વિષ્ણુજીએ વરાહ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું.

પોતાની મહત્તા સ્થાપિત કરવા બ્રહ્માજી અને વિષ્ણુજી વચ્ચે બ્રહ્માંડવ્યાપી મહા ભયાનક યુદ્ધ મન્ડાયુ હતું. એમનો ઘમન્ડ તોડવા, શિવજીએ અગ્નિના અનન્ત જ્યોતિ સ્તંભનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. આ જ્યોતિ સ્તંભથી અંજાયને બ્રહ્માજી અને વિષ્ણુજીએ એનો તાગ મેળવવાનું નક્કી કર્યું.
જ્યોતિ સ્તંભનું તળિયું શોધવા વિષ્ણુજી વરાહ સ્વરૂપ ધારણ કરી નીચે ઉતરતા ગયા. તેઓ નિષ્ફ્ળ પાછા ફર્યા, થાક્યા હોવા છતાં એમણે પોતાની નિષ્ફ્ળતા સ્વીકારી. એમની પ્રામાણિકતાના વખાણ કરતા શિવજીએ એમને દેવતાઓમાં પોતાને સમકક્ષ સ્થાન આપ્યું. બ્રહ્માજીએ જુઠાણાપૂર્વક કહ્યું કે એમણે જ્યોતિ સ્તંભની ચોટી શોધી કાઢી છે. શિવજીએ એમને શિક્ષા આપતા કહ્યું કે એમનું મંદિર ક્યારેય નહીં બંધાય. આ ઘટના, શિવજીની જ્યોતિર્લિંગ રૂપે પૂજાનું મંડન કરે છે.
બ્રહ્માજી અને વિષ્ણુજી સાથે લીંગોદભવરૂપે શિવજીને દર્શાવતુ વિકિપીડિયા ચિત્ર સ શ્રીરામ દ્વારા લીધેલ છે.

કાંખલ હરિદ્વાર નજદીક છે.

ઋષિ દક્ષે મહાયજ્ઞનું આયોજન કર્યું પરન્તુ પોતાના જમાઈ શિવજીને આમંત્રણ આપ્યું નહી. છતાં પણ ઋષિ દક્ષની પુત્રી સતીએ યજ્ઞમાં હાજરી આપી. પરન્તુ જયારે યજ્ઞમાં શિવજીનું અપમાન થયું ત્યારે સતીએ આત્મદાહ લીધો. આથી શિવજી કોપાયમાન થઇ, અને પોતાના દુઃખ અને ક્રોધમાં સતિનો દેહ લઇ તાંડવ કરતાં કરતાં આખા દેશમાં ફરી વળ્યાં. શિવજીને શાંત કરવા વિષ્ણુજીને વિંનંતી કરવામાં આવી. વિષ્ણુએ શિવજીને શાંત કરતાં કરતાં સતિના દેહના ભાગો અલગ અલગ કર્યા, આ છુટા પડેલા અંગો જે જુદા જુદા સ્થાને પડ્યા એ સ્થાનો શક્તિપીઠ તરીકે ઓળખાયા.
કાંખલ મંદિરનો ફોટો – એસ. આર. રામાનુજમ દ્વારા
સંદર્ભ: કાલિકા પુરાણના પ્રકરણ 16-18 – બી. એન. શાસ્ત્રી

દેવતાઓ તાડકાની યાતનાઓથી ત્રાસી ગયા હતાં. માત્ર શિવજીનો પુત્ર તાડકા વધ કરી શકે તેમ હતું પરન્તુ શિવજી વિવાહ અને વંશ વેલામાં રસ ધરાવતા ન હતાં. ઇન્દ્રની વિનંતીથી કામદેવ શિવજીના તપનો ભંગ કરી, એમનામાં કામેચ્છા પેદા કરવા (પાર્વતી માટે મોહ) માટે ગયા. સાથે વસંત અને રતિને લઇ ગયા.
કામદેવે એમનું પુષ્પબાણ શિવજી પર છોડ્યું. એક ક્ષણ માટે તો શિવજી વિચલિત થઇ ગયા પરન્તુ તુરન્ત સજાગ થઇ ગયા અને એમને સમજાયું કે તેમના તપમાં ભંગ પડ્યો છે. શિવજીના ત્રીજા નેત્રમાંથી પ્રગટેલ ભીષણ અગ્નિથી કામદેવ તુરન્ત ભશ્મિભૂત થઇ ગયા. આખરે શિવજીના વિવાહ પાર્વતીજી સાથે થયા. ત્યારે રતિએ શિવજીને વિનંતી કરી, “તમારા વિવાહના મહોત્સમાં બધાં ખુશ ખુશાલ છે. એક હું જ મારા પતી વગર દુઃખી છું. એને જીવિત કરો.” બીજા દેવતાઓની વિનંતિ ધ્યાનમાં લઇ, શિવજીએ કામદેવને પુનર્જીવિત ‌કર્યા.
1890માં બનેલ ચિત્ર શિવજી દ્વારા ભશ્મિભૂત કામદેવને તાદ્રુષ કરે છે.

સંદર્ભ: જે એલ શાસ્ત્રી રચિત શિવ પુરાણ

ઇન્દ્રદેવે અર્જુનને તમામ શસ્ત્રો આપવા વચન આપ્યું – શરત એટલી કે તે શિવજીના દર્શન પ્રાપ્ત કરે. અર્જુને હિમાલયમાં જઈને પ્રગાઢ તપ આદર્યું. શિવજીએ ઉમા સાથે મળી શિકારી રૂપે અર્જુનને મળવાનું નક્કી કર્યું. એ જ સમયે દુર્યોધનની ઉશ્કેરણીથી અર્જુનને મારવા મુકા રાક્ષસે વરાહ રૂપ લીધું. અર્જુન અને શિવજી બન્નેએ એકસાથે મુકાને મારવા બાણ છોડ્યા. બન્નેએ પોતપોતાના બાણથી મુકા મરાયો નો દાવો કર્યો. અર્જુને બહાદુરીપૂર્વક શિવજીનો સામનો કર્યો પણ અંતે બેસુધ થઈને પડ્યો. અર્જુનની બહાદુરીથી પ્રભાવીત થઈને શિવજીએ એને વરદાન માંગવા કહ્યું.
અર્જુને શિવજી પાસે પશુપતાસ્ત્ર માંગ્યું કે જેમાં વિશ્વ વિનાશની અમર્યાદિત શક્તીઓ હતી. શિવજીએ પશુપતાસ્ત્ર ભેંટ કરવા સાથે, અર્જુનને એને ધારણ કરતા, એનો વાર કરતા અને એને પાછું ખેંચતા શીખવાડ્યું. આ સાથે એમણે અર્જુનને એ પણ જણાવ્યું કે, ઇન્દ્ર, યમ વાયુ અને વરુણ દેવો પાસે પણ પશુપતાસ્ત્ર નથી.
મૈસુર પાસે નંજાણગુડ ખાતેનુ શિલ્પ આ પ્રસંગને વર્ણવે છે.

આ વિકિપીડિયા ચિત્ર દિનેશ કન્નામબાદીએ લીધું છે.
સંદર્ભ: બિબેક દેબરોય – મહાભારત – વનપર્વ

અપસ્માર અજ્ઞાનતાનુ પ્રતીક છે. અપસ્માર પર નૃત્યમગ્ન શિવજી દર્શાવે છે, “અજ્ઞાનતા દૂર થવાને અને જ્ઞાનનનો પ્રકાશ રેલાવાને”.
પોતાની પત્નીઓ જે રીતે શિવજીના ભીક્ષાટન રૂપથી સમ્મોહિત થતી તેનાથી ઋષિ મુનિઓ વ્યથિત અને ક્રોધિત હતાં. એમણે શિવજીનો સામનો કરવા ચાર પ્રાણીજીવોનું સર્જન કર્યું. આ ચારમાંથી શિવજીએ, સાંપ, વાઘ અને સિંહ ને મારી નાખ્યા. પરન્તુ શિવજી અતિ સૂક્ષ્મ અપસ્મારને ન મારી શક્યા કારણકે એને અબાધિત અમરત્વ મળ્યું હતું. એટલે પોતાના જમણો પગ એની પર મુકી શિવજીએ અપસ્મારને પોતાના કાબુમાં કરી લીધો.
અપસ્માર એટલે નકારાત્મકતા અથવા તો ચેતનાનો અભાવ. અપસ્મારનુ અબાધિત અમરત્વ એ ધ્યાનમાં લાવે છે કે એની જેમ અજ્ઞાનતાને પણ અબાધિત અમરત્વ છે. જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે આયુર્વેદમાં વાઈ/ એપિલેપ્સી ને પણ અપસ્માર કહે છે, અને એ વાઇનો શરીર અને મનની વ્યાધિ તરીકે ઉપાય કરે છે.
દક્ષિણામૂર્તિ એ શિવજીનુ જ્ઞાનરૂપી પ્રસિદ્ધ રૂપ છે. અહીં પણ એમના નાજુક પગ નીચે અપસ્માર છે.

સંદર્ભ: શિવ અને અપસ્માર – દીપા કિરણ – ઇન્ડિકા ટુડે

રાક્ષસ તારકાસુરને ત્રણ પુત્રો હતાં, તારકાક્ષ, કમલાક્ષ અને વિદ્યુનમાલી. બ્રહ્માજીના વરદાનથી એ ત્રણે, લોઢા રૂપા અને સુવર્ણના ત્રણ અભેદ્ય તરતા નગરોમાં વસતા હતાં. એ ત્રણે નગરો તો જ વિનાશ પામે કે જયારે હજાર વર્ષમાં માત્ર એક વાર ત્રણે એક જ ધરી પર આવે, ત્યારે એક જ બાણથી વિંઘી નખાય. આના કારણે અસુરો બહુ જ અભિમાન/ તોછડાઈથી દુનિયાનું દમન કરવા માંડ્યા. દેવોએ શિવજીને વિનંતિ કરી. આખું બ્રહ્માંડ શિવજીના યુદ્ધમાટે શસ્ત્ર/ અસ્ત્ર માં પરિવર્તિત થયું – પૃથ્વી રથ બની, બ્રહ્માજી સારથી બન્યા, સૂર્ય અને ચંદ્ર પૈડાં બન્યા અને વિષ્ણુજી બાણ બન્યા. જયારે ત્રણે શહેરો એક ધરી પર આવ્યા એ અચૂક ઘડીએ શિવજી હસ્યાં અને ત્રણે શહેરોને એક બાણે વીંધીને બાળીને રાખ કરી નાંખ્યા. આ ત્રણે નગરોને અહંકાર, માયા/ ભ્રમ અને મલીનતા સ્વરૂપે પણ જોઈ શકાય.
દર્શાવેલ ચિત્ર આઠમી સદીના ચાલુક્ય શિલ્પ ત્રિપુરાન્તકનુ છે.
સ્ત્રોત: Elements of Hindu Iconology -T A Ganpati Rao

હજાર હાથવાળો બાણાસુર, મહાબલી (કેરળ – ઓણમ)ના 100 પુત્રમાં મુખ્ય અને નર્કાસુરનો ઘનિષ્ઠ મિત્ર હતો. એની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને શિવજીએ ખંચકાટ સાથે વરદાન આપ્યું કે શિવજી પોતે એના કિલ્લાની રક્ષા કરશે.
બાણાની પુત્રી ઉષાએ શ્રીકૃષ્ણના પૌત્ર અનિરુદ્ધનુ સપનું જોયું અને ગુઢ જાદુઈ શક્તિથી એનું અપહરણ કર્યું. શ્રીકૃષ્ણએ બાણા પર હુમલો કર્યો અને શિવજી એના રક્ષણાર્થે આવ્યા. શ્રીકૃષ્ણ અને શિવજી વચ્ચે ઐતિહાસિક દ્વંદ થયું. શિવજીએ બાણાને માફ કરી દેવા શ્રીકૃષ્ણને સમજાવી લીધા. બાણાએ સમર્પણ કર્યું. બાણાના ચાર હાથ રાખી બધાં જ કાપી નખાયા, અને આટલું રક્ત વહેવાથી ભુમી લાલ થઇ ગય. એ જગ્યા આસામમાં તેઝપુર તરીકે ઓળખાય છે (તેઝ= રક્ત). હિમાચલ પ્રદેશનું સારહાન પણ એ જગ્યા હોવાનો દાવો કરે છે. ઉષા અને અનિરુદ્ધ લગ્ન કરીને દ્વારકા આવી ગયા. ભાગવત પુરાણ આ કથા કહે છે.
અનિરુદ્ધનુ સપનું જોતી ઉષાને દર્શાવતું રાજા રવિ વર્માનુ ચિત્ર આ વિકિપીડિયા તસ્વીરમાં છે.
સ્ત્રોત: pragyata.com

વેદીક જ્યોતિષમાં, સાડાસાતી 5 થી 7 વર્ષ લાંબો પડકાર રૂપ અને બદલાવ લાવતો સમય છે જયારે શનિ વ્યક્તિના નક્ષત્રમાં વિચરણ કરે છે. આ સમય વ્યક્તિ માટે કાર્મિક શિક્ષા સાથે ઘણાં અવરોધો લાવે છે. શનિ દરેકને એના કર્મોનું ફળ આપતો કર્મ ફળ દાતા છે. ન્યાય ધીમી ગતીએ પણ ચોક્કસપણે થાય છે. શનિચરનો અર્થ જ છે ધીમી ગતીએ ચાલનાર, કારણકે શનિને સૂર્યની પ્રદક્ષિણા કરતાં 30 વર્ષ થાય છે.
જયારે શિવજીનો વારો શનિ નીચે આવવાનો થયો, ત્યારે શનિએ કહ્યું કે એ શિવજીને મુક્તિ તો નહીં આપી શકે પણ, થોડાં સમય માટે એનો પ્રકોપ ઓછો કરી શકે. શિવજીએ એ સમયમાં ધ્યાન ચૂકવીને પાણી નીચે જવાનું નક્કી કરી લીધું. શિવજીએ ગર્વ સાથે કહ્યું કે એ શનિની દ્રષ્ટિ ચૂકવી ગયા, ત્યારે શનિએ એમને યાદ કરાવ્યું કે સાડાસાતીમાં શિવજીએ પણ પાણીની ઓથે છુપાવું પડ્યું. આ વાર્તા લોકકથાઓમાં આવે છે અને એના અનેક વર્ણન છે.

Wikimedia પીયરે સોનેરાહ નુ વર્ષ 1782નુ શનિદેવનુ ચિત્રકામ દર્શાવે છે.
સ્ત્રોત:- Bharathkidise.blogpost.com

પૃથ્વી પર પહેલું જ્યોતિર્લિંગ ઉદભવ્યું તે સ્થળ છે કાશી (ઝળહળતું શહેર). કાશી શિવ અને શક્તિ દ્વારા વિકસિત પહેલું શહેર છે. તેમણે કાશીમાં રહીને આખું બ્રહ્માંડ સર્જ્યું.
એક એટલા વિખ્યાત નહીં એવાં કથાનક મુજબ, પાર્વતીના માતપિતાએ, એમના જમાઈ શિવજીને એમની પત્ની માટે વ્યવસ્થિત ઘર શોધવા માટે ટોકવાનું ચાલુ કરી દીધું. એમનું ચોક્કસ પણે માનવું હતું કે એમની પુત્રી પાર્વતી કૈલાશ કરતાં વધુ સારું ઘર મેળવવાને પાત્ર છે. શિવજી એમના પરિવાર માટે સુંદર સ્થાન શોધવા પુરી પૃથ્વીનું ભ્રમણ કર્યા બાદ કાશી આવ્યા. એમણે કાશી ક્યારેય ન છોડવા માટે પ્રણ લીધું. જયારે આખુ વિશ્વ પ્રલયના પાણીમાં ડૂબી જાય ત્યારે પણ કાશીને પોતાના ત્રિશુળ પર ઊંચકી લઇ બચાવી લેવાનું એમણે વચન આપ્યું. આમ શિવજીએ કાશીને અવિમુક્ત બનાવી દીધું જેને તેઓ ક્યારેય છોડશે નહીં.
શિવજીના ત્રિશુળ પર કાશીની ચિત્ર કલાકારની કલ્પનાનુ છાયા ચિત્ર નવોદય ટાઈમ્સમાંથી લીધેલ છે.
સ્ત્રોત:- ‘India a Sacred Geography ‘ Diana ECK

શિવજીને પરણીને પાર્વતી જયારે કૈલાશ આવ્યા ત્યારે એમને જાણવા મળ્યું કે શિવગણ પોતાની દેખરેખ, સ્વચ્છતા/ સફાઈ અને ખોરાક વિષે કોઈ કાળજી કરતાં નથી. એમણે રસોડું માંડ્યું પણ શિવગણોએ ભારપૂર્વક કહ્યું કે તેમને રાંધેલા ખોરાકની જરૂર નથી. શિવજી માની ગયા અને કહ્યું કે વિશ્વને શક્તિની જરૂર નથી. દુઃખીમને પાર્વતી ત્યાંથી નીકળી ગયા.
એમના ગમન બાદ વિશ્વ શક્તિહિન થઇ ગયું. બધાંને ભૂખ સતાવવા લાગી. આખી દુનિયામાં શોધ્યા બાદ શિવજીને પાર્વતી છેવટે કાશીમાં મળ્યાં. વિશ્વાનાથરૂપે પાર્વતી પાસે જઈ એમણે પોતાના ભક્તો માટે ભોજન માંગ્યું. દેવીએ અન્નપૂર્ણારૂપ ધારણ કરીને બધાંની ભૂખ સંતોષી.
કથા પૌરાણિક છે. આ કથાનક અન્નપૂર્ણા અષ્ટકમમાં પણ છે કે જેમાં જમવા પહેલાં ઉચ્ચારાતો મંત્ર પણ છે, “અન્નપુર્ણે સદાપુર્ણે શડ્કરપ્રાણવલ્લભે”. એનો અર્થ છે, “અન્નપૂર્ણા કાયમી પૂર્ણતાનુ સ્વરૂપ છે કે જે શંકરને અતિ પ્રીય છે”.
એસ. આર. રામાનુજમ દ્વારા લીધેલ છાયાચિત્ર હિમાચલના કારસોગમાં પ્રસ્થાપિત અન્નપૂર્ણી મંદિરનુ છે.
સ્ત્રોત- Art of living

પૃથ્વીને લઇ જવાના પ્રયત્ન કરવા માટે હિરણ્યાક્ષનો વધ વરાહે કર્યો હતો. હિરણ્યાક્સે અંધકાસુરને દત્તક લીધો હતો.
એકવાર જયારે શિવજી યોગમાં તલ્લીન હતાં, પાર્વતીએ રમત રમતમાં પ્રેમપૂર્વક એમની આંખો પોતાના હાથથી ઢાંકી દીધી અને આખા વિશ્વમાં અંધકાર છવાઈ ગયો. આ ક્ષણોમાં અંધકા જન્મ્યો – અંધકા એટલે અંધકારમાંથી.
શિવજીએ બાળ અંધકાને અસુર રાજા હિરણ્યાક્ષને એના પુત્ર તરીકે ઉછેરવા આપી દીધો. વરદાન પામેલો અંધકા એકદમ અજેય/ અજીત બની ગયો અને એનો નાશ તો જ થાય જો એ પોતાની માતા સાથે કામેચ્છા મનમાં લાવે. પાર્વતી સાથેના પોતાના સંબંધ થી અજાણ એ સત્તા મળવા બાદ, પાર્વતી પર મોહિત થઇ ગયો. પ્રહલાદની સલાહને અવગણી અંધકા શિવજીની સામે થયો. શિવજીએ તેને ત્રિશુળથી હરાવ્યો. હારથી વિનમ્ર થઇ અંધકાએ માફી માંગી. શિવજીએ એને માફ કર્યો અને પોતાના ગણમાં સ્વીકાર્યો, એને મુખ્ય સેવક બનાવ્યો. આ વાર્તા વામન પુરાણમાં ખૂબ સારી રીતે વર્ણવી છે.
Wikimedia ચિત્ર, Redtigerxyz દ્વારા છાયાંકિત ઈલોરાની ગુફામાં દર્શાવેલ અંધકાસુરમર્દનનુ છે.
સ્ત્રોત: Vettam Mani, ‘Puranic Encyclopedia’, Entry under ‘Andhaka III’

શિવજીએ માર્કન્ડેયના માતપિતાને પૂછ્યું, “તમારે કેવો પુત્ર જોઈએ? ગુણવાન સાત્વિક પુત્ર કે જેનુ આયુષ્ય માત્ર સોળ(16) વર્ષનુ હોય – કે પછી મંદ બુદ્ધિ દુષ્ટ પુત્ર જે લાંબુ આયુષ્ય ભોગવે?”. માં બાપે બુદ્ધિશાળી પુત્ર પસંદ કર્યો. માર્કન્ડેય અતિ બુદ્ધિશાળી હતો અને ખૂબ નાનું આયુષ્ય ધરાવતો હતો. એના મૃત્યુના દિવસે છોકરો શિવલિંગને લપેટાઈને બેસી ગયો. શિવજીના પ્રભાવને કારણે, મૃત્યુ માર્કન્ડેય સુધી પહોંચી ન શક્યું. એટલે યમદેવે માર્કન્ડેય અને લીન્ગ ફરતે દોરડું કસી દીધું. કોપાયમાન શિવજી લીંગમાંથી પ્રગટ થયા અને યમને મારી નાંખ્યો, પાછો પૂનરજીવિત પણ કર્યો. શિવજી આમ મૃત્યુંજય, કાળનાં કાળ એટલે કાલાકાલ અને કાલાન્તક (કાળનો અંત) કહેવાયા. શિવજીએ માર્કન્ડેયને અમર અને મહારુષિ બનાવ્યા. એમણે રામોપખ્યાન ની રચના કરી – આ વાલ્મિકી પછીની બીજી રામકથા છે. એમણે દુર્ગા સપ્તશતિની પણ રચના કરી કે જે દેવી પૂજાની મુખ્ય કૃતિ છે (માર્કન્ડેય પુરાણ).
રાજા રવિ વર્માનુ આ Wikimedia ચિત્ર, એ પ્રસંગને દર્શાવે છે.