विष्णुः वराहावतारं स्व्यकरोत्।
ब्रह्मा विष्णुश्च अलौकिकयुद्धे रतौ आस्तां कः श्रेष्ठः इति विषयम् आधारीकृत्य तदैव शिवः सुदीर्घाग्निमयलिङ्गस्य रूपं स्व्यकरोत्। तन्तेजोमयोपस्थित्या चकितौ युद्ध्यमानौ तौ तल्लिङ्गस्य आद्यन्तम् अवगन्तुं विचेष्टितवन्तौ। विष्णुः वराहरूपं धृत्वा मूलं प्रति अयात्। मूलम् अनवाप्तः श्रान्तः सः प्रतिन्यवर्तत सत्यं च उवाच तत्सत्यनिष्ठया प्रीतः शिवः भक्तेषु मत्समः पूजितो भवेदिति आशिषम् अवदत्। अपरत्र ब्रह्मा असत्यं उवाच यत् अहं लिङ्गशृङ्गम् अवाप्तवान् अतः रुष्टः शिवः तं सदालयविहीनो भव इत्थं अशपत्। इयं कथा शिवः ज्योतर्लिङ्गरूपेण पूज्यते इति प्रतिष्ठापितं करोति।

प्रदर्शितं Wikimedia चित्रं SSriram इति वर्यस्यास्ति यस्मिन् लिङ्गोद्भवरूपेण शिवः ब्रह्माविष्णुभ्यां सह वर्तते इदं चित्रं कोनेरिराजपुरमन्दिरस्य अस्ति।
शिवपुराणं जे एल शास्त्री अध्यायः षष्ठः सप्तमः च।

कङ्खल इति हरिद्वारस्य पार्श्वे विद्यते।
प्रजापतिदक्षः एकं यज्ञं समाचरत् किन्तु स्वजामातारं शिवं न आमन्त्रितवान्। दक्षपुत्री शिवपत्नी माता सती तथापि तत्र अगच्छत्। तत्र यदा अभिमानी दक्षः शिवापमानं चकार तदा सती तत्रैव यज्ञकुण्डे देहत्यागम् अकरोत्। अनया घटनया क्रुद्धः दुःखितः शिवः सत्याः मृतदेहं स्वीकृत्य सर्वदेशे अटितवान् ताण्डवं कुर्वन्। शिवं शान्तं कर्तुं प्रार्थितः विष्णुः चक्रेण तस्याः देहं खण्डितं करोति ततः यत्र यत्र देहखण्डानि अपतन् तानि स्थानानि शक्तिपीठरूपेण ज्ञायन्ते अद्य।
कङ्खलमन्दिरस्य प्रदर्शितं चित्रं S. R Ramanujam महोदयेन स्वीकृतम्।
कालिकापुराणं B. N Shastri, अध्यायसङ्ख्या १६-१८।

तारकासुरेण सर्वे देवाः सुसन्त्रस्ताः आसन्। तस्मै पुरा ब्रह्मदेवेन वरदानं दत्तमासीत् यत् शिवापत्यमेव तद्वधं कर्तुं समर्थः स्यादिति किन्तु सत्याः मृत्योः परं शिवः समाधिस्थः अभूत् तथा न सः उद्वाहाय आत्मजोत्पत्यै वा सिद्धः आसीत्। शक्रस्य प्रार्थनया कामदेवः वसन्तेन रत्या च साकं तस्य समाधिं भङ्क्तुम् पार्वतीं प्रति तन्मनसि प्रेम जागरयितुं च प्रायतत।
स्वपुष्पबाणेन सः शिवं प्राहरत् क्षणायैव शिवः ईषद् विचलितः जातः तदैव पुनः स्वाचलावस्थां सम्प्राप्तः शिवः अभिज्ञातवान् यत् कस्यचित् दुष्कर्मैतत्।
अतिक्रुद्धः सः स्वतृतीयनेत्रस्य अग्निना तदैव कामदेवं दग्धवान्।
कालान्तरे पार्वत्या सह तस्य विवाहोऽभूत् तदा कामदेवपत्न्याः रत्याः आग्रहेण यत् अस्मिन् विवाहोत्सवे सर्वे जनाः आनन्दिताः सन्ति पतिविहीनां मां विहाय अनेन अन्यदेवानां प्रार्थनया च तुष्टः शिवः पुनरपि कामदेवं जीवितमकरोत्।

एषः १८९० तमवर्षस्य कामदहनस्य चित्रलेखः अस्ति।
Source. Shiva Purana, J. L Shastri.

देवेन्द्रः अर्जुनम् अवदत् पुरा यत् अहं तुभ्यं सर्वदिव्यास्त्राणि दास्यामि किन्तु आदौ त्वया भगवतः शिवस्य दर्शनं कर्तव्यमिति।
अर्जुनः हिमालयं जगाम ततश्च कठोरतपसि संलग्नोऽभूत्। भगवता शिवेन सुनिश्चितं यत् उमासहितः व्याधवेशे यास्यामीति तदैव दुर्योधननियुक्तः मूकनामकः असुरः शूकरावतारे अर्जुनं हन्तुमागतः। अर्जुनः व्याधवेशी शिवश्च निश्चितक्षणे एव बाणं शूकरं प्रति त्यक्तवन्तौ येन मूकस्तु मृतः किन्तु उभयाभ्याम् उक्तं यत् मद्बाणेनैव मूकः हतः ततः द्वयोः युद्धं प्रारभत किन्तु अर्जुनः विसज्ञाम् अवाप्नोत्। अर्जुनवीर्यम् अवलोक्य तुष्टः शिवः तं वरं याचितुमवदत् अर्जुनश्च प्रार्थितवान् यत् मह्यं पशुपत्यस्त्रं दीयतां येन शत्रुञ्जयी स्यामहम्। भगवान् शिवः तस्मै अस्त्रं दत्त्वा तस्य धारणं सन्धानं प्रक्षेपणं प्रतिनिवर्तनञ्च शिक्षितवान्।
शिवः इत्थमपि अवदत् यत् शक्राग्नियमवरुणवायुभ्यः च इदम् अस्त्रं दुर्लभमस्ति।
मैसूर नामके स्थाने स्थिते नन्जनगुड इति स्थानस्यास्ति प्रदर्शिता मूर्तिः।
Picture Credit Dineshkannambadi, Wikimedia.
Source: Mahabharata, Vana Parva, Bibek Debroy.

अपस्मारः अहङ्कारं प्रकटीकरोति। अपस्मारे शिवनर्तनम् अहङ्कारनाशं ज्ञानोद्भवं च प्रदर्शयति।
ऋषिपत्न्यः भिक्षाचारिणा शिवेन प्रभाविताः आसन् अतः तैः शिवेन सह योद्धुं चत्वारः प्राणिनः असृज्यन्त। तेषु त्रयः सर्पव्याघ्रसिंहास्तु शिवेन हताः किन्तु वामनम् अपस्मारं तदमरताकारणेन न स हन्तुं शक्तवान् अतः स्वदक्षिणपादस्थापनेन शिवः तं नियन्त्रितवान्। अपगतः स्मारः स्मृतिः इति अपस्मारशब्दस्यार्थः। अपस्मारस्य अमरता अहङ्कारस्य अनश्वरतां प्रकटयति।
आयुर्वेदे अपस्मारः इति Epilepsy इत्यस्य रोगविशेषस्यापि नामास्ति यस्मिन् मनुष्यः अचेतनां प्राप्नोति।
शिवस्य सुपरिचितं रूपं दक्षिणामूर्तिः यः ज्ञानस्यापि देवो वर्तते तस्यापि पादाधः विद्यते अपस्मारः।
Source: Shiva and Apasmara, Deepa Kiran, Indica Today

तारकासुरस्य त्रयः पुत्राः आसन् तारकाक्षः कमलाक्षः विद्युन्माली इति।
एते ब्रह्मदेवात् त्रयाणां लोहरजतस्वर्णनिर्मितानां पुरीणां वरं प्राप्तवान्तः। एताः त्रिपुर्यः तदैव नाशयितुं शक्याः यदा एताः एकाक्षे स्युः यत् सहस्रे वर्षेषु एकदैव भवति तदपि एकेन बाणेनैव तथा कर्तुं शक्यम्।
इमे असुराः अभिमानवन्तः जगतः दमनकारिणः च जाताः । देवैः शिवः प्रार्थितः। सर्वः ब्रह्माण्डः तस्य अस्त्रं पृथ्वी तस्य रथः ब्रह्मदेवः सारथिः सूर्यचन्द्रौ रथचक्रौ तथा विष्णुः तस्य बाणः अभूत्। यदा तिस्रः अपि पुर्यः एकाक्षे जाताः तदा स्मितहास्यवान् शिवः बाणाघातेन ताः अनाशयत्। ताः तिस्रः पुर्यः अभिमानः अशुद्धता तथा माया एतासां रूपेण आसन्।
प्रदर्शितचित्रं अष्टमशताब्द्याः चालुक्यमूर्तिः वर्तते त्रिपुरान्तकस्य।
Picture Credit: Wisdom-Lib
Source: Elements of Hindu Iconography, T.A Gopinath Rao

सहस्रबाहुवान् बाणासुरः महाबलिनः शते पुत्रेषु प्रमुखः आसीत् तथा नरकासुरस्य सुहृत् आसीत्।
तद्भक्त्या प्रीतः शिवः तस्मै वरम् अददात् यत् तन्दुर्गस्य रक्षां करिष्ये इति। बाणस्य पुत्री ऊषा कृष्णपौत्रम् इच्छति स्म अतः स्वमायया सा तम् अपहृतवती। कृष्णः बाणोऽपरि प्रहारम् अकरोत् किन्तु शिवः बाणं रक्षितुमागतः कृष्णशिवयोः द्वन्द्वः अप्रतिमः जातः । शिवः कृष्णम् अवगमयति शरणागतं बाणं क्षन्तुम्। चतुरः हस्तान् विहाय सर्वे बाहवः तस्य कर्तिताः रक्तस्रावेण सा भूमिः अपि रक्तवर्णीया जाता। तदेव स्थानं अद्य तेजपुर इति नाम्ना ज्ञायते यत् असमराज्ये अस्ति। सराहन इति स्थानं यत् हिमाञ्चलप्रदेशे वर्तते तदपि अनेन स्थानेन सम्बन्धितमस्तीति श्रूयते। ततः ऊषानिरुद्धयोः उद्वाहः जातः तथा तौ द्वारिकाम् आगच्छताम्।
श्रीमद्भागवत्पुराणे इयं कथा वर्तते।
Wikimedia चित्रं राजरविवर्मणः वर्तते यस्मिन् अनिरुद्धचिन्तामग्ना ऊषा प्रदर्श्यते।
Source: pragyata.com

सार्धसप्तवर्षात्मकः कालः ज्योतिषि परिवर्तनात्मकः तथा क्लेशमयः मन्यते।
यदा शनिः जनस्य चन्द्रगृहात् याति तदा एवं भवति। अयं कालः पूर्वकृतकर्मफलदायी तथाः कष्टमयः भवति। शनिः कर्मफलदाता इति मन्यते। फलं प्राप्यते किन्तु शनैः। शनैश्चरणम् इत्यस्य अर्थः एव भवति शनैः गमनमिति। शनिग्रहः अपि त्रिंशद्वर्षाणि नयति सूर्यस्य परिभ्रमणाय।
यदा शिवोऽपरि अयं कालः समागतः तदा शनिना शिवः विनम्रतया उक्तः यत् अहं त्वामपि न विमोक्तुम् अर्हामीति किन्तु तं कालं केवलं कतिचन होरात्मकं करिष्यामि।
शिवः निश्चिनोत् यत् तत्कालसमये जले वसिष्यामीति शनेः दृष्ट्या आत्मानं रक्षितुम्। शिवेन ततः शनिः गर्वेण प्रोक्तः यत् तव वक्रदृष्ट्या अप्रभावितः जातः अहमिति तदा शनिः अवदत् यत् मद्वक्रदृष्ट्याः कारणेनैव त्वं जलाधः अगच्छः इति। इयं कथा लोककथने प्रचलिता वर्तते तथा नैके पाठभेदाः अपि प्राप्यन्ते।
Wikimedia चित्रं Pierre Sonnerat इत्यस्यास्ति यत् अनेन १७८२ तमवर्षे शनिदेवस्य निर्मितम्।
Source: Bharathkidise.blogspot.com

काशी तत् पवित्रं स्थानं वर्तते यत्र प्रथमवारं ज्योतिर्लिङ्गम् आविर्भूतं पृथिव्याम्।
तदेव तत् प्रथमं स्थानं वर्तते यत् शिवशक्तिभ्यां निर्मितम्।
काशीम् आरभ्यैव ब्रह्माण्डरचनां कृतवन्तौ शक्तिः शिवश्च। अप्रसिद्धकथानुसारेण पार्वत्याः पितरौ शिवं प्रचोदितवन्तौ एकं व्यवस्थितं गृहं प्राप्तुम्। अस्मत्पुत्री किमपि वसितुम् उत्तमं स्थानं प्राप्नुयात् कैलाशापेक्षया इति तयोः चिन्तनमासीत् तदा शिवः पृथिव्याः अवलोकनानन्तरं काशीं स्वगृहत्वेन स्व्यकरोत् तथा न पुनः कदापि परित्यक्ष्यामि इति निश्चिनोत् । शिवः वचनं स्व्यकरोत् यत् स्वत्रिशूले धारयिष्यामि काशीं भवतु नाम प्रलयेऽपि सर्वा भूमिः जलमग्ना। शिवेन काशी अविमुक्ता कृता अर्थात् तत्स्थानं यत् सः न कदापि जह्यादिति।
प्रदर्शितं Navodaya times इत्यस्य चित्रं चित्रकारस्य कल्पनां दर्शयति यत्र शिवत्रिशूले काशीसंस्थापिता वर्तत।
Source: “India, A Sacred Geography,” Diana Eck

यदा पार्वती शिवेन सह विवाहिता जाता तदा कैलाशमागत्य सा दृष्टवती यत् शिवगणाः शिवस्य स्वच्छतायाः भोजनस्य सौन्दर्यस्य च विषये न अवधानं कुर्वन्ति। सा भोजनशालामपि स्थापितवती किन्तु गणाः पक्वान्नं न वाञ्छामो वयमिति अवदन्। शिवोऽपि अङ्गीचकार यत् शक्त्याः संसाराय आवश्यकता नास्तीति। रुष्टा भूत्वा पार्वती तत्स्थानम् अत्यजत् तदा विश्वः अशक्तिवान् अभूत् सर्वे बुभुक्षिताः जाता। शिवः सर्वत्र तां परिमार्गितवान् सा तु काश्यां प्राप्ता ततः शिवः विश्वनाथरूपं धृत्वा तां भोजनाय अयाचत तदा पार्वती अन्नपूर्णारूपं धृत्वा सकलसंसारस्य क्षुधानिवारणम् अकरोत्। इयं पौराणिकी कथा वर्तते। अन्नपूर्णाष्टके अपि इदमस्ति यस्मिन् कश्चन मन्त्रोऽपि वर्तते यः भोजनात् प्राक् उच्चार्यते अन्नपूर्णे सदापूर्णे शङ्करप्राणवल्लभे इति। अर्थः वर्तते अन्नपूर्णा या सर्वपूर्णा वर्तते तथा शङ्करस्य प्राणप्रियापि वर्तते।
प्रदर्शितं चित्रं अन्नपूर्णामन्दिरस्यास्ति यत् कारसोग हिमाञ्चलप्रदेशे वर्तते।
Picture Credit. Ramanujam S. R
Source: Art of Living

पृथ्वीहर्तुः हिरण्याक्षस्य वधं वराहावतारी श्रीविष्णुः अकरोत्। एकदा योगस्थस्य शिवस्य क्रीडया पार्वती नेत्रे हस्ताभ्याम् आच्छादितवती येन सर्वसंसारोऽपि अन्धकारमयः जातः तदैव अन्धकासुरस्य जन्म अभूत्। शिवः तत्पालनाय तं हिरण्याक्षाय ददौ सोऽपि पुत्रत्वेन तस्य पालनम् अकरोत्। वरैः शक्तिवान् भूत्वा सः दुर्जेयः जातः तदैव तस्य मरणं भवेत् यदा तन्मनसि स्वमातुः विषये शरीरासक्तिः स्यात्। अतिबलवान् सः पार्वतीं प्राप्तुमैच्छत् मातृसम्बन्धं विस्मृत्य। प्रह्लादमन्त्रणामपि निराकृत्य शिवं प्रतिकर्तुं स्थितो जातः सः। शिवोऽपि त्रिशूलेन तं पराजितवान् तदा विनम्रो जातः सः क्षमां प्रार्थयत्। भगवान् शिवः तं स्वगणेषु भक्तत्वेन स्व्यकरोत्। मुख्यत्वेन कथेयं वामनपुराणे वर्णितास्ति।
Redtigerxyz इत्यस्य चित्रमिदं अन्धकासुरमर्दनस्य वर्णनं करोति यत् एलोरागुहासु वर्तते।
Source: Vettam Mani, ‘Puranic Encyclopedia’, Entry under ‘Andhaka III’

शिवः मार्कण्डेयपितरौ पृष्टवान् युवां कीदृशं पुत्रम् इच्छथः गुणवन्तं ज्ञानवन्तं किन्तु षोडशवर्षं यावत् जीवनवन्तम् उताहो दुष्टप्रकृतिवन्तं मूर्खं दीर्घजीविनम्। पितरौ ज्ञानवन्तमेव अचिनुताम्। मार्कण्डेयः ज्ञानवान् तु आसीत् किन्तु अल्पकालजीवी। मृत्योः दिवसे सः शिवलिङ्गम् आलिङ्गितवान् येन यमः तं न प्राप्तुं शक्तवान् अतः यमः स्वपाशेन लिङ्गालिङ्गितवन्तं मार्कण्डेयं बद्धवान् ततः लिङ्गादेव क्रुद्धः शिवः प्रकटीभूय तदैव यमराजं हतवान् किन्तु अनन्तरकाले तं पुनः जीवितम् अकरोत्। अनया घटनया शिवः मृत्युञ्जयः कालकाल कालस्य कालः इति कालान्तः च इत्यादीनि नामानि प्राप्तवान्। शिवाशीर्वादेन मार्कण्डेयः महान् ऋषिः अमरश्च जातः।
ऋषिः मार्कण्डेयः महाभारतस्थस्य रामोपाख्यानस्य यः द्वितीया रामकथा इव गण्यते मार्कण्डेयपुराणस्थायाः दुर्गासप्तशत्याः या देवीवन्दनग्रन्थः अस्ति एतयोः कर्ता मन्यते।
प्रदर्शितचित्रं राजरविवर्मणः वर्तते यत् इदं वृत्तान्तं वर्णयति।
Source: Vettam Mani, ‘Puranic Encyclopedia’, Entry under ‘Markandeya’