ସଂସ୍କୃତ ଶବ ମତ୍ସର ଈର୍ଷା,ପରଶ୍ରୀକାତରତା ଏବଂ ସ୍ବାର୍ଥପରତାକୁ ସୂଚିତ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଭୁତ ହୋଇଥିଲା।
ପୌରାଣିକ କଥାରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରମାଦ (ଅସାବଧାନତା) ରୁ ରାକ୍ଷସ ମତ୍ସରାସୁର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ। ଶିବଙ୍କ ଠାରୁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବର ପାଇ ଏହି ରାକ୍ଷସ ତିନି ବିଶ୍ୱରେ ବିନାଶଲୀଳା କରିଥିଲେ। ସୃଷ୍ଟିରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ପୁନର୍ସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ, ଗଣେଶ ବକ୍ରତୁଣ୍ଡ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ-“ବକ୍ରଶୁଣ୍ଢ ସହିତ “। ସେ ମତ୍ସରାସୁରଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ ଓ ଶେଷରେ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷମା କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ।

ବକ୍ରତୁଣ୍ଡଙ୍କ ଶୁଣ୍ଢ ବୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି ଏବଂ ନମନୀୟତାର ପ୍ରତୀକ। ଏହାର ଆକୃତି ଆଦିମ ପବିତ୍ର ଧ୍ୱନି “ଓମ୍” କୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ, ଯାହାକୁ ଉପନିଷଦ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।

ଅଧିକନ୍ତୁ, ବକ୍ରତୁଣ୍ଡଙ୍କ ବାହନ ସିଂହ ଆମକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ ଯେ ଆମର ଅନ୍ତରରେ ଥିବା କୁପ୍ରବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଆମେ ଦୃଢ଼ତାର ସହ ଦମନ କରିବା ଆବଶ୍ଯକ।ଗଣେଶଙ୍କ ଏହି ଭବ୍ଯ ରୂପ ଆଜି ମଧ୍ଯ ବହୁଳ ଭାବେ ପୂଜିତ, ବିଶେଷ କରି ଲୋକପ୍ରିୟ ଭଜନ “ବକ୍ରତୁଣ୍ଡ ମହାକାୟ”ରେ।

ଯେତେବେଳେ ଶିବଙ୍କ ବରପାଇ ମତ୍ସରାସୁରଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରୁ ବାହାର ହୋଇଗଲା, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଓମ୍ ଙ୍କ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କଲେ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ଯ ପାଇଁ ବକ୍ରତୁଣ୍ଡଙ୍କ ନିକଟକୁ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କଲେ।

ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି (ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ)ଙ୍କର ତିନୋଟି ମୁଣ୍ଡ ଏବଂ ଛଅଟି ହାତଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସହିତ ଚାରୋଟି କୁକୁର (ବେଦ) ଏବଂ କାମଧେନୁ-ଦିବ୍ଯ ଗାଈ ଅଛନ୍ତି। ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି, ଦେବୀ ଅନସୁୟାଙ୍କୁ ବିନା ପରିଧାନରେ ସେମାନଙ୍କ ସେବା କରିବାକୁ ଇଛା ପ୍ରକାଶ କରି ତାଙ୍କ ସତୀତ୍ୱ ପରୀକ୍ଷା କଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଶିଶୁରୂପରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରି ଅନସୁୟା ସେମାନଙ୍କୁ ଖୁଆଇବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ପରୀକ୍ଷାରେ ସଫଳ ହୋଇ ସେ ଏକ ବର ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ହେବାକୁ ବର ମାଗିଥିଲେ। ଏହିପରି ଦତ୍ତାତ୍ରୟଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ହେଲା।

ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଏବଂ ଆନ୍ଧ୍ରରେ ସରଳତା ପାଇଁ ପୂଜିତ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କୁ ଅବଧୂତ ଗୀତା ରଚନାର ଶ୍ରେୟ ଦିଆଯାଏ ଯାହା ପରେ ନାଥଯୋଗୀ ଏବଂ ବିବେକାନନ୍ଦଙ୍କୁ ଅନୁପ୍ରାଣିତ କରିଥିବା ଏକ ଐତିହାସିକ ପାଠ୍ଯ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଥିଲା।
ଏହି ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିଟି ହେଉଛି ରାଜା ରବି ବର୍ମାଙ୍କ ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ଏକ ଚିତ୍ରକଳା।

ଏକଦନ୍ତ କଥା ପରି, ପୁରାଣରେ ଗପ ମାଧ୍ୟମରେ ଦର୍ଶନ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ‘ଏକ’ ମାୟାକୁ ଦର୍ଶାଇ ଥିବାବେଳେ ‘ଦନ୍ତ’ ବ୍ରହ୍ମକୁ ବୁଝାଏ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ମାୟା ଉପରେ ଚିରକାଳବିଜୟୀ ହେବାର ତତ୍ତ୍ୱ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ। ରାକ୍ଷସ ମଦାସୁର ଆତ୍ମବଡ଼ିମାରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ ଅତ୍ୟାଚାର କରିବାରୁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଋଷି ସନତକୁମାର ଗଣେଶଙ୍କର ଆରାଧନା କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି। ଗଣେଶଙ୍କର କେଵଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରକେ ମଦାସୁର ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରେ।
ଏକଦନ୍ତର ଆକ୍ଷରିକ ଅର୍ଥ ଗୋଟିଏ ଦାନ୍ତଧାରୀ। ଲୋକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରବାଦ ଅଛି ଯେ ବ୍ୟାସ ମହାଭାରତ ଆବୃତ୍ତି କରିବା ସମୟରେ ଗଣେଶ ନିଜର ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗି ଲେଖନୀ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ।
ଏହି ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଚିତ୍ରଟି ଗୀତା ପ୍ରେସରୁ ସଂଗୃହିତ।

ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରାୟତଃ ନାରଦଙ୍କୁ “ନାରାୟଣ” ଜପ କରୁଥିବା ଏକ ଭ୍ରମଣକାରୀ ମୁନି ଭାବରେ ଚିତ୍ରଣ କରୁଥିବାବେଳେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ଗଭୀର ଜ୍ଞାନକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାଲ୍ମିକୀଙ୍କ ରାମାୟଣ ରଚନାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲେ।

ଚଣ୍ଡୋଗ୍ୟ ଉପନିଷଦଅନୁସାରେ, ବିଶାଳ ସାଂସାରିକ ଜ୍ଞାନରେ ନିପୁଣତା ହାସଲ କରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ନାରଦ ନିଜକୁ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି- ସଂଘର୍ଷମୟ ଜୀବନରେ କେବଳ ସଫଳତା ଶାନ୍ତିର ଉପଲବ୍ଧି ଦିଏ ନାହିଁ। ସେ ସନତ୍ କୁମାରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ସୀମିତ ଶିକ୍ଷାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଏବଂ ଅସୀମ (ଭୂମା)କୁ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ପର୍ଯ୍ଯାୟକ୍ରମିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।

ସନତକୁମାର (“ଶାଶ୍ୱତ ଯୌବନ”) ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରେ ଜନ୍ମିତ ଚାରି ପୁତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ଯରୁ ଜଣେ। ତାଙ୍କର ଭୂମା ଦର୍ଶନ ସମଗ୍ର ପୁରାଣରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ, ବିଶେଷ କରି ଏକଦନ୍ତ କାହାଣୀରେ। ବ୍ରଜବିହାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ୱିକିମିଡ଼ିଆରୁ ଆନିତ ଚିତ୍ର ଏହି ଚାରି ଦିବ୍ଯ ଯୁବକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରେ।

ଯେତେବେଳେ ଶିବ ଏକ ଗଭୀର ଓ ଅନାସକ୍ତ ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦେବତାମାନେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସାହାଯ୍ଯ ଲୋଡ଼ିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମାନସିକ ଅବସାଦକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ସେ ଏକ ମନଲୋଭା ଆକର୍ଷଣୀୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ରୂପକୁ ପରିତ୍ଯାଗ କରିବା ବେଳେ ଏହା ଦୁର୍ଗୁଣର ରାଜା ମୋହାସୁର(ଭ୍ରମ)କୁ ରୂପାନ୍ତରିତ ହେଲା।

ସୂର୍ଯ୍ଯଙ୍କଠାରୁ ଅପାର ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିବା ପରେ, ମୋହାସୁର ଧ୍ୱଂସାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ଯରେ ଲିପ୍ତ ହେଲେ। ଏହା ଦେଖି ସୂର୍ଯ୍ଯ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ପାଇଁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ। ମହୋଦରା ଭାବରେ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇ ଗଣେଶ କେବଳ ରାକ୍ଷସ ନିକଟକୁ ଯାଇଥିଲେ, ଓ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁ ଦେଖୁ ସେ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କଲେ।

ଏହି ପ୍ରତିଛବିରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ, ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଧାରଣ କରିଛି, ମହୋଦରାଙ୍କର ବିଶାଳ ପେଟ। ସେ ଉଭୟ ଭଲ ଏବଂ ଖରାପ ସ୍ୱଭାବକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମତା ସହିତ ପରିପକ୍ୱ କରନ୍ତି-ଆମ ଅନ୍ତରର ଆଭ୍ଯନ୍ତରୀଣ ସନ୍ତୁଳନ ଅନୁସାରେ ଯାହା ଆମେ ତାଙ୍କର ପୂଜାମାଧ୍ୟମରେ ହାସଲ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁ ତାହା ହିଁ ଆମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

ଯେତେବେଳେ କୁବେର କୈଳାସ ଭ୍ରମଣରେ ଯାଇଥିଲେ, ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର କାମୁକ ଦୃଷ୍ଟି ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କରିଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଭୟାନକ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସ ଲୋଭାସୁରରେ ପରିଣତ କଲା। ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ଯଙ୍କ ପାଖରୁ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରି ଲୋଭାସୁର ତିନିଲୋକକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ। ଋଷି ରାୟଭ୍ଯଙ୍କ ପରାମର୍ଶ କ୍ରମେ, ଦେବତାମାନେ ଗଜାନନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, ଯାହାର ଆବିର୍ଭାବରେ ହିଁ ରାକ୍ଷସ ଲୋଭାସୁର ଅପରାଧବୋଧରେ ତୁରନ୍ତ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କଲା।
ଏଥିରୁ ଏହା ଶିକ୍ଷା ମିଳେ ଯେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଲୋଭକୁ ଜୟ କରିଥାଏ। ଗଜାନନଙ୍କ ହାତୀ ମୁଣ୍ଡ ଏହି ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଆବଶ୍ଯକ ଥିବା ଧୈର୍ଯ୍ଯ, ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଏବଂ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ |

(ଟିପ୍ପଣୀ: ଯଦିଓ ‘କାମନା’, ‘ତୃଷ୍ଣା’, ଏବଂ ‘ଅଭିଲାଷ’ ଭଳି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ବେଳେବେଳେ ‘ଲୋଭ’ ର ପ୍ରତିଶବ୍ଦ ଭାବେ ବ୍ଯବହାର କରାଯାଇଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ସକାରାତ୍ମକ ଅର୍ଥ ବହନ କରିଥାଏ।)

ଅମୃତ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ ସମୟରେ, ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଭୁଲାଇବା ପାଇଁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ମୋହିନୀ ନାମକ ଏକ ସୁନ୍ଦର ନାରୀର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଅମୃତ ସୁରକ୍ଷିତ ହେବା ପରେ, ଶିବ ମୋହିନୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁ ହଠାତ୍ ନିଜର ପ୍ରକୃତ ରୂପକୁ ଫେରିଆସିବାରୁ ଶିବଙ୍କ ମନରେ ହତାଶ ଓ କ୍ରୋଧ ଜାତ ହେଲା, ଯାହା ଫଳରେ କ୍ରୋଧାସୁର ନାମକ ଏକ ରାକ୍ଷସର ଜନ୍ମ ହେଲା। ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ କ୍ରୋଧାସୁର ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଜୟ କରିନେଲା।ଶେଷରେ ଗଣେଶ ଭଗବାନ ‘ଲମ୍ବୋଦର’ ରୂପ ନେଇ ନିଜ ବଡ଼ ଉଦରରେ (ପେଟରେ )ଦୁନିଆର ସବୁ କ୍ରୋଧକୁ ହଜମ କରି ଶାନ୍ତି ଫେରାଇ ଆଣିଲେ।

ମଜାଦାର ବିଷୟ ହେଉଛି, ଅନ୍ୟ ଏକ ପରମ୍ପରାରେ ଶିବ ଏବଂ ମୋହିନୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଏକ କାହାଣୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏହି କଥା ଅନୁସାରେ , ସେମାନଙ୍କ ମିଳନରୁ ଭଗବାନ ଆୟାପ୍ପା (ଶାସ୍ତା)ଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା। ଏଥିରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ କିପରି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଆଞ୍ଚଳିକ ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକ ଏକା ଦେବଦେବୀଙ୍କୁ ନେଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାହାଣୀ ରଚନା କରିପାରନ୍ତି।

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳନ୍ଧରର ସ୍ତ୍ରୀ ବୃନ୍ଦା ପତିବ୍ରତା ଥିଲେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳନ୍ଧରକୁ କେହି ପରାସ୍ତ କରିପାରୁ ନଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଜଳନ୍ଧର ରୂପ ଧାରଣ କରି ବୃନ୍ଦାଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଛଳନା କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମିଳନରୁ କାମାସୁରର ଜନ୍ମ ହେଲା l
ବୃନ୍ଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିର୍ଜୀବ ପଥର ହୋଇଯିବା ପାଇଁ ଅଭିଶାପ ଦେଲେ, ସେଥିପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆଜି ଶାଳଗ୍ରାମ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ବୃନ୍ଦାଙ୍କ ଧର୍ମରେ ଖୁସି ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ତୁଳସୀ ଗଛ ହୋଇ ପୂଜା ପାଇବାର ବରଦାନ କଲେ।

କାମାସୁର ସାରା ସଂସାରରେ ଉତ୍ପାତ ସୃଷ୍ଟି କଲା । ଏଭଳି ଏକ ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟର ଦମନ ପାଇଁ ଏକ ବିରାଟ ଶକ୍ତି ର ଆବଶ୍ୟକତା ଥିଲା ତେଣୁ ଗଣେଶ ଠାକୁର ‘ବିକଟ’ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୟୂର ଉପରେ ବସି କାମସୁରକୁ ବଶ କଲେ। ମୟୂର ନିଜ ରୁପକୁ ନେଇ ଗର୍ବ କରୁଥିବା ଏକ ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ଏହା ଅହଂକାର ର ପ୍ରତୀକ l ‘ବିକଟ’ ଅହଙ୍କାରକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ବାସନା ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିପାରନ୍ତି । ମୟୂର ଗଣେଶଙ୍କ ଭାଇ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କର ମଧ୍ୟ ବାହନ।

ଉଇକିମିଡିଆର ଏହି ଫଟୋଟି କଳିଙ୍ଗ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରାୟ ୭୦୦ ମସିହାର ଏକ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଟେ।

ଥରେ ଦେବୀ ପାର୍ବତୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ହସିଉଠିଲେ । ତାଙ୍କର ସେହି ହସରୁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ବାଳକ ଜାତ ହେଲା।ଦେବୀ ନିଜର ସେହି ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରତି ଗଭୀର ମମତା ଅନୁଭବ କଲେ। ତେଣୁ ତାହାର ନାମ ‘ମମାସୁର’ (ମମ – ମୋର) ରଖାଗଲା, ଯିଏ କି ମୋହ ତଥା ଆସକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ଥିଲେ

ପୂର୍ବରୁ ମମାସୁର ଜଣେ ଧର୍ମପରାୟଣ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମ୍ବରାସୁର (ସମ୍ବର – ମାୟାବୀ ) ତାଙ୍କୁ ପାପ ତଥା ଅତିଭୋଗ ର ଜଗତ କୁ ପ୍ରଲୋଭିତ କରିନେଲା । ତାଙ୍କର ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖି ଦେବଗଣ ଭୟଭୀତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ଅବଶେଷରେ ବିଘ୍ନରାଜ ତାଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆଣିଲେ। ଏହି କାହାଣୀରୁ ଏକ ଗଭୀର ଶିକ୍ଷା ମିଳେ ଯେ ଆମେ ସହଜରେ ଅନିଷ୍ଟକାରୀ ମୋହ ବା ଆସକ୍ତିର ଜାଲରେ ଛନ୍ଦି ହୋଇଯାଇପାରୁ, ଏବଂ ଏହା ଆମ ଜୀବନରେ ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ସାଜିପାରେ। ବିଘ୍ନରାଜଙ୍କ ପୂଜା ଏହି ପ୍ରତିବନ୍ଧକକୁ ଦୂର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଶେଷ ବା ଅନନ୍ତ ନାଗ ହେଉଛନ୍ତି ସହସ୍ର-ଫଣା ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ବିରାଟ ସର୍ପ, ଯିଏ କ୍ଷୀର ସମୁଦ୍ରରେ ଭାସମାନ ହୋଇ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶୟନ ଶଯ୍ୟା ରୂପେ ସେବା କରନ୍ତି। ନିଜ ଫଣା ଉପରେ ସାରା ଦୁନିଆକୁ ଟେକି ରଖିଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ସ୍ଥିରତାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରତୀକ ବୋଲି ମାନାଯାଏ।
​ ଭଗବାନ ଗଣେଶ ‘ବିଘ୍ନରାଜ’ ରୂପେ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରି ଶେଷନାଗଙ୍କ ଉପରେ ସବାର ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ସୂଚାଇଥାଏ ଯେ ବିଘ୍ନ ଉପରେ ତାଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏକ ଦୃଢ଼ ମୂଳଦୁଆ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଠିକ୍ ଯେପରି ଶେଷନାଗ ଏହି ସଂସାରକୁ ସ୍ଥିରତା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି l
​ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ଶେଷନାଗଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅନାଦି ସମ୍ପର୍କ କେବଳ କ୍ଷୀର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ସେମାନେ ସର୍ବଦା ଏକତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ,ଯେମିତି କି ରାମାୟଣରେ ସେମାନେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାଇ ଭାବରେ ଏବଂ ପରେ ମହାଭାରତରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଭାବରେ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ।
​ ଉତ୍ପଳ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଆଯାଇଥିବା ଉଇକିମିଡ଼ିଆ ଫଟୋଟି ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ପୁଣେ ପାଖ ଓଝରରେ ଥିବା ବିଘ୍ନରାଜ ମନ୍ଦିରର ଅଟେ, ଯାହାକି ଆଠଟି ଅଷ୍ଟବିନାୟକ ମନ୍ଦିର ଭିତରୁ ଗୋଟିଏ।

ଥରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଜଗତର ଶାସକ କରିଥିଲେ। ଅହଂକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜକୁ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଈଶ୍ୱର ବୋଲି ମନେ କଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଏହିପରି ଗର୍ବରେ ବିଚାର କରୁଥିଲେ, ଠିକ୍ ସେହି ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଛିଙ୍କ ହେଲା ଏବଂ ସେଥିରୁ ଅହଂକାରାସୁର ରାକ୍ଷସର ଜନ୍ମ ହେଲା। ସେହି ଅସୁର ଚାରିଆଡେ ବିନାଶ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଲାଗିଲା ଶେଷରେ ଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ତାକୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ । ଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଧୂଆଁ ରଙ୍ଗ । ଏହା ସେହି ଦୁର୍ଗୁଣ କୁ ଦର୍ଶାଏ , ଯାହାର ସାମ୍ନା ଗଣେଶ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଧୂଆଁ ଅଗ୍ନିକୁ ଘୋଡ଼ାଇ ରଖେ, ଠିକ୍ ସେହିପରି ଗର୍ବ ମଧ୍ୟ ମଣିଷର ଠିକ୍ ଭୁଲ୍ ଦେଖିବା ଶକ୍ତିକୁ ଲୁଚାଇଦିଏ। ଧୂଆଁ ଦ୍ୱାରା ଘୋଡାଇ ହୋଇ ରହିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ନିଆଁ ଭିତରେ ଭିତରେ ସବୁକିଛିକୁ ଜଳାଇ ଚାଲେ ।

ଭଗବାନ ଗଣେଶଙ୍କ ମୂଷିକ ବାହନ ‘ମୂଷିକରାଜ’ଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ଏକାଧିକ କାହାଣୀ ରହିଛି , ଯାହା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଅତୁଳନୀୟ ଲୋକପ୍ରିୟତାକୁ ଦର୍ଶାଏ
ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଚଳିତ କାହାଣୀଟି କ୍ରୌଞ୍ଚ ନାମକ ଏକ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କର ଯିଏ ଅଭିଶାପ ପାଇ ଏକ ବଡ଼ ମୂଷାରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଇ ଥିଲେ। ସେ କୃଷକମାନଙ୍କ ଖେତ ନଷ୍ଟ କରିବା ପରେ , ଗଣେଶ ତାଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ବଶୀଭୂତ କରିଥିଲେ

ମୁଦ୍‌ଗଲ ପୁରାଣରେ ଆଉ ଏକ କାହାଣୀ ଅଛି: ଗଜମୁଖାସୁର ନାମରେ ଏକ ଅହଙ୍କାରୀ, ହାତୀ ମୁଖ ଥିବା ରାକ୍ଷସ ଥିଲା। ଶିବଙ୍କ ବରଦାନ ଯୋଗୁଁ କୌଣସି ସାଧାରଣ ଅସ୍ତ୍ର ତାକୁ ମାରିପାରୁ ନ ଥିଲା। ତେଣୁ ଗଣେଶ ନିଜର ଭଗ୍ନ ଦାନ୍ତକୁ —ଯେଉଁଥିରେ ମହାଭାରତ ଲେଖାଯାଇଥିଲା—ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି ତା’ ସହିତ ଲଢ଼ିଲେ। ହାରିଯିବା ପରେ ରାକ୍ଷସଟି ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଇ ପଳାଇବା ପାଇଁ ଏକ ଛୋଟ ମୂଷା ହୋଇଗଲା ପ୍ରଭୁ ଗଣେଶ ତାଙ୍କୁ ଧରି ନେଇଥିଲେ ହେଁ କରୁଣାବଶତଃ ପ୍ରାଣଦଣ୍ଡ ନ ଦେଇ ନିଜର ବାହନ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ଏହି ବିବିଧ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ ଅହଙ୍କାରକୁ ଦମନ କରି ତାହାକୁ ଆଜୀବନ ଭକ୍ତି ରେ ପରିଣତ କରିବାର ଗଣେଶଙ୍କ ଅପାର ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ କରେ l