मद या संस्कृत शब्दापासून मत्सर या शब्दाचा उगम झाला आहे. पुराणानुसार मत्सरासुराचा जन्म इंद्राच्या उन्मत्त वागण्यातून झाला. त्याने तीनही लोकात हाहाकार माजविला. परंतु त्याला शिवाचे वरदान असल्यामुळे कोणीही त्याचे पारिपत्य करू शकत नव्हते. या परिस्थितीतून मार्ग काढण्यासाठी गणेशाने वक्रतुंड हा अवतार घेतला. त्याने मत्सरासुराचा पराभव केला परंतु शेवटी त्याला क्षमा केली. वक्रतुंडाची सोंड ही बुद्धिमत्ता, ताकद आणि लवचिकतेची निदर्शक आहे. तिचा आकार हा प्रणवाचा म्हणजेच ओंकारासारखा आहे.

वक्रतुंड सिंहावर बसला आहे यातून हे दर्शविले जाते की आपल्यातील वाईट वृत्तींना आपण प्रखर विरोध केला पाहिजे. या अवताराचे आपण कायमच “वक्रतुंड महाकाय” या ओळीद्वारे स्मरण करतो.

शिवाच्या वरदानामुळे जेव्हा मत्सरासुर उन्मत्त झाला आणि त्याला कोणीही थांबवू शकत नव्हते त्या वेळी दत्तात्रेयांनी प्रणवाच्या शक्तीविषयी देवांना सांगितले आणि वक्रतुंडाला आवाहन करण्याची सूचना केली.

दत्तात्रेयान मध्ये ब्रह्म विष्णू आणि शिव या त्रिमूर्ती एकवटल्या आहेत. त्यामुळे त्यांना तीन डोकी व सहा हात आहेत. त्यांच्याबरोबर नेहमीच चार कुत्रे जे चार वेदांचे निदर्शक आहेत आणि कामधेनू ही गाय दर्शविली जाते. जेव्हा वर उल्लेखलेल्या त्रिमूर्तींनी अनुसूयेला अन्न वाढताना निर्वस्त्र होऊन वाढण्याची अट घातली आणि तिच्या पातीव्रत्याची चाचणी घेतली त्यावेळी दत्तात्रेयांचा जन्म झाला. अनुसूयेने या तिघांनाही नवजात बालकांमध्ये रूपांतरित केले आणि त्यांनी आपल्या पोटी मुलगा म्हणून जन्माला यावे असे वरदान मिळाल्यानंतर त्यांना पूर्ववत केले.

एकदंताच्या गोष्टीसारख्या कथांमधून पुराणे तत्वज्ञान शिकवतात. एक हे माया/दंभ/अहंकार साठीचे रूपक असून दंत हे सत्यासाठीचे रूपक आहे. या कथेमधून सत्याचा दंभावरील विजय दाखवला आहे.

जेव्हा मदासुर (दंभ/अहंकाराचे प्रतीक) कोणाला जुमानेसा झाला, तेव्हा ऋषि सनतकुमार यांनीदेवांना एकदंताची आराधना करायला सांगितले. गणेशाचे केवळ दर्शन होताच मदासुराने शरणागती पत्करली.

एकदंत यांचा अर्थ एक सुळा असाही आहे. एका कथेनुसार महर्षि व्यास महाभारत सांगत असताना लिहिण्यात खंड पडू नये म्हणून गणेशाने आपला एक सुळका मोडून त्याची लेखणी केली आणि लिखाण चालू ठेवले. हा प्रसंग सोबतच्या गीता प्रेस यांच्या चित्रात दाखविला आहे.

चित्रपटांमध्ये “नारायण, नारायण” असे म्हणत हिंडणारा कुटाळ अशी नारदांची प्रतिमा दाखविली जाते. परंतु नारदांच्या प्रकांड बुद्धिमत्तेचे यथार्थ वर्णन अभिजात वाङ्मयात केलेले दिसते. त्यांनी वाल्मिकींना रामायण लिहिण्याची प्रेरणा दिली. छांदोग्य उपनिषदात लिहिल्याप्रमाणे, सर्व ज्ञान प्राप्त केल्यानंतरही नारदांना आपले ज्ञान अपूर्ण आहे अशी हुरहूर लागली होती. यश मिळाले तरी समाधान मिळेलच असे नाही याचे हे उत्तम उदाहरण आहे. नारदांनी ही व्यथा सनतकुमारांना सांगितली. तेव्हा सनतकुमारांनी त्यांना अंतिम सत्य आणि अनंताची अनुभूती (भूम विद्या) मिळविण्यासाठी करण्याची तपश्चर्या कशी करायची हे शिकवले. सनत कुमार हे ब्रह्माच्या चार मानसपुत्रांपैकी एक. त्यांच्या भूम विद्येचे तत्त्वज्ञान पुराणांमध्ये ठिकठिकाणी आढळते. एकदंताच्या कथेमध्ये त्याचा महत्त्वाचा भाग आहे. सोबत दिलेल्या विकिमिडियामधील व्रजविहारी यांनी काढलेल्या चित्रामध्ये ब्रह्माचे मानसपुत्र दाखविले आहेत.

एकदा शिव जेव्हा ध्यानमग्न बसलेले होते आणि आजूबाजूच्या सर्व संवेदनांपासून अलिप्त झाले होते त्यावेळी देवांनी देवी पार्वतीला विनंती केली की त्यांचे ध्यान भंग करावे. त्यावेळी देवी पार्वतीने त्यांचा ध्यानभंग करण्यासाठी शिवांना आकर्षित करणारे रूप धारण केले. या रूपाचा त्याग केल्यावर त्यातून मोहसुराची निर्मिती झाली. हाच दुर्गुणांचा राजा.

सूर्याच्या आशीर्वादाने अतिबलिष्ठ झालेल्या मोहसुराने सर्वत्र उच्छाद मांडला. तेव्हा सूर्याने देवांना गणेशाची आराधना करण्यास सांगितले. गणेशाने महोदर हा अवतार घेतला आणि तो मोहसुरासमोर प्रकट झाला. महोदराला बघताच मोहसुराने शरणागती पत्करली. सोबतच्या चित्रात दाखविल्याप्रमाणे मोहोदराचे पोट म्हणजे संपूर्ण विश्व. तो चांगले आणि वाईट असे दोन्ही प्रकारचे अनुभव किंवा घटना निर्विकारपणे पचवितो. अशीच मनःशांती किंवा मनाचा समतोल आपल्याला लाभावा म्हणून आपण त्याची आराधना करतो.

कुबेर जेव्हा कैलास पर्वतावर गेला तेव्हा त्याने पार्वतीकडे वासनापूर्ण नजरेने पाहिले, त्यामुळे तिला राग आला. कुबेराच्या त्या वासनेतून लोभासुराचा जन्म झाला.

शुक्राचार्यांकडे शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर लोभासुराने तिन्ही लोक पादाक्रांत केले. रैभ्य ऋषींनी दिलेल्या सल्ल्यानुसार देवांनी गजाननाची आराधना केली. गजाननाच्या केवळ अस्तित्वामुळे लोभासुराचे मन पश्चात्तापाने भरून गेले आणि त्याने त्वरित शरणागती पत्करली.

या कथेमधून हे कळते की आत्मसाक्षात्कार हा लोभाचा नाश करतो. गजाननाचे हत्तीचे डोके हे या आत्मसाक्षात्काराच्या प्रवासाला लागणारा संयम, अतिसूक्ष्म गोष्टींची जाण आणि त्यावर दिलेले लक्ष तसेच ताकद यांचे प्रतीक आहे.

टिप्पणी – कामना कृष्णा आणि अभिलाषा हे लोभ याचे समानार्थी शब्द असले तरी लोभ हा हीन प्रतीची वासना दर्शवतो.

क्षीरसागराचे मंथन करतेवेळी अमृत मिळाल्यावर असुरांचे लक्ष भरकटवण्यासाठी विष्णूने मोहिनी हे रूप घेतले होते. त्यामुळे देवांना अमृत हस्तगत करता आले. यावेळी शिवाला मोहिनीविषयी आसक्ती निर्माण झाली. मोहिनीचे रूप टाकून विष्णू स्वतःच्या मूळ रूपात जेव्हा परत आला त्यावेळी सत्य समजल्यानंतर शिवाला आलेले नैराश्य आणि राग यांतून क्रोधासुराचा जन्म झाला. शुक्राचार्यांच्या मार्गदर्शनाखाली क्रोधासुराने संपूर्ण विश्वाचा ताबा घेतला. परिस्थिती पूर्ववत करण्यासाठी गणेशाने लंबोदर हे रूप घेतले त्याचे पोट एवढे मोठे होते की त्यामध्ये संपूर्ण विश्वातील राग तो गिळू शकला. रागच न राहिल्यामुळे क्रोधासुराचा पराभव झाला.

शिव आणि मोहिनी यांची दुसरी एक अगदी वेगळीच कथा आहे. त्या कथेत म्हटल्याप्रमाणे शिव आणि मोहिनी यांच्या मीलनातून अय्यप्पा(शास्ता) या देवाचा जन्म झाला. दैवते तीच असली तरीही विविध प्रादेशिक रूढी आणि परंपरा यांचा त्यांच्या कथांवर कसा वेगवेगळा प्रभाव पडतो याचे हे उत्तम उदाहरण आहे.

जालंधराची पत्नी वृंदा हिच्या पातीव्रत्यामुळे जालंधराचा कोणीही पराभव करू शकत नव्हते यावर उपाय म्हणून विष्णूने जालंधराचे रूप घेतले आणि वृंदेला फसवले. त्यांच्या मिलनातून कामासुराचा जन्म झाला. सत्य समजल्यावर वृंदेने विष्णूला दगड होण्याचा शाप दिला. त्यामुळे शालिग्रामाची विष्णू म्हणून पूजा केली जाते. बुंदे से पातिव्रत्य आणि पुण्य यांनी प्रभावित होऊन विष्णूने तिची तुळशी या रूपात पूजा होईल असा वर दिला.

कामासुराने संपूर्ण विश्वात हाहाकार माजविला. त्याच्या विरोधात तशाच ताकदीच्या योद्ध्याची गरज होती. यासाठी गणेशाने विकट हा अवतार घेतला या अवताराचे वाहन मोर आहे. मोर स्वतःची पिसे कायम नीटनेटकी ठेवतो आणि त्याला स्वतःच्या पिसाऱ्याविषयी अतिशय अभिमान/गर्व असतो. त्यामुळे मोर हे गर्वाचे प्रतीक आहे. विकटाने ह्याच गर्वावर विजय मिळवून त्याला ताब्यात ठेवले आहे म्हणूनच तो इच्छांवर नियंत्रण ठेवू शकतो. मोर हे गणेशाचा भाऊ कार्तिकीय याचेही वाहन आहे. सोबत सातशेव्या शतकातील कलिंग प्रदेशातील कार्तिकेयाच्या मूर्तीचे विकिमिडियावरील चित्र आहे

एकदा देवी पार्वती विषय आनंदात खळखळून हसू लागली. तिच्या हसण्यातून एका देखण्या, राजबिंड्या मुलाचा जन्म झाला. आपल्याकडून झालेल्या या निर्मितीविषयी ममत्वाची ओढ पार्वतीच्या मनात निर्माण झाली. त्यामुळे त्याचे नाव ममासुर (मम – माझा) पडले. ममासुर धार्मिक होता परंतु शंबरासुराने त्याला वाईट गोष्टींच्या मोहात पाडले आणि वाहवत जाऊन तो दुर्गुणी बनला. यामुळे देव अस्वस्थ झाले. मग विघ्नराजाने ममासुरावर नियंत्रण मिळवले.

या कथेतून मिळणारा महत्त्वाचा संदेश – मोहोत पडणे फार सोपे असते परंतु यामुळे आपल्या आयुष्यात विघ्ने येतात. विघ्नराजाच्या उपासनेमुळे ही विघ्ने दूर होतात.

शेषनाग हा हजार फण्यांचा महाकाय सर्प असून तो क्षीरसागरात तरंगतो आहे. त्याच्यावर विष्णू पहुडले आहेत. स्वतःच्या हजार फण्यांवर शेषनागाने हे विश्व तोलून धरले आहे. विश्वाच्या स्थिरतेचे हे प्रतीक आहे. गणेश हा विघ्नराजाच्या रूपात शेषनागावर आरुढ झाला आहे. यातून विघ्नराजाचे विघ्नांवर असलेले नियंत्रण हे शेषनाग सर्व विश्वाला देत असलेल्या स्थैर्याप्रमाणेच मजबूत आहे असे दाखविले आहे.

विष्णू आणि शिवसेना यांच्यातील शाश्वत बंध हा केवळ क्षीरसागरापुरता मर्यादित नाही. ते कायम सोबत असतात. रामायणात राम लक्ष्मण म्हणून आणि नंतर महाभारतात कृष्ण बलराम म्हणून ते एकत्र आहेत. महाराष्ट्रातील अष्टविनायक मंदिरांमधील एक – ओझर येथील विघ्नराज मंदिराचे उत्पल कृष्ण यांनी काढलेले विकीमिडियावरील चित्र सोबत दाखविले आहे

ब्रह्माने एकदा सूर्याला जगाची सत्ता दिली. त्यामुळे सूर्याला गर्व झाला आणि तो स्वतःला विश्वाचा देवच समजू लागला. त्यावेळी त्याला शिंक आली आणि त्यातून अहंकारा सुराचा जन्म झाला या राक्षसाने सर्वत्र उच्छाद मांडला धूम्र वर्णाने त्याच्यावर विजय मिळवला धूम्रवर्णचा अर्थ धुराच्या रंगाचा. धूर जसा ज्वाळांना झाकतो त्याचप्रमाणे गर्व माणसाला नीट विचार करू देत नाही. धुरामुळे खरी व्याप्ती न कळल्याने ज्वाळा ही सर्व गोष्टींचा घास घेत जाते.

गणेशाचे वाहन मूषकराज हे गणेश भक्तांमध्ये अतिशय प्रसिद्ध आहे आणि त्यामुळे त्याच्या उत्पत्तीविषयी अनेक कथा आहेत.

त्यातील एक सर्वात प्रसिद्ध म्हणजे क्रौंच नावाच्या गंधर्वाला उंदीर होण्याचा शाप मिळाला. या उंदराने शेतामध्ये खूप नासधूस करून त्रास दिला तेव्हा गणेशाने त्याच्यावर नियंत्रण मिळवले.

मुद्गल पुराणात वेगळी कथा आहे – शिवाने अजिंक्य राहण्याचा वर दिल्यावर गजमुखासूर अतिशय उन्मत्त वागू लागला होता. कोणत्याच शस्त्राचा त्याच्यावर परिणाम होत नसल्याने गणेशाने त्याच्याशी स्वतःचा मोडका दाताचा भाल्यासारखा वापर करून युद्ध केले आणि त्याचा पराभव केला. हाच मोडका दात गणेशाने महाभारत लिहिताना वापरला होता. गजमुखासुराने पळून जाण्यासाठी छोट्या उंदराचे रूप धारण केले परंतु गणेशाने त्याला पकडले आणि त्याला अभय देऊन स्वतःचे वाहन बनविले.

या अनेकविध कथा गणेशाचे अहंकारावरील नियंत्रण आणि त्याचे भक्तीमध्ये रूपांतर करण्याची शक्ती दाखवतात.