సురాసురుల సముద్ర మధన సమయంలో ధనత్రయోదశి రోజున శ్రీధన్వంతరి అమృత భాండముతో ఉద్భవింవారు. ధనత్రయోదశి రోజున బంగారం,వెండి మొదలైన లోహాలతో తయారయిన వస్తువులు మరియు పాత్రలను కొంటారు. శ్రీ మహాలక్ష్మి మాత ఆవిర్భావం సముద్ర మధనము సందర్భంలోనే జరిగినది.
వేరొక వివరణ ఏమంటే హిమ అనే పేరు గల రాజు ధనత్రయోదశి రోజున పాముకాటువలన మరణిస్తాడని జ్యోస్యం. పాముకాటు నివారణ కొరకు, పాము దృష్టి మళ్ళించడానికి రాణీగారు రాజాంతఃపుర ద్వారమువద్ద బంగారు, వెండి రాశులు పోసి ఉంచింది. బంగారం వెండి ధగ ధగలకు పాము వెళ్ళిపోయినది. అందువలన శ్రీ యమధర్మరాజు బంగారం వెండి వస్తువులతో తృప్తి చెందుతారని నమ్మకము.

కొన్ని ప్రాంతాల్లో గృహిణులు మట్టితో లేక గోధుమ పిండితో చేసిన ప్రమిదలలో , ధనత్రయోదశి లేక చిన్నదీపావళి రాత్రి సాయంత్రం, దక్షిణ ముఖంగా దీపము ఉంచుతారు. మిగిలిన కుటుంబ సభ్యులు ఈ దీపాన్ని చూడరు. దుష్టశక్తుల నివారణకి ఆ రాత్రి అంతా దీపము వెలుగుతూ ఉంటుంది.
ఈ వృత్తాంతమునకూ హిమరాజు – యమధర్మరాజు వృత్తాంతముతో పోలిక ఉంది.
అద్భుతమైన విషయం ఏమిటంటే దీపావళి గురించిన ప్రస్తావన మొదటగా 2 లేక 3వ శతాబ్దంలో రచనలో యక్షరాత్రిగా ఉన్నది. కార్తీక మాసం అమావాస్య రాత్రి యజ్ఞాలతో మరియు వేడుకలతో యక్షరాత్రిగా జరుపుకున్నారు.
11వ శతాబ్దంలో హేమచంద్ర, దీపావళి, దీపాళిక, యక్షరాత్రితో సమానమే అని తేల్చారు. యక్షులు అనే వారు శుభ అశుభాలు కలిగించే దైవశక్తి పరులు.
యమదీపము ఈ రకమైన ప్రాచీన ఆచారాలకు సంబంధించినది.

శునకాలు శ్రీ యమధర్మరాజుకు ప్రీతికరమైనవని నేపాల్ ప్రజలు నమ్ముతారు. 5 రోజులుగా జరిపే దీపావళి పండుగలో 2వ రోజు “కుకుర్ తీహార్ ” శునకాల పండుగ. ఇంటిలో, వీథిలో, రక్షక దళాలలో ఉన్న శునకాలకు తిలకం దిద్ది, చేమంతి పూల దండలు వేసి మంచి బక్ష్యాలు సమర్పిస్తారు.
మహాభారతం స్వర్గారోహణపర్వంలో సశరీరముతో ధర్మరాజును అనుసరించిన శునకము శ్రీ యమధర్మరాజు అని నేపాలీయులు నమ్ముతారు.

భాయిదూజ్ లేక భౌబిజ్ లేక యమద్వితీయ అనేది దీపావళి తర్వాత రోజున జరుపుకునే పండుగ. ఈ పండుగ గురించి 13వ శతాబ్దపు లీలాచరిత్ర అనే మరాఠీ రచనలో వర్ణించారు.
గోసావిలుగా పిలువబడే సామాన్య ప్రజలు దీపావళి సందర్భంగా ఈ పండుగ చేసుకునే ఆచారం ఉంది. ఆ రోజున మోదకాలు, లడ్డూ అనే ప్రత్యేక రుచికరమైన పదార్థాలు తయారు చేస్తారు. అదే శతాబ్దంలో హేమాద్రి గారు సంస్కృతములో రచించిన చతుర్వర్గ చింతామణిలో భాయిదూజ్ పండుగను వర్ణించారు. పూర్వం శ్రీ యమధర్మరాజు సోదరి యామీ లేక యమునా అనేవారు భాయిదూజ్ పండుగ రోజున శ్రీ యమధర్మరాజు వారికి ఆతిథ్యం ఇచ్చారని భవిష్య పురాణంలో వివరించారు. అప్పటి నుండి సోదరీ సోదరులు భాయిదూజ్ పండుగను ఆచరిస్తున్నారు.

మహమ్మద్ గజనీ సైన్యంతో వచ్చిన ఆల్ బెరూని టెహ్రీక్ కి హింద్ ( భారత దేశ ఆవిష్కరణ ) గ్రంథంలో దీపావళి గురించి రచించారు. సూర్యుడు తులా రాశిలో ప్రవేశించే కార్తీక పౌర్ణమి రోజు దీపావళి పండుగ. ప్రజలు మంగళ స్నానం చేసి, పరస్పరం తాంబూలం ఇచ్చుకుని మధ్యాహ్నం వరకూ ఆలయసందర్శన చేసి చీకటి పడుతుంటే అనేక దీపాలు వెలిగించి వాతావరణం శుద్ధి చేస్తారు. విరోచనుని కుమారుడు బలి పాతాళంలో బందీగా ఉన్నారు. వాసుదేవుని భార్య
శ్రీ మహాలక్ష్మి దీపావళి సందర్భంగా బలిని విడుదల చేస్తారు.
ఈ ఘటన దీపావళి పండుగకు మూలకారణం. దీపావళినీ బలిరాజ్యం అని కూడా పిలుస్తారు.
దీపావళి మరుసటి రోజు బలిపాడ్యమి.
ఇప్పటికీ దీపావళి పండుగను ఆల్ బెరూని 11వ శతాబ్దములో వర్ణించిన ప్రకారంగానే జరుపుకుంటున్నాము.

ఎవరి అదృష్టం ఎలా ఉందో తెలుసుకోవడానికి
తక్కువ పందెంతో జూదం ఆడటం దీపావళిలో ఓక వేడుక.
శివ పార్వతి జంట ఈ జూదంలో ప్రసిద్ధి చెందింది. సమస్త సృష్టి వారి ఆట. వారిద్దరూ ప్రకృతి పురుష ద్వయం. వ్యక్త అవ్యక్త స్థితులు వారి కేళీ విలాసాలు. పశ్చిమ భారత ఆలయాల శిల్పాలలో శివపార్వతుల ఆట శిల్పాలున్నాయి.
చాలా సందర్భాల్లో శివ ఓడి పోతారు. అప్పుడప్పుడు మోసంతో గెలుస్తారు. ఆ సందర్భంగా పార్వతి చేతితో విస్మయం మరియు ఆశ్చర్యం సూచిస్తుంది. అమ్మవారి ఆశ్చర్యం ఈ శిల్పాలకు ప్రధాన ఆకర్షణ.

దక్షిణ భారత దీపావళి ఉత్తర భారతము కంటే ఒక రోజు ముందుగా ప్రారంభం అవుతుంది. నరక చతుర్దశిగా జరిగే ఈ పండుగ నేపథ్యం – శ్రీ కృష్ణ సతీమణి సత్యభామ నరకాసురుని వధించిన తర్వాత మంగళ స్నానం చేసి సేద తీరారు.
ఈ సందర్భం గుర్తుగా ప్రజలు నరక చతుర్దశి రోజు సూర్యోదయంకి ముందుగా తైలాభ్యంగన స్నానం చేస్తారు.
ఈ మంగళ స్నానం గంగా స్నానంతో సమానమైనది.
శ్రీ మహాలక్ష్మి దేవి నువ్వుల నూనెలో ఉన్నారని నమ్మకం. ఒక నూతన శకానికి నాందిగా మంగళ స్నానం ఆచరిస్తున్నారు.
నువ్వుల నూనె అహంకారం నశింప చేసి ఆరోగ్యానికి మేలు చేస్తుంది.

ఒకప్పుడు గోపాలకులపై ఆగ్రహంతో కుంభవృష్టి కురిపించిన ఇంద్రునికి శ్రీ కృష్ణులవారు గోవర్థన్ గిరిని చిటికెన వేలి మీద నిలిపి, గోవులను గోపాలురను కాపాడి, ఇంద్రునికి గర్వభంగం చేశారు . ఆ సంఘటన స్మృతిగా దీపావళి మరుసటి రోజున గోవర్థన్ పూజ చేస్తారు. ఈ ఉత్సవానికి మరో పేరు అన్నకూట ఉత్సవము. పంటల పండుగ. గోమయంతో పర్వతాకారము చేసి దానిపై అనేక శాకాహారములూ ఉంచి శ్రీకృష్ణునికు నివేదిస్తారు.

ధాన్యపు గింజలు, పువ్వులు, రంగులు, సుద్ద మిశ్రమంతో ఇంటిగడప ముందు రకరకాల ముగ్గులు వేస్తారు.
పక్షులకు ఆహారంగా కొందరు ధాన్యంతోనే ముగ్గులు వేస్తారు.
సంస్కృతము పదము రంగ వల్లి నుండి మరాఠీ రంగోలి వచ్చింది. దీపావళి ముగ్గులలో లక్ష్మీ దేవి పాద చిహ్నాలు వేసి శ్రీ మాతను ఆహ్వనిస్తారు. 2 లేక 3వ శతాబ్దంలో రచన కామసూత్ర లో రంగవల్లి మొదటి ప్రస్తావన ఉంది. తర్వాత 6వ శతాబ్దంలో నారద శిల్ప శాస్త్రంలో కూడా చెప్పారు. తదుపరి కాలంలో ధూళి చిత్రం, భూమి చిత్రం అని రంగవల్లిని పిలిచారు. మహారాష్ట్రులు రంగోలి అనీ, తమిళులు కొలం అని, బెంగాల్ లో అల్పన, తెలుగులో ముగ్గులు, రాజస్థాన్ మందన, బీహార్ అరిపన, గుజరాత్ సాథియ, ఉత్తర భారతదేశంలో చౌక్ పురాణ అనీ చెప్పుకునే రంగులచిత్రం.

విక్రమ్ శకము దీపావళి పండుగ రోజున మొదలవుతుంది.
శకపురుషుడు విక్రమాదిత్య చక్రవర్తి దీపావళి రోజున సింహాసనం అధిరోహించి నూతన శకానికి ప్రారంభం చేశారు.
విక్రమ శకము గ్రెగోరియన్ కాలమానానికి 57 సంవత్సరాలు ముందుగా ప్రారంభం అవుతుంది. వ్యాపారస్థూలు చొప్ద పూజలో పాత లెక్కల పుస్తకము మూసివేసి, కొత్త పుస్తకాలు, శ్రీ విఘ్నేశ్వర, శ్రీ మహాలక్ష్మి మాత మరియు శ్రీ సరస్వతి మాతలను పూజించి ప్రారంభం చేస్తారు. కొత్త పద్దు పుస్తకాలు అలంకరించి ” శుభ లాభ ” రాస్తారు. ఈ పండుగను శారదాపూజ మరియు బాహీ ఖాతా అనికూడా పిలుస్తారు.
ప్రస్తుతకాలంలో దేశవ్యాప్తంగా ఇంటి సింహద్వారం వద్ద శుభ లాభ రాయటము ఆచారం అయినది.

వ్యాపారస్తుల చోప్డా పూజ తరహాలో, 1957 సంవత్సరం నుండి, ముంబాయి వాటాలవాణిజ్యవిపణిలో దీపావళి సాయం సమయంలో, శుభసూచకంగా, ఒక గంట సేపు వ్యాపార లావాదేవీలు నిర్వహిస్తున్నారు.1992 నుండి జాతీయవాటావాణిజ్య సంస్థ ఈ ఉత్సవము ఆచరిస్తున్నారు.

చిత్రగుప్తుడు, జీవులు జీవితంలో చేసిన పాపపుణ్యకార్యాల నివేదికను శ్రీ యమధర్మరాజుకువారికి సమర్పిస్తారు.
జీవుల పాప పుణ్యాలను గమనించడం తనకు అసాధ్యంగా ఉన్నదని ఒకప్పుడు బ్రహ్మ గారితో యమధర్మరాజు విన్ననించారుట. బ్రహ్మ గారు ఆలోచించి, లేఖనా సామాగ్రితో లేఖకుణ్ణి,సృష్టించారు. బ్రహ్మదేహంలో రూపరహితంగా, ఛాయామాత్రంగానే ఉంటాడు కనుక ఆయనను చిత్రగుప్తుడు అంటారు. శరీరానికి ‘ కాయము ‘ అని మారుపేరు. చిత్రగుప్తుడి మరొక పేరు కాయస్థ. ఉత్తరభారతంలో లేఖకులను కాయస్థులు అని పిలుస్తారు. ఈ పండుగలో వారు లేఖనా సామాగ్రికి పూజ చేస్తారు.