆ ಮಣಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಬೇಟೆಗೆ ಹೊರಟಿದ್ದ ಪ್ರಸೇನನನ್ನು ಸಿಂಹವೊಂದು ಕೊಂದು ಆತನ ಮೇಲಿದ್ದ ಮಣಿಯನ್ನು ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೊರಟು ಹೋಯಿತು. ಈ ಮಣಿಯನ್ನು ಸಿಂಹದ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಜಾಂಬವಂತನು ಸಿಂಹವನ್ನು ಕೊಂದು ಮಣಿಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಹೀಗೆ ಸ್ಯಮಂತಕವು ಕಾಣೆಯಾದಾಗ ಕೃಷ್ಣನೇ ಅದನ್ನು ಕದ್ದಿದ್ದಾನೆಂದು ಜನರು ಆಡಿಕೊಳ್ಳತೊಡಗಿದರು. ಇದರಿಂದ ಮರುಗಿದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಪ್ರಸೇನನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಹಾದಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು, ಆತನ ಶವದಲ್ಲಿ ಮಣಿ ಇಲ್ಲದುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಕಡೆಗೆ ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ಜಾಡನ್ನು ಹಿಡಿದು ಜಾಂಬವಂತನ ಗುಹೆಯತ್ತ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೂ ಜಾಂಬವಂತನಿಗೂ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ದಿನಗಳ ಯುದ್ಧವಾಯಿತು. ಕಡೆಗೆ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರದ ವಿರುದ್ಧವೇ ತಾನು ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವೆನೆಂದು ಅರಿತ ಜಾಂಬವಂತನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಸ್ಯಮಂತಕವನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಮಗಳಾದ ಜಾಂಬವತಿಯನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು.
ಗಿರ್ನಾರ್ ಪರ್ವತವೇ ಕೃಷ್ಣ-ಜಾಂಬವಂತರ ಕಾಳಗವು ನಡೆದ ಸ್ಥಳವೆಂಬ ಐತಿಹ್ಯವಿದೆ. ಈ ಬೆಟ್ಟವು ೧,೧೪೫ ಮೀ. ಎತ್ತರವಿದ್ದು ಗುಜರಾತಿನ ಜುನಾಗಢ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ತೀರ್ಥಂಕರನಾದ ನೇಮಿನಾಥನು ಗಿರ್ನಾರ್ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿರ್ವಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದನೆಂಬ ಐತಿಹ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಜೈನರಿಗೆ ಈ ಬೆಟ್ಟವು ಶ್ರದ್ಧಾಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಜೈನಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ನೇಮಿನಾಥರು ದಾಯಾದರು.

ಜರಾಸಂಧನು ಮಥುರೆಯ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಲಗ್ಗೆ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದನು. ಇದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಕೃಷ್ಣ-ಬಲರಾಮರು ದಕ್ಷಿಣದತ್ತ ಸಾಗಿದರು. ಕಡಲ ಬಳಿಯ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೋಮಾಂತಕಪರ್ವತನ್ನು ಆ ಸೋದರರು ಸೇರಿದಾಗ ಜರಾಸಂಧನು ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಮುತ್ತಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದಲೂ ಕಿಚ್ಚಿಟ್ಟನು. ಕೃಷ್ಣ-ಬಲರಾಮರು ಕಿಚ್ಚನ್ನು ದಾಟಿ ಜರಾಸಂಧನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಡಿದು ಉಪಾಯವಾಗಿ ಪಾರಾದರು. ಗೋಮಾಂತಕದಲ್ಲಿಯೇ ಬಲರಾಮನ ನೇಗಿಲು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಚಕ್ರ ಅವರವರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದುವೆಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಜರಾಸಂಧನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಥುರೆಯ ಮೇಲಣ ದಾಳಿಗಳು ಯಾದವರು ಮಥುರೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ದ್ವಾರಕೆಯತ್ತ ಧಾವಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದುವು.
ಗೋವಾ ಪ್ರದೇಶದ ಪೌರಾಣಿಕವಾದ ಹೆಸರು ಗೋಮಾಂತಕ; ಈ ಹೆಸರು ಕೃಷ್ಣ-ಬಲರಾಮರ ವೀರವಿಹಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.

ಕುಂಡಿನಪುರವು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಅಮರಾವತಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಧಾ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿದೆ. ಕುಂಡಿನಪುರದ ರಾಜಕುಮಾರಿಯಾದ ರುಕ್ಮಿಣಿಯೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮೊದಲ ಪತ್ನಿ.
ವಿದರ್ಭದ ಒಡೆಯ ಭೀಷ್ಮಕನ ಮಗಳು ರುಕ್ಮಿಣಿ. ಆಕೆಗೆ ಮೊದಲಿಂದಲೂ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕೈ ಹಿಡಿಯುವ ಆಸೆಯಿದ್ದರೂ ಅವಳ ಅಣ್ಣನಾದ ರುಕ್ಮಿ ತನ್ನ ಮಿತ್ರ ಶಿಶುಪಾಲನಿಗೆ ತಂಗಿಯನ್ನು ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಇದು ತಿಳಿದ ರುಕ್ಮಿಣಿಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೊಬ್ಬನ ಮೂಲಕ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಗುಪ್ತಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳಿಸಿದಳು. ಮದುವೆಯ ದಿವಸ ತಾನು ಅಂಬಿಕೆಯ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಹೋಗುವುದಾಗಿಯೂ ಕೃಷ್ಣನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಬಂದು ತನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಕಾಗಿಯೂ ಕೇಳಿಕೊಂಡಳು. ಅಂತೆಯೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಕುಂಡಿನಪುರಕ್ಕೆ ಮದುವೆಯ ದಿನ ಬಂದು ದೇವಾಲಯದ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದ ರುಕ್ಮಿಣಿಯನ್ನು ತನ್ನ ರಥಕ್ಕೇರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಿಕ್ಕ ಅರಸರು ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಮಾಯವಾಗಿಬಿಟ್ಟನು. ಆಕ್ರೋಶದಿಂದ ಹೋರಾಡಲು ಬಂದ ಶಿಶುಪಾಲ-ಜರಾಸಂಧರ ಸಂಯುಕ್ತ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಬಲರಾಮ ಮತ್ತಿತರ ಯಾದವರು ಎದುರಿಸಿದರು. ಬೆಂಬತ್ತಿ ಬಂದ ರುಕ್ಮಿಯನ್ನು ಕೃಷ್ಣನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಸೋಲಿಸಿ ಅವನ ಅರ್ಧ ತಲೆಕೂದಲು ಮತ್ತು ಅರ್ಧ ಮೀಸೆ ಬೋಳಿಸಿ ಜೀವಭಿಕ್ಷೆ ಕೊಟ್ಟು ದ್ವಾರಕೆಗೆ ತೆರಳಿದನು.

ಪಾಂಚಾಲದೇಶದ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗದ ರಾಜಧಾನಿ ಕಾಂಪಿಲ್ಯ. ಗಂಗಾತಟದಲ್ಲಿರುವ ಈ ನಗರ ಇಂದಿನ ಫ಼ರೂಖಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ “ಕಂಪಿಲ್” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿದೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ಸ್ವಯಂವರವೂ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮೊದಲು ಕಂಡದ್ದೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ.
ಪಾಂಚಾಲರಾಜ ದ್ರುಪದನು ಅರ್ಜುನನೊಬ್ಬನೇ ತನ್ನ ಅಳಿಯನಾಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿ ಆತನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯವಾಗಬಲ್ಲ ಪರೀಕ್ಷೆಯೊಂದನ್ನು ಕ್ಷತ್ತ್ರಿಯಲೋಕದ ಮುಂದೆ ಒಡ್ಡಿದನು. ಅತಿಭಾರವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಬಾಗಿಸಿ, ಹೆದೆ ಏರಿಸಿ, ಕಂಬವೊಂದರ ಮೇಲೆ ತಿರುಗುತ್ತಿರುವ ಚಕ್ರವನ್ನೂ ಅದರ ಮೇಲಿರುವ ಮೀನೊಂದನ್ನೂ ನೀರಿನ ಗಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಿಂದ ಗಮನಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಾಣವನ್ನು ಊರ್ಧ್ವಮುಖವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಮೀನನ್ನು ಭೇದಿಸಬೇಕು. ದ್ರೌಪದಿಯ ಸಂದರ್ಯದಿಂದಲೂ ಸವಾಲಿನ ನಾವೀನ್ಯದಿಂದಲೂ ಆಕರ್ಷಿತರಾದ ರಾಜರು ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಿಂದ ಕಾಂಪಿಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರಾಗದೆ ಸೋತರು. ಆದರೆ ವಾರಣಾವತದ ಅಗ್ನಿಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ಸತ್ತೇ ಹೊದರೆಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಭಾವಿಸಿದ್ದ ಪಾಂಡವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸ್ವಯಂವರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಕ್ಷತ್ತ್ರಿಯರೆಲ್ಲರೂ ಸೋತು ಹಿಂಜರಿದಾಗ ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದೆ ಬಂದು ಮತ್ಸ್ಯಯಂತ್ರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು. ರೊಚ್ಚಿಗೆದ್ದ ಕ್ಷತ್ತ್ರಿಯರನ್ನೆಲ್ಲ ಭೀಮಾರ್ಜುನರು ಎದುರಿಸಿ ಬಡಿದೋಡಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಪಾಂಡವರೆಲ್ಲ ದ್ರೌಪದಿಯೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ವಸತಿಗೆ ಮರಳಿದರು. ತನ್ನ ಸೋದರತ್ತೆಯ ಮಕ್ಕಳಾದ ಪಾಂಡವರನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಗುರುತಿಸಿದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹಾರಾಟ-ಕೂಗಾಟಗಳೆಲ್ಲ ಉಪಶಾಂತವಾದಮೇಲೆ ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು.

“ರಾಜಗೀರ” ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿರುವ ನಗರ ಇಂದಿನ ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿದೆ. ನಾಲಂದಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಬರುವ ಈ ನಗರವು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಗಂಗಾತೀರದ ಸಮಭೂಮಿಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವಂತಿದೆ. ಇದರ ಹಳೆಯ ಹೆಸರು “ರಾಜಗೃಹ”- ದೊರೆಗಳ ಬೀಡು. ಮಗಧಪ್ರಾಂತದ ಮೊದಲ ರಾಜಧಾನಿಯೇ ರಾಜಗೃಹ. ಇದಕ್ಕೆ ಗಿರಿವ್ರಜವೆಂಬ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಸರೂ ಇತ್ತು. ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಚಿಕ್ಕ ತಾತನಾದ ವಸು ಗಿರಿವ್ರಜವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದನೆಂಬ ಐತಿಹ್ಯವಿದೆ.
ಮಹಾಭಾರತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಿರಿವ್ರಜವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದವನು ಮಗಧೇಶ್ವರ ಜರಾಸಂಧ. ಇವನ ಮಹತ್ತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯಂತೆಯೇ ಕ್ರೌರ್ಯವು ಮಿಗಿಲಾದದ್ದು. ನೂರು ರಾಜರ ತಲೆ ಕಡಿದು ರುದ್ರಹೋಮ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಂಬತ್ತಾರು ಮಂದಿ ರಾಜರನ್ನು ಸೆರೆ ಹಿಡಿದಿದ್ದನು. ಧರ್ಮರಾಜನು ಮಾಡಲೆಳೆಸಿದ ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಜರಾಸಂಧನೇ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ. ಯಾದವರೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವರನ್ನು ಹಿಂಸಿಸುತ್ತ ಲೋಕೋಪದ್ರವಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ಜರಾಸಂಧನನ್ನು ಮುಗಿಸುವ ಅವಕಾಶವೊದಗಿತೆಂದು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಭೀಮಾರ್ಜುನರಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಷ ಹಾಕಿಸಿ ಗಿರಿವ್ರಜವನ್ನು ಹಿಂಬಾಗಿಲಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಒಳಹೊಕ್ಕವನೇ ಅರಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಯುದ್ಧಭಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಜರಾಸಂಧನಲ್ಲಿ ಬೇಡಿ ಅವನು ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಎದುರಿಸಬಹುದೆಂಬ ಅವಕಾಶವನ್ನಿತ್ತನು. ದರ್ಪಿಷ್ಠನಾದ ಜರಾಸಂಧನು ಕಟ್ಟಾಳು ಭೀಮನನ್ನು ಎದುರಿಸದೆ ಹಿಂಜರಿಯುವುದು ಅವಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಭೀಮನನ್ನೇ ಕದನಕ್ಕೆ ಆಯ್ದುಕೊಂಡನು; ಕೃಷ್ಣನ ಉಪಾಯವೂ ಜರಾಸಂಧನ ಈ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿತ್ತು. ಹದಿನಾಲ್ಕು ದಿನ ಹಗಲು-ಇರುಳು ಎಂಬ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಭೀಮ-ಜರಾಸಂಧರು ಹೋರಾಡಿದರು, ಆದರೆ ಜರಾಸಂಧ ಸಾಯಲಿಲ್ಲ. ಭೀಮನು ಜರಾಸಂಧನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡವಿ ಒಂದು ಕಾಲನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆಳೆದು ಇಡಿಯ ಶರೀರವನ್ನು ಎರಡಾಗಿ ಸೀಳಿದಾಗಲೂ ಶರೀರದ ಎರಡು ಭಾಗಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ತಾನಾಗಿ ಬೆಸೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು, ಜರಾಸಂಧ ಬದುಕಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಗ ಕೃಷ್ಣನು ನೆಲದ ಮೇಲಿಂದ ಕಡ್ಡಿಯೊಂದನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಅರ್ಧಕ್ಕೆ ಸೀಳಿ ಒಂದು ಅರ್ಧವನ್ನು ತಲೆಕೆಳಕಾಗಿ ಬಿಸಾಡಿದನು. ಈ ಸಂಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅರಿತ ಭೀಮನು ಜರಾಸಂಧನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೆಡವಿ, ಎರಡಾಗಿ ಸೀಳಿ, ಎಡ ಭಾಗವನ್ನು ಬಲಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಬಲ ಭಾಗವನ್ನು ಎಡಕ್ಕೆ ಬಿಸುಟನು. ಹೀಗೆ ಎಡ-ಬಲಗಳು ಬೆಸೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗದೆ ಜರಾಸಂಧನು ಮಡಿದನು. ಸೆರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜರನ್ನೆಲ್ಲ ಕೃಷ್ಣನು ಬಿಡಿಸಿ ಧರ್ಮರಾಜನ ಸಮರ್ಥಕರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು.

ಕಂಸನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸರು ಗೋಕುಲದಲ್ಲಿ ಮೇಲಿಂದಮೇಲೆ ಉಪಟಳವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗದೆ ನಂದಗೋಪನು ತನ್ನ ವಾಸ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲು ವೃಂದಾವನ ಆನಂತರ ನಂದಗಾಂವ್ ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದನು. ನಂದಗಾಂವ್ ಮಥುರೆಯಿಂದ ಐವತ್ತು ಕಿಲೋಮೀಟರುಗಳಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಕೃಷ್ಣನು ಗೊಲ್ಲನಾಗಿ ತನ್ನ ಬಾಲ್ಯ ಹಾಗೂ ಕೌಮಾರ್‍ಯವನ್ನು ಗೋಪ ಗೋಪಿಕೆಯರೊಂದಿಗೆ ಕಳೆದ ಈ ಹಳ್ಳಿಗೆ ನಂದಗೋಪನ ಹೆಸರೇ ಇದೆ. ರಾಧೆಯ ಹಳ್ಳಿಯೆಂದೇ ಕರೆಯುವ ಬರಸಾನಾ ಹಳ್ಳಿಯು ಇದರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ಲಾಠ್ ಮಾರ್ ಹೋಳೀ’ ಎಂದೇ ಕರೆಯುವ ವಿಶೇಷ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಳೀ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂದಗಾಂವ್ ನಿಂದ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಬರಸಾನಾಕ್ಕೆ ಹೋದ ಗಂಡಸರಿಗೆ ಬಣ್ಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ನಟನೆಯ ಲಾಠಿಯ ಏಟೂ ಕಾಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಅವರನ್ನು ಹಾಗೆ ಹೊಡೆದು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಓಡಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಸಂಪೂಣ೯ ಕುರುರಾಜ್ಯಕ್ಕೇ ಒಡೆಯರಾಗಬೇಕಿದ್ದ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದಾಗಿ ಖಾಂಡವಪ್ರಸ್ಥವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಖಾಂಡವ ಪ್ರಸ್ಥವು ದಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದಿತು.
ಸುಭದ್ರೆಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತಂಗಿ-ಭಾವಮೈದುನರನ್ನು ಕಾಣಲು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಆಗ ಒಂದು ದಿವಸ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನರು ಯಮುನಾತೀರದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಗ್ನಿಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಖಾಂಡವವನ್ನು ಸುಡುವಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರ ಸಹಕಾರವು ತನಗೆ ಬೇಕಾಗಿ ಕೇಳಿದನು. ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ಕೃಷಿಯೋಗ್ಯ ಭೂಮಿಯೂ ಹೆಚ್ಚುವುದೆಂದು ಅರಿತು ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನರು ಸಮ್ಮತಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಕೃಷ್ಣನು ಈ ಮಹಾಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಲೌಕಿಕವಾದ ಆಯುಧಗಳು ಸಾಲವು ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅಗ್ನಿಯು ವರುಣನಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗಾಗಿ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸು, ಅಕ್ಷಯತೂಣೀರಗಳು ಮತ್ತು ದಿವ್ಯವಾದ ರಥವನ್ನು ತರಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ಸುದರ್ಶನಚಕ್ರವನ್ನು ವರುಣನು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು.
ಅಗ್ನಿಯು ಖಾಂಡವವನ್ನು ಸುಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಖಾಂಡವ ವನದ ಒಡೆಯನಾದ ಇಂದ್ರನು ಜ್ವಾಲೆಗಳನ್ನು ಶಮನ ಮಾಡಲು ಅತಿವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕರೆಯಲು, ದಿವ್ಯಾಯುಧಗಳ ಬಲದಿಂದ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನರು ಇಡಿಯ ಕಾಡಿನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಸೂರನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಮಳೆಯು ತಾಗದಂತೆ ಮಾಡಿ ಯಾವ ಜಂತುವೂ ಅಗ್ನಿಯ ಹಿಡಿತವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಂಡರು. ಕಡೆಗೆ ಅಗ್ನಿಯ ಅಜೀರ್ಣವು ತೀರಿತು.
ಖಾಂಡವದ ಕಾಳ್ಗಿಚ್ಚನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡ ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಮಯಾಸುರನೂ ಒಬ್ಬನು. ಕೃಷ್ಣನು ಇವನನ್ನೂ ಬಿಡಬಾರದೆಂದಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಜೀವಭಿಕ್ಷೆ ಕೊಟ್ಟು ಕಾಪಾಡಿದನು. ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಮಯಾಸುರನು ಪಾಂಡವರಿಗಾಗಿ ಭವ್ಯವಾದ ಭವನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಅರ್ಜುನನ ದೇವದತ್ತ ಶಂಖ ಮತ್ತು ಭೀಮನ ಗದೆಯನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥವೇ ಇಂದಿನ ದೆಹಲಿ.

ಇಂದಿನ ಅಸ್ಸಾಮ್ ರಾಜ್ಯದ ಹಳೆಯ ಹೆಸರು ಕಾಮರೂಪ. ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮಹಾಭಾರತಕಾಲದಲ್ಲಿ ನರಕಾಸುರನು ಪ್ರಾಗ್ಜ್ಯೋತಿಷ ಎಂಬ ನಗರದಿಂದ ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ದೇವಮಾತೆಯಾದ ಅದಿತಿಯ ಕರ್ಣಕುಂಡಲಗಳನ್ನಪಹರಿಸಿ ನೋಯಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೆ ಸಾವಿರಾರು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಸೆರೆ ಹಿಡಿದಿದ್ದನು. ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸತ್ಯಭಾಮಾಸಮೇತನಾಗಿ ಗರುಡನ ಬೆನ್ನೇರಿ ಪ್ರಾಗ್ಜ್ಯೋತಿಷಕ್ಕೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೋದನು. ಆ ನಗರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮುರನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಂದು ಅವನು ಕಟ್ಟಿದ್ದ ಮಾಯಾಮಯವಾದ ಪಾಶಗಳನ್ನೂ ಭೇದಿಸಿ ಭಗವಂತನು ನರಕಾಸುರನ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಅಸ್ಸಾಮಿನ ಸ್ಥಳಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತಿತರ ಪೌರಾಣಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ನರಕನನ್ನು ಕೊಂದ ಪೆಟ್ಟನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲ, ಸತ್ಯಭಾಮೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ನರಕನ ಸೆರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ-ಸಮ್ಮಾನಗಳನ್ನೂ ಭಗವಂತನು ದಯಪಾಲಿಸಿದನು. ನರಕಾಸುರನ ವಧೆಯಾದ ಶುಭದಿವಸವೇ ನರಕಚತುರ್ದಶಿ- ತೈಲಾಭ್ಯಂಗವನ್ನು ಮಾಡಿ ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಹಬ್ಬ. ಈ ದಿವಸದಿಂದಲೇ ದೀಪಾವಳಿಯ ಪ್ರಾರಂಭ.