विष्णूने वराह रूप धारण केले.

ब्रह्मदेव आणि विष्णू यांच्यात त्यांच्या श्रेष्ठत्वाबद्दल खूप प्रचंड युद्ध झाले. शिवाने त्यांच्या अहंकाराला संपवण्यासाठी अनंत अग्नीच्या स्तंभाचे रूप धारण केले. या प्रकाशाच्या स्तंभाने स्तब्ध झालेल्या ब्रह्मदेव आणि विष्णू यांनी त्याच्या मर्यादा शोधण्याचा निर्णय घेतला.
विष्णूने वराह (डुक्कर) रूप धारण केले आणि तळ शोधण्यासाठी खोलवर उतरला. तो अपयशी ठरला,थकून परत आला.पण त्याच्या अपयशाबद्दल पूर्ण प्रामाणिक राहिला. त्याच्या प्रामाणिकपणामुळे शिवाने त्याची प्रशंसा केली आणि देवांमध्ये विष्णूला शिवासमान दर्जा देण्याचे वरदान दिले. ब्रह्मदेवाने वरचा भाग सापडल्याचे खोटे सांगितले आणि शिवाने त्याला कायमचे मंदिर नसण्याची शिक्षा दिली. हा प्रसंगापासून शिवाची ज्योतिर्लिंग रुपात पूजा सुरू झाली असे मानले जाते.

सौजन्य- SSriram ह्यांचे विकिमीडिया चित्र हे कोनेरी राजापुरम मंदिरातील ब्रह्मदेव आणि विष्णू यांच्यासह शिवाच्या लिंगोद्भव रूपाचे आहे.

स्रोत: शिव पुराण, जे.एल. शास्त्री, अध्याय ६ आणि ७

दक्षाने एक मोठा यज्ञ केला होता, पण त्यात त्याने शिवाला,आपल्या जावयाला आमंत्रित केले नाही.
दक्षाची कन्या सती, तरीही त्या यज्ञात गेली.
मात्र यज्ञात,दक्षाने शिवाचा अपमान केला. तो सहन न झाल्याने तिने यज्ञकुंडात प्राणपर्ण केले. अर्थातच, हे समजल्यावर , शिव क्रोधित झाला आणि त्याच्या शोक व रागात त्याने सतीच्या मृतदेहाला घेऊन संपूर्ण देशभरात विनाशकारी तांडव नृत्य सुरू केले.
देवांनी विष्णूला शिवाला शांत करण्यासाठी विनंती केली
विष्णूने क्रमाक्रमाने सतीच्या शरीराचे अवयव कापले आणि ते ज्या वेगवेगळ्या ठिकाणी पडले,ती ठिकाणे नंतर शक्तिपीठ म्हणून प्रसिद्ध झाली.

एस. आर. रामानुजम यांनी घेतलेले कनखल मंदिराचे छायाचित्र

कलिका पुराण, बी.एन. शास्त्री, अध्याय १६-१८

शिवाने कामदेवाला भस्म केले.
तारकासुर देवतांना खूप त्रास देत होता.सगळे त्रासले होते. केवळ शिवाच्या पुत्रालाच तारकासुराचा वध करणे शक्य होते, पण शिव विवाह आणि संतती यात रस घेत नव्हते. इंद्राच्या विनंतीनुसार, कामदेव मदन, वसंत ऋतू आणि रतीसोबत शिवाच्या ध्यानात व्यत्यय आणण्यासाठी आणि पार्वतीबद्दल कामना त्यांच्यात जागृत करण्यासाठी गेला.
कामदेवाने शिवांवर आपला पुष्पमय बाण सोडला. एका क्षणासाठी शिव विचलित झाले, पण त्यांनी लगेच ध्यानस्थिती प्राप्त केली.त्यांना त्यांच्या तपश्चर्येत कुणामुळे अडथळा आला हे समजले. संतप्त होऊन त्यांनी तृतीय नेत्र उघडला व या आगीने कामदेव अर्थात मदन भस्मसात झाले.
कालांतराने शिवांनी पार्वतीशी विवाह केला. तेव्हा रतीने शिवांना विनंती केली की,
तुमच्या विवाहाच्या महान उत्सवात सर्व लोक आनंदी आहेत. पण मी एकटीच माझ्या पतीशिवाय दु:खी आहे. तिच्यामुळे व इतर देवतांच्या आग्रहामुळेही, शिवांनी कामदेवाला पुन: जीवित केले.

१८९० चे हे चित्र ज्यात
भगवान शिव कामदेवाला आगीने भस्म करत आहे.

स्रोत: शिव पुराण, जे. एल. शास्त्री

जर अर्जुनाने प्रथम शिवाला प्रसन्न केले तर इंद्राने अर्जुनाला सर्व आयुधे देण्याचे वचन दिले,
अर्जुन हिमालयात पोहोचला आणि त्याने खडतर तपश्चर्या केली. शिवाने उमेसहित शिकारी (किरात) रूपात अर्जुनाकडे जाण्याचे ठरवले. त्याच वेळी, दुर्योधनाने प्रेरित केलेल्या राक्षस मुकाने डुक्कराचे रूप धारण करून अर्जुनाला मारण्याचा प्रयत्न केला. अर्जुन आणि शिव दोघांनीही एकाच वेळी बाण सोडला, ज्याने मुकाचा वध झाला. दोघांनीही दावा केला की मुकाचा वध त्यांच्या बाणाने झाला आहे. त्यावर निर्णय करण्यासाठी अर्जुनाने शिवाशी युद्ध केले, पण शेवटी तो विद्ध होऊन बेशुद्ध पडला. अर्जुनाच्या शौर्याने प्रभावित व प्रसन्न होऊन, शिवाने त्याला वर मागण्याची संधी दिली. अर्जुनाने शिवाकडे शक्तीशाली संपूर्ण विश्व नष्ट करू शकेल अशी क्षमता असणारे
पाशुपतास्त्र मागितले.शिवाने त्याला पाशुपतास्त्र प्रदान केले आणि अर्जुनाला ते धारण करण्याची, सोडण्याची आणि परत घेण्याची विद्या शिकवली. त्याने अर्जुनाला सांगितले की इंद्र, यम, वायू आणि वरुण यांनाही पाशुपतास्त्राची माहिती नाही.

नंजनगुड (म्हैसूर जवळ) येथील हे शिल्प हा प्रसंग दर्शवते.

चित्र क्रेडिट: दिनेश कन्नमबाडी, विकिमीडिया.

स्रोत:महाभारत, वन पर्व, बिबेक देबरॉय

अपस्मार आणि शिव (अज्ञाननाशक-
ज्ञानस्वरूप शंकर महादेव- दक्षिणामूर्ती)

अपस्मार हे अज्ञानाचे प्रतीक आहे. अपस्मारावर नाचणारे शिव अज्ञानाचा नाश आणि ज्ञानाचा जन्म दर्शवतात.

सर्व ऋषी शिव भिक्षेकरी रूपात ऋषींच्या पत्नींना मोहित कसा करू शकतो ह्या विचाराने क्रोधित झाले. त्यांनी शिवाशी लढण्यासाठी चार प्राणी तयार केले. त्यापैकी सर्प, वाघ आणि सिंह यांना शिवाने मारले. पण बुटक्या अपस्माराला शिव मारू शकले नाहीत, कारण त्या बुटक्या अप्समाराला अमरत्व प्राप्त होते. म्हणून भगवान शिवाने अपस्मारावर आपला उजवा पाय ठेवून त्याला आपल्या नियंत्रणात आणले.

अपस्मार म्हणजे स्मृती किंवा चेतनेचा लोप किंवा नाश. अपस्माराला असलेले अमरत्व हे असेही दर्शवते की अज्ञान देखील अमर आहे.

मनोरंजक बाब म्हणजे, आयुर्वेदात अपस्मार हा शब्द मिरगी (एपिलेप्सी) साठी वापरला जातो आणि त्यात मिरगीला शरीर आणि मन दोन्हींचा रोग मानून उपचार केला जातो.

शिव दक्षिणामूर्तीचे लोकप्रिय रूप ज्ञानाचा स्वामी असे आहे. त्यांच्या कोमल पायाखाली देखील असुर अपस्मार देखील दिसत आहे.

स्रोत: शिव आणि अपस्मार, दीपा किरण, इंडिका टुडे

राक्षस तारकासुराला तीन पुत्र होते — तारकाक्ष, कमलाक्ष आणि विद्युन्माली. त्यांना ब्रह्मदेवाकडून तीन अजेय, तरंगणारी लोखंड, चांदी आणि सोन्याची शहरे मिळाली. ही “त्रिपुरे” फक्त एका सहस्राब्दीमध्ये एकदा एका रेषेत येणार आणि एका बाणाने भेदले जाणार अशा वेळीच नष्ट होऊ शकणार होती .ही अपूर्व अजय शहरे मिळाल्यानेअसुरांना गर्व चढला आणि त्यांनी जगांवर अत्याचार सुरू केले.त्यांच्या त्रासाला कंटाळून देवतांनी शिवाकडे प्रार्थनायचना केली.विश्वच स्वतः शिवाच्या युद्ध-साहित्यात रूपांतरित झाले: पृथ्वी त्यांचा रथ, ब्रह्मदेव सारथी, सूर्य आणि चंद्र चाके, आणि विष्णू बाण. जेव्हा शहरे एका रेषेत आली, तेव्हा शिव फक्त हसले आणि त्यांनी फक्त एका बाणाने तीन शहरे भेदून त्यांना राख केले.ह्या तीन शहरांना अहंकार, भ्रम आणि अशुद्धतेचे प्रतीक मानले जाते.

The picture is 8th Century Western Chalukyan sculpture of Tripurantaka,

सोबतचे चित्र- आठव्या शतकातील चालुक्य शिल्प त्रिपुरान्तक

चित्र सौजन्य-Wisdom-Lib

स्रोत: Elements of Hindu Iconography,
लेखक – T.A Gopinath Rao
टी ए गोपीनाथ राव

बाणासुराला १००० हात होते, तो महाबली (ओणमच्या) च्या १०० पुत्रांपैकी मुख्य आणि नरकासुर (दिवाळीच्या) चा मित्र होता. त्याने शंकराची अनन्य भक्ती केली.शंकरानी त्याच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन, अनिच्छेने वर दिला की शिव स्वतः त्याच्या किल्ल्याचे रक्षण करतील.
बाणाची कन्या उषाने कृष्णाच्या नातू अनिरुद्धाचे स्वप्न पाहिले आणि रहस्यमय शक्तीने त्याचे अपहरण केले. कृष्णाने बाणासुरावर हल्ला केला आणि शिव बाणाचे रक्षण करण्यासाठी आले. कृष्ण आणि शिव यांच्यात खूप मोठे द्वंद्वयुद्ध झाले. शिवाने बाणासुराला वाचवण्यासाठी कृष्णाचे मन वळवले.बाणाने नन्तर शरणागती पत्करली. बाणाच्या चार हातांखेरीज सर्व कापले गेले आणि इतके रक्त सांडल्याने माती लाल झाली. हे ठिकाण आसाममधील तेजपूर (तेज – रक्त) म्हणून ओळखले जाते. हिमाचलमधील सराहन हे ठिकाणदेखील ते लढाईचे ठिकाण असल्याचा दावा केला जातो.उषा आणि अनिरुद्ध विवाह करून द्वारकेला गेले.ही कथा भागवत पुराणात आहे.

विकिमिडीया इमेज- राजा रविवर्मा ह्यांनी काढलेले चित्र-
अनिरुद्धाचे स्वप्न पाहताना उषा

स्रोत: pragyata.com

साडे-साती’ हा वैदिक ज्योतिषातील ७.५-साडे सात वर्षांची,कठीण,आव्हानपूर्ण आणि परिवर्तनकारी काळ आहे जेव्हा शनि व्यक्तीच्या जन्म चंद्र राशीतून जातो. यात कार्मिक धडे येतात आणि अनेकदा अडथळेही येतात. शनि हा कर्म-फल-दाता आहे. न्याय निश्चितपणे पण हळू हळू चालतो. ‘शनिश्चर’ म्हणजे हळू चालणारा! कारण शनि सूर्याभोवती ३० वर्षांत फिरतो.

जेव्हा शिवाच्या वेळी त्याच्या नजरेखाली येण्याची वेळ आली, तेव्हा शनिने विनंती केली की तो शिवाला सूट देऊ शकत नाही, पण त्याची नजर काही तासांपर्यंत कमी करेल. शिवाने त्या तासांमध्ये पाण्याखाली लपून नजर शनीची टाळण्याचा निर्णय घेतला. नन्तर शिवाने शनिला अभिमानाने सांगितले की ते शनीच्या नजर पडण्यापासून वाचले;पण शनिने त्याला आठवण करून दिली की साडे-सातीमुळे शिवशंकर देखील पाण्याखाली जातात!
ही कथा लोककथांमधून येते आणि त्याच्या अनेक आवृत्त्या आहेत.

विकिमिडीया – Pierre Sonnerat ह्यांनी काढलेली
शनिदेवाची १७८२ चित्रे

स्रोत: Bharathkidise.blogspot.com

काशी (प्रकाशित तेजस्वी ठिकाण) जिथे ज्योतिर्लिंग (प्रकाशस्तंभ) पृथ्वीवर प्रथम प्रकट झाले. हे शिव आणि शक्तीने निर्माण केलेले प्रथमस्थान.त्यांनी काशीमधून विश्व निर्माण केले.

एक कमी प्रसिद्ध कथा अशी आहे की देवी पार्वतीच्या आई-वडिलांनी त्यांच्या जावई शिवाला त्यांच्या कन्येसाठी योग्य घर शोधण्यासाठी आग्रह केला. त्यांना वाटले की त्यांच्या कन्येला कैलासापेक्षा जास्त आरामदायक घर हवे. शिवाने पृथ्वीवर कुटुंबासाठी सुंदर ठिकाण शोधले व ते काशीला आले. त्यांनी काशीला कधीही सोडणार नाही असे वचन दिले. त्यांनी वचन दिले की विश्व पाण्यात बुडाले तरी ते शहर शंकर त्याच्या त्रिशूळावर टिकवतील.
शिव काशीला ‘अविमुक्त’ बनवतात — जे ते कधीही सोडणार नाहीत.

‘नवोदय टाइम्स’ मधील चित्र शिवाच्या त्रिशूळावर काशीची कलाकार कल्पना दर्शवते.

स्रोत: “India, A Sacred Geography,” Diana Eck

जेव्हा पार्वती शिवांशी विवाह करून कैलासात आल्या, तेव्हा त्यांनी पाहिले की गणांना स्वच्छता, आरोग्य आणि अन्नाचीही काळजी नव्हती. त्यांनी त्यांच्याकरिता स्वयंपाकघर तयार केले पण गणांनी आग्रह धरला की त्यांना शिजवलेले अन्न नको. शिव ही त्यांच्याशी सहमत झाले आणि म्हणाले की जगाला शक्तीची गरज नाही.हे ऐकून पार्वती निराश होऊन निघून गेल्या.
मात्र त्या निघून गेल्यानंतर, जग ऊर्जाविरहित,शक्तीविहीन झाले.सर्वांना अनावर भूक लागली.तेव्हा शंकरांनी सर्व जग शोधले तेव्हा त्यांना पार्वतीदेवी काशीमध्ये सापडली. त्यांनी विश्वनाथ (विश्वाचा नाथ) रूप धारण केले, ते पार्वतीकडे गेले आणि त्यांच्या भक्तांसाठी अन्न मागितले. देवीने अन्नपूर्णा रूप धारण केले आणि सर्व लोकांची भूक भागवली.

ही कथा पौराणिक आहे. ती ‘अन्नपूर्णा अष्टका’मध्ये देखील सांगितली आहे ज्यात अन्न खाण्यापूर्वी उच्चारला जाणारा मंत्र आहे, “अन्नपूर्णे सदापूर्णे शङ्करप्राणवल्लभे.”
याचा अर्थ “हे अन्नपूर्णा देवी,शंकराला सर्वात प्रिय.जी शाश्वत पूर्णतेचे स्वरूपआहे.”
चित्र कर्सोग, हिमाचल प्रदेशातील शेतांमध्ये अन्नपूर्णा मंदिर दर्शवते.
चित्र सौजन्य: एस आर रामानुजम
स्रोत:आर्ट ऑफ लिव्हिंग

हिरण्याक्ष पृथ्वीला अपहरण करण्याचा प्रयत्न करताना वराहावताराकडून मारला गेला.
अंधकासुर हिरण्याक्षाने दत्तक घेतला होता.
एकदा जेव्हा शिव योगात मग्न होते, तेव्हा पार्वतीने खेळकरपणे त्यांच्या डोळ्यांवर हात ठेवले, आणि अंधाराने जग व्यापले. अंधक, म्हणजे ‘अंधारातून’, या क्षणात जन्मला.
शिवाने बालक अंधकाला असुर राजा हिरण्याक्षाला, त्याचा पुत्र म्हणून वाढवण्यासाठी दिले,त्याला फक्त त्याच्या स्वतःच्या आईची इच्छा झाली तरच नष्ट करता येईल असा वर
मिळाल्याने, अंधक जवळजवळ अजेय झाला.शक्ती मिळाल्यानंतर, त्याला त्याच्या जन्माची खरी कथा माहीत नसल्याने अज्ञानातून पार्वतीची आसक्ती वाटली.प्रह्लादाच्या सल्ल्याकडे दुर्लक्ष करून,
अंधकासुर शिवांवर चालून आला.
शिवाने त्याच्या त्रिशूळाने त्याला परास्त केले. पराभवाने नम्र झालेल्या अंधकाने क्षमा मागितली. शिवाने त्याचे जीवन वाचवले आणि त्याला त्याच्या गणांमध्ये स्वीकारले,त्याला निस्सीम भक्तानुयायी म्हणून स्थान दिले. ही कथा वामन पुराणात प्रमुखपणे सांगितली जाते.

विकिमिडीया-
वेरूळ लेणी- अंधकासुरमर्दन प्रसंग असलेले प्रकाशचित्र
स्रोत: वेट्टम मणी
‘Puranic Encyclopedia’
‘पुराण विश्वकोशात’ अंधकासुर ही सूची

जेव्हा मार्कन्डेय ऋषींच्या पालकांनी शिवाकडे प्रार्थना केली तेव्हा शिवाने त्यांना विचारले, तुम्हाला अल्पायू म्हणजे १६ वर्ष आयु असलेला परंतु धार्मिक, बुद्धिवान,नम्र पुत्र हवा की दीर्घायुषी परंतु अत्यन्त कुटील,दुष्टबुद्धी असा पुत्र हवा?
त्यावर मार्कन्डेय च्या पालकांनी बुद्धिमान पुत्र हवा असे शिवाला सांगितले व मार्कन्डेयचा जन्म झाला जो अत्यन्त बुद्धिमान कुशाग्र होता. जेव्हा त्याचा मृत्यूसमय आला तेव्हा त्याने शिवलिंगाला आलिंगन दिले व घट्ट धरून ठेवले. त्यामुळे मृत्यदूत त्याच्याजवळ जाऊ शकले नाहीत. शेवटी यमाने एक दोर फेकला जो मार्कन्डेय व शिवलिंग ,दोघांना खेचू शकेल.परंतु, ह्यामुळे शिवशंकर क्रोधित झाले व त्यांनी यमाला मृत्यूसदनास पाठवले. परंतु पुन्हा क्रोध शांत झाल्यावर त्याला पुनर्जीवित ही केलं.ह्या घटनेवरून शंकराना मृत्युंजय हे नामानिधान प्राप्त झाले. तसेच ,काळाकाल (काळाचा काळ) आणि कालान्तक(काळाचा अंत)हेही!
पुढे मार्कन्डेय अमर व खूप मोठे ऋषी झाले.
●त्यांच्या नावे महाभारतातील रामोपख्यान आहे.
●ते वाल्मिकी ऋषींनन्तर रामकथा विदित करणारे दुसरे ऋषीआहेत.
●मार्कन्डेय पुराणात, त्यांनी रचलेली दुर्गा सप्तशती ही देवी उपासनेत अत्यन्त महत्त्वाची मानली जाते.

विकिमिडीया प्रकाशचित्र- ह्या प्रसंगाचे चित्र काढताना राजा रविवर्मा

स्रोत: वेट्टम मणी
‘Puranic Encyclopedia’
पुराण कोशात मार्कन्डेय’ ही सूची