विष्णून वराहांचे रूप घेतलें.
ब्रह्मा आनी विष्णु हांचे मदें तांचे श्रेष्ठत्वा खातीर भयंकर ब्रह्मांडीय झूज जालें. तांचो अहंकार सोंपोवंक शिवान अनंताग्नि स्तंभाचे रूप घेतलें. प्रकाशच्या स्तंभाक बघून ब्रह्मा आनी विष्णु थक्क जाले, आनी तांणी ताचीं शीम सोदून काडपाक थारायलें. विष्णु दुकराचें (वराह) रूप घेवन तळ सोदपाखातीर खोल देंवलो. तो अयशस्वी जावन थकून परतलो, पण आपल्या अपयशा विशीं तो सत्यवान आशिल्लो . ताची प्रामाणिकपणाक लागून शिवान ताका शाबासकी दिली आनी विष्णूकूय देवांमध्ये शिवा इतलोच मान मेळटलो, अशें ताणें फर्मायलें. ब्रम्हान फट उलयलें आपूण माथ्यार मेळ्ळां आनी शिवान ताका सदांखातीर देवळाबगर रावपाची दंड दिली.
एस. श्रीराम हांणी काडिल्लें विकिमीडिया चित्र कोणेरिराजापुरम मंदिरांतलें शिव लिंगोद्भव स्वरूपांत ब्रह्म आणि विष्णूसंयत.
शिव पुराण, जे. एल. शास्त्री, अध्याय ६ आनी ७

कंखल हरिद्वारच्या लागीं आसा.
दक्षान एक व्हड यज्ञ केलें, पण ताणें आपल्या जांवय शिवाक आपयलो ना. सती, दक्षची धूव, तरी यज्ञाक गेली. पण जेव्हा यज्ञांत शिवाचो अपमान जालो, तेव्हा तिणें स्वताचो संस्कार केलो. ही गोष्ट पाहून शिव अत्यंत रागीट जाल्यो, आनी दु:ख आनी रागानं भरून तानें तिचें देह देशभर घेऊन विनाशकारी नाच केलो. शिवाक शांत करपाखातीर विष्णूक हस्तक्षेप करपाची विनंती केली. विष्णून हळू हळू सतीचे शरीर तोडले, आनी ते वेगवेगळे भाग वेगवेगळ्या जाग्यांनी पडले, ते शक्तिपीठ म्हणून वळखले गेले.
एस आर रामानुजम हाचें चित्र कंखल देवळाचें आसा.
कालिका पुराण, बी.एन. शास्त्री, अध्याय १६-१८

तारकान देवांक त्रास दिलो. फकत शिवाचो पूत तारकाक मारूंक शकतालो पण शिवाक लग्न आनी संतती हांची रूच नाशिल्ली. इंद्राचे विनंती प्रमाण शिवाचें खोल ध्यान बाधित करपाक आनी ताका पार्वतीची इत्सा करपाक कामदेव वसंत आनी रती वांगडा गेलो.
कामान आपलो फुलांचो बाण शिवाचेर मारलो. एक क्षण शिव विचलित जालो पण रोखडोच ताका परतून विरक्तताय मेळ्ळी आनी ताची तपस्या बाधित जाल्या हें ताका कळ्ळें. शिवाचो तिसरो दोळ्यांतल्यान एक भयंकर उजो निघालो, ज्यानें क्षणांत कामाचें राख केलें. अखेरेक शिवानें पार्वतीशी लग्न केलें. रतीन शिवाची विनंती केली की तांच्या लग्नाच्या मोठ्या उत्सवात सगळे लोक आनंदात आसात. पण ती एकटीच तिच्या नवऱ्याविणा दु:खी आसा. हेर देवांचें ही विनंतीमान्य करूंन, शिवानें कामदेवाक पुन्हा जीव दिलो.
१८९० वर्साचें चित्र शिवान कामदेवाक जळयल्लें आसा.
स्रोत: शिवपुराण, जे.एल.शास्त्री

अर्जुनाक पयली शिवाची दर्शन मेळ्ळी जाल्यार सगळीं शस्त्रां दितलें अशें इंद्रान उतर दिलें. अर्जुन हिमालयाक पावलो आनी एक असामान्य तपस्या केलो. शिवान उमावांगडा शिकारी म्हूण अर्जुनाकडेन वचपाचें थारायलें. त्याच वेळार दुर्योधनाच्या प्रेरणेंतल्यान मुका राक्षसान अर्जुनाक मारपाखातीर दुकराचें रूप घेतलें. अर्जुन आनी शिवान एकाच वेळार बाण सोडलो, जायेन मुकाचो वध जालो. दोगांयनी आपल्या बाणान मुकाक मरण आयलें असो दावो केलो. अर्जुनान शिवाकडेन धाडस करून झूज केलें पण निमाणें तो बेसुमार पडलो. अर्जुनाच्या शौर्याचेर प्रभावित जावन शिवान ताका वर दिलो. अर्जुनानं शिवकडल्यान पाशुपतास्त्र मागले, जंव खूब भयंकर शक्तिचें आसा आनी तें पुराय संवसार नश्ट करूंक शकता. शिवान पशुपतस्त्र मंजूर करून अर्जुनाक अस्त्र धरपाची, सोडपाची आनी तशेंच फाटीं घेवपाची शक्त शिकयली. “इंद्र, यम, वायू आनी वरुण हांकां लेगीत पाशुपतास्त्राची खबर नासताली,” अशें ताणें अर्जुनाक सांगलें.
म्हैसूर लागींच्या नंजनगुड हांगाची मूर्ती ही घडणूक दाखयता. छायाचित्र श्रेयः दिनेशकन्नंबाडी, विकिमीडिया.
स्त्रोत: महाभारत, वन पर्व, बिबेक देबरॉय

अपस्मार अज्ञानाचें प्रतिनिधित्व करता. अपस्मराचेर शिवनाचप हें अज्ञानाचें निर्मूलन आनी गिन्यानाचो जल्म दाखयता.
भिक्षाटना म्हणून शिवान आपल्या बायलांक कसो मंत्रमुग्ध केलो हाचेर राग आयिल्ल्या ऋषींनी शिवाकडेन झुजपाखातीर चार प्राणी निर्माण केले. ह्या चारांतल्या शिवान नाग, वाघ आनी शींव हांकां मारले. पण शिवान अपस्मार नावाचो वामनाक मारपाक शकना, कारण त्या वामनाक अशर्त अमरत्वचे हक्क आसलो. त्या मुळे भगवान शिवान अपस्माराचें नियन्त्रण करपाक, आपल्या उजव्या पायान अपस्माराचेर ठेवलें.
अपस्मार म्हळ्यार स्मरण किवं चेतना हाची नाश जांवप किवं नाश होवप. अपस्माराक असलेलें अशर्त अमरत्व हाच अर्थ दाखयतां की अज्ञान पण अमर आसा. आयुर्वेदांत, अपस्मार हा शब्द अपस्मारा (एपिलेप्सी) साठी वापरतात, आनी ताचो उपचार शरीर आनी मनाचें दोन्हींचें आजार म्हणून करतात.
शिव दक्षिणामूर्तीचें लोकप्रिय रूप म्हळ्यार तो ज्ञानाचो देव. तशेंच ताच्या सौम्य पांयांच्या सकयल अपस्मार आसा.
स्रोत: शिव आनी अपस्मार, दीपा किरण, इंडिका टुडे

तारकासुराक तारकाक्ष, कमलाक्ष आनी विद्युन्माली नांवाचे तीन पूत आशिल्ले. तांकां ब्रह्मा कडल्यान लोखंड, रुपें आनी भांगराच्या तीन अभेद्य, तरंगपी शहरांनी रावपाचो वर मेळ्ळो. ही “त्रिपुरां” फकत एकाच अक्षावर हजार-वर्साच्यार एकदाच येतात तेव्हा आणि एकाच बाणानें भेदल्या जातात तेव्हाच नाश पावतात. असुरां मद चडून संवसारचेर अत्याचार केलो. देवांनी शिवाकडें विनंती केली. स्वताः ब्रह्मांड शिवाचें झुजाचें सामान जावन बदललें: धर्तरी ताचो रथ जालो, ब्रह्मा सारथी, सूर्य आनी चंद्र चाकां, आनी विष्णू बाण जालो. जेव्हे शहरो एकसरें उभे राहिलें, त्या वखतांत शिवान फकत हासलो आनी एके बाणान ती तीन शहरो भस्म केल्या. तशेंच हीं तीन शारां अहंकार, भ्रम आनी अशुध्दी हांचें प्रतिनिधीत्व मानतात.
ही छायाचित्र आठव्या शताकातील पाश्चिमी चालुक्यांचें त्रिपुरांतक शिल्प आहे, छायाचित्र श्रेय: विस्डम-लिब
स्रोत: एलिमेंट्स ऑफ हिंदू आइकोनॉग्राफी, टी.ए.गोपीनाथ राव

बाणासूर, हजार हात आशिल्लो, महाबली (ओणमाचो) हाच्या 100 पुतांभितर मुखेल आशिल्लो आनी नरकासुराचो (दिवाळेचो) इश्ट आशिल्लो. शिव, ताच्या भक्तीक प्रसन्न जावन, अनिच्छेन ताका वर दिलो की शिव स्वता ताच्या किल्ल्याचो राखणदार जातलो. बाणाची धूव उषा हिणें कृष्णाचो नातू अनिरुद्धाचें सपन पळयलें आनी तिणें तांत्रिक शक्ती वापरून ताचें अपहरण केलें. कृष्णानें बाणासुराचेर आक्रमण केलें आनी बाणाक संरक्षण करपाक शिव आयलो. कृष्ण आनी शिवान एक भयंकर युद्ध केल्लें. शिवान कृष्णाक बाणाक माफ करपाक पटयलें, जो शरण आयलो. बाणाचें फक्त चार हात सोडून सगळे कापून नाश केल्या, आनिक इतकें रक्त वाहून माती लाल जाली. आसामांत तेझपूर (तेझ – रगत) ह्या नांवान ह्या थळाक वळखूंक लागले. हिमाचलांतल्या सरहानाचोय ह्या झगड्याचो दावो आसा. उषा आनी अनिरुद्ध हांचे लग्न जावन ते द्वारकाक आयले. भागवत पुराणांत ही कथा सांगल्या.
विकिमीडियाचे चित्र राजा रवी वर्मा हांचें उषा अनिरुद्धाचे सपन पळयत आसा तें चित्र दाखोवंता.
स्रोत: प्रज्ञता.कॉम

‘सादे सती’ हो वैदिक ज्योतिशशास्त्रांतलो ७.५ वर्सांचो, आव्हानात्मक आनी परिवर्तनकारी काळ, जेन्ना शनी (सैटर्न) व्यक्तीच्या जल्म चंद्र राशींतल्यान संक्रमण करता. हे कर्माचें धडोवप आनी कित्याक वेळां अडोवो येंता म्हण्यार ओळखीत आसा. शनी हा मानवी कृतीचो न्यायाधीश आसा – ‘कर्मफळदाता’. न्याय खात्रीसोयीं चलतात पण हळू. ‘शनिश्चर’ हाचो अक्षरशः अर्थ मंद चलपी, कारण शनी सूर्या भोंवतणीं मारपाक तीस वर्सां लागतात.
जेन्ना शिवाची पाळी आयली ताचे नदरे खाल येवपाक, शनीन विनंती केली की तो शिवाला माफ करूंक शकना, पण ताची नदर कांय घंट्यांपुरतों कमी करतलो. त्या वेळांत शिवान नदर चुकवन उदकांत लिपून रावपाचें थारायलें. शिवान अहंकारान शनिदेवाक सांगलें कीं ताणें ताची नदर चुकयली, पण शनीन ताका उगडास करून दिली कि साडेसाती शिवाक लेगीत उदकांत बुडयता. ही कथा लोकवेदांतल्यान आयल्या आनी तिच्यो जायत्यो आवृत्त्यो आसात.
विकिमिडियानें पियेर सोनेराटङचे १७८२ वर्साचें शनीदेवाचें चित्र दाखयता.
स्रोत: भारतकिदिसे.ब्लॉगस्पॉट.कॉम

काशी (ते उज्ज्वळ स्थान) हें ते ठिकाण जंय पृथ्वीचेर पयलीं ज्योर्तिलिंग (उजवाडाचो स्तंभ) दिसलो. ती शिवा आनी शक्ती हांणी पयलीं तयार केल्ली सुवात. त्यांनी काशीतल्यान विश्व तयार केलं.
देवी पार्वतीचे आईबाप आपल्या जांवय शिवाक ताच्या व्हंकलेक योग्य घर सोदपा खातीर त्रास दिवप लागतात अशें उण्या प्रमाणांत वळखूंक येवपी काणयेंत म्हळां. तांकां दिसलें की तांच्या धुवेक कैलासा परस चड सोयीस्कर घर मेळपाक जाय आशिल्लें. आपल्या कुटुंबाक एक सुंदर जागा सोदून धर्तरेचो सोद घेवन शिव काशीक आयलो. तो केन्नाच सोडचो ना अशें ताणें प्रतिज्ञा केली. उरिल्लें विश्व प्रलयाच्या उदकांत बुडून वचूं येता तेन्ना लेगीत ताणें आपल्या त्रिशूलाचेर शार उबारपाचें उतर दिलें. शिव काशी करता ‘अविमुक्त’ – जी तो केन्नाच सोडचो ना.
नवोदय काळांतली ही चित्रान कलाकाराचें कल्पनाचित्र काशीक शिवाच्या त्रिशूलाचेर दाखयता.
स्रोत: “भारत, एक पवित्र भूगोल,” डायना एक.

पार्वती शिवाकडेन लग्न जावन कैलाशाक आयली तेन्ना तिका दिसलें गणांक तयार करप, नितळसाण, जेवणाची लेगीत काळजी नाशिल्ली. तिने एक स्वयंपाकघर तयार केल्लें, पण गणांनी सांगितलं की त्यांका शिजविलें जेवण गरजेचें न्हय. शिवान मान्य करून संवसाराक शक्तीची गरज ना अशें सांगलें. पार्वती त्या जागेचेरून चिडून निघून गेली.
ती गेले उपरांत संसारांत शक्तींचो अभाव उठलो. सगळ्यांक भूक लागूं लागलें. जग सोदल्या उपरांत स्वामीक काशींत ती मेळ्ळी. तो विश्वनाथाचें रूप घेतलो (पृथ्वीचो देव), तिच्याकडे गेलो आनी आपल्या भक्तां खातीर खाण मागले. देवीन अन्नपूर्णाचें रूप घेवन सगळ्या लोकांची भूक पुराय केली.
ही कथा पुरणीक आसा. तशेंच ‘अन्नपूरणा अष्टकम्’ हातूंतय सांगलां, तातूंतय जेवचे पयलीं चड करून “अन्नपूर्णे सदापूर्णे शंकराप्राणवल्लभे” हो मंत्र म्हण्टात. ताचो अर्थ “अन्नपूर्णा, जो शाश्वत पूर्णतायेचो मूर्त, शंकराक सगळ्यांत प्रिय.”
चित्रांत हिमाचल प्रदेशांतल्या करसोग शेतांतलें अन्नपूर्णाचें देवूळ दिसता. चित्र श्रेय. रामानुजम एस आर
स्रोत: आर्ट ऑफ लिव्हिंग

पृथ्वी, म्हळ्यार धर्तरेक अपहरण करपाचो प्रयत्न करतना हिरण्याक्षाक वराह अवतारान मारलो. अंधकासुराक हिरण्यक्षान दत्तक घेतलो.
एकदां शिव योगांत मग्न आसतां, पार्वतीन आपल्या हातांनी खेळखुळ्यानं ताचे दोळे बंद केले, आनी अंधारानं संपूर्ण जग आच्छादिलें. अंधका, म्हणजे ‘काळखांतल्यान’, ह्या क्षणांतून जन्मलो.
शिवान बालक अंधकाक असुर राजा हिरण्यक्षाक आपलो पूत म्हूण वाडोवपाखातीर दिलो. वरदान मेळिल्लो अंधक लागीं लागीं अजेय जालो आनी स्वताच्या आवयची इत्सा निर्माण जाल्यारूच ताचो नाश जावंक शकतालो. सत्ता मेळयल्या उपरांत पार्वती कडेन तिचो खरो संबंद कळनाशिल्ल्यान ताका पार्वतीचेर मोग जालो. प्रल्हादाचें सल्ल्याकडेन दुर्लक्ष करून, अंधकानें शिवाचेर हल्लो केलो. शिवान ताका आपल्या त्रिशूलान वश केलो. पराभवान नम्र जावन अंधकान माफी मागली. शिवान त्याचे प्राण वाचयलें आनी ताका आपल्यान गणांमधें घेतलें, ताका एक भक्त सेवक म्हणून स्थान दिलें. ही कथा वामन पुराणांत मुखार आयल्या.
रेडटायगरएक्सवायझेड हांच्या विकिमीडिया प्रतिमेत एलोरा लेण्यांतल्या अंधकासुरमर्दनाचे चित्रण आसा.
स्त्रोत: वेट्टम मणी, ‘पुराणिक एन्सायक्लोपीडिया’, ‘अंधका III’ हाचे सकयल नोंद

शिवान मार्कंडेयाच्या आवय बापायक विचारलें “तुमकां सोळा वर्सां जियेवपी एक सद्गुणी, बुध्दिमान आनी धर्मिक पूत जाय की खूब काळ जियेवपी मंद बुध्दिचो आनी वायट स्वभावाचो पूत जाय?” ताच्यां बापायन ताच्या हुशार पुताक निवडलो. मार्कंडेय एक बुद्धिवंत आशिल्लो, जो तरणाटे पिरायेर मरण पावपाक तयार आशिल्लो. ताच्या मरणाच्या उद्देशित दिसा त्या भुरग्यान शिवलिंग आलिंगन घेतलें. मार्कंडेयाच्या तेजाक लागून मरणाक ताच्या लागीं वचपाक शक्य जालें ना . देखून यमान आपली दोरी उडयली जी त्या भुरग्याक आनी लिंगाक दोनूय भोंवतणीं आशिल्ली. रागानें भरलेलो शिव लिंगाचेरातल्यान उठलो आनी यमाक मर्लो, पण नंतर ताका परत जिव दिलो. अशे तरेन शिवाक मृत्युंजय (मरणाचेर जैत), कालकाल (मरणाचें मरण) & कालांतक (मरणाचो अंत करपी) हीं नांवां मेळ्ळीं. शिवान मार्कंडेयाक अमर केलो आनी तो एक व्हड ऋषि जालो. रामोपख्यान’ (महाभारतांत), वाल्मिकी उपरांत रामकथेची ही दुसरी आवृत्ती ताणें बरयल्या. देवी उपासनेचो मुखेल ग्रंथ ‘दुर्गा सप्तशती’ ( मार्कण्डेय पुराणांत) हाचेंय श्रेय ताका मेळटा.
विकिमीडियाचे चित्र राजा रवी वर्मा हांणी चितारिल्ल्या भागाचे आसा.
स्त्रोत:वेट्टम मणी, ‘पुराणिक एन्सायक्लोपीडिया’, ‘मार्कंडेय’ ह्या सदरांतल्यान