ಶೇಷ ಅಥವಾ ಅನಂತ ನಾಗ ಎಂದರೆ, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಲ್ಲಿ ತೇಲುತ್ತಾ, ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಶಯನಾಸನವಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ, ಸಹಸ್ರ ಹೆಡೆಗಳಿರುವ ಬೃಹತ್ ಸರ್ಪ. ತನ್ನ ಹೆಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಇಡೀ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಭಾರವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡಿರುವ ಆತನು, ಸದಾ ಭಗವಂತನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೊಂಡಾಡುತ್ತಾನೆ.
‘ಶೇಷ’ ಎಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವು ಲಯವಾದಾಗ ಉಳಿಯುವುದು; ‘ಅನಂತ’ ಎಂದರೆ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ್ದು. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಶೇಷನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ, “ನಾಗಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಅನಂತ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾಗ’ ಎಂದರೆ ಹಲವು ಹೆಡೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸರ್ಪ; ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ‘ಸರ್ಪ’ ಎಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದೇ ಹೆಡೆಯಿರುವ ಹಾವು.
ವರಾಹ ಅವತಾರದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವು ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಜಲರಾಶಿಯೊಳಗೆ ಧುಮುಕಿದನು. ಜಲದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ವರಾಹನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಶೇಷನು ತನ್ನ ಹೆಡೆಗಳಿಂದ ಆಧರಿಸಿದನು.

masalabox.co.in ನಲ್ಲಿರುವ ಈ ಚಿತ್ರವು ,ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದ ಉದಯಗಿರಿ ಗುಹೆಗಳ ಶಿಲ್ಪವೊಂದು ವರಾಹನನ್ನು ಶೇಷನು ಆಧರಿಸಿರುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.

ಶೇಷನು ವಿಷ್ಣುವಿನೊಂದಿಗೆ, ವಾಸುಕಿಯು ಶಿವನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸರ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ತಾನು ವಾಸುಕಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಗರ ಮಂಥನದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ, ಮೇರು ಪರ್ವತವನ್ನು ಬಳಸಿ ಕ್ಷೀರಸಾಗರವನ್ನು ಕಡೆಗೋಲಿನಂತೆ ಕಡೆಯಲು ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ಹಗ್ಗವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಅಮೃತ ಹೊರಬರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ವಾಸುಕಿಯ ಭಯಾನಕ ವಿಷ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಶಿವನು ಆ ವಿಷವನ್ನು ನುಂಗಿ ತನ್ನ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ಅವರ ಕಂಠವು ನೀಲವರ್ಣಗೊಂಡು, ಅವರಿಗೆ ನೀಲಕಂಠ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತು.
ಹೊಸ ಮನೆಯ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕುವಾಗ ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವೂ ಇದೆ. ಜನಪದ ಕಥೆಯೊಂದರ ಪ್ರಕಾರ, ದೆಹಲಿಯ ಕಬ್ಬಿಣದ ಸ್ತಂಭದ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ತೋಡಿದಾಗ, ತೋಮರ ರಾಜನಿಂದ ವಾಸುಕಿಗೆ ಗಾಯವಾಗಿ ರಕ್ತ ಚಿಮ್ಮಿತು. ಇದಾದ ಕೆಲವೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಗಳು ದೆಹಲಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯೂ ಇದೆ.
ಹಿಮಾಲಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ಬಸಾಕಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾದಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಸರ್ಪದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಬೆಸಾಕಿ (Besaki) ಎಂಬ ಪಟ್ಟಣವಿದೆ.

ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ಮೃಕುಲಾ ದೇವಿ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ಸಾಗರ ಮಂಥನದ ದೃಶ್ಯವು ವಾಸುಕಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.

ತಕ್ಷಕನು ಪ್ರಬಲ ನಾಗರಾಜನಾಗಿದ್ದು, ಕಶ್ಯಪ ಮತ್ತು ಕದ್ರುವಿನ ಪುತ್ರನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣರು ಖಾಂಡವಪ್ರಸ್ಥವನ್ನು ದಹಿಸಿ ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವಾಗ, ತಕ್ಷಕನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಲ್ಲಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು.
ತಕ್ಷಕನ ಪುತ್ರನು ಕರ್ಣನ ಬಾಣದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಕಾಲಿನ ಬೆರಳಿನಿಂದ ರಥವನ್ನು ನೆಲದೊಳಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಒತ್ತಿದ್ದರಿಂದ, ಬಾಣವು ಅರ್ಜುನನ ತಲೆಗೆ ಬಡಿಯದೆ ಅವನ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೊಡೆದುಹೋಯಿತು.
ಅರ್ಜುನನ ಮೊಮ್ಮಗ ಹಾಗೂ ಪಾಂಡವರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾದ ಪರೀಕ್ಷಿತನನ್ನು, ಋಷಿಯೊಬ್ಬರ ಶಾಪದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ತಕ್ಷಕನು ಕಚ್ಚಿ ಕೊಂದನು. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರವಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿತನ ಮಗ ಜನಮೇಜಯನು ಸರ್ಪಸತ್ರ, ಅಂದರೆ ಸರ್ಪಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸಿದನು. ಈ ಯಜ್ಞದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪಠಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಸ್ತಿಕ ಋಷಿಯು ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸರ್ಪಕುಲವು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶವಾಗುವುದನ್ನು ತಡೆದನು.
ತಕ್ಷಕನ ವಿಷವು ಭೀಕರ ಅಪಾಯದ ರೂಪಕವಾಗಿಯೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಯುರ್ವೇದದ ಮಹಾನ್ ವೈದ್ಯ ಸುಶ್ರುತನು ವಿಷಕ್ಕೆ ನೀಡುವ ಪ್ರತಿವಿಷವನ್ನು ‘ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ pilgrimaide.com ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ , ಇಂದೋರ್ ಬಳಿಯ ನೋಯಲ್ ನ ತಕ್ಷದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಧನ್ವಂತರಿಯ ಜೊತೆಗೆ ತಕ್ಷ ಕೂಡ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು

ಗರುಡನೊಂದಿಗಿನ ವಿರೋಧದ ನಂತರ ಕಾಳಿಯನು ವೃಂದಾವನದ ಸಮೀಪದ ಯಮುನಾ ಅಥವಾ ಕಾಲಿಂದಿ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದನು. ಅವನ ಮಾರಕ ವಿಷದಿಂದ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿದ್ದ ಮರಗಳೆಲ್ಲ ಒಣಗಿಹೋದವು; ಮೇಲಿನಿಂದ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ವಿಷದ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಸತ್ತು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು.

ಒಮ್ಮೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅವನ ಗೆಳೆಯರು ಅಲ್ಲಿಯೇ ತಮ್ಮ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಗೋಪಾಲಕರು ಆ ಕಪ್ಪು ವಿಷಮಯ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದು ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅವರನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಿ, ಕಾಳಿಯನೊಂದಿಗೆ ಭೀಕರ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿ ಅವನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ನಂತರ ಕಾಳಿಯನ ಅನೇಕ ಹೆಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ನೃತ್ಯ ಮಾಡಿದನು.
ಹರಿವಂಶ, ಅಂದರೆ ಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಬಂಧ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ, ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಾಗವತ ಪುರಾಣವು ಇದಕ್ಕೆ ಭಕ್ತಿಯ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ—ವಿಷಪೂರಿತ ನದಿ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕೇತ, ಸರ್ಪದ ಅನೇಕ ಹೆಡೆಗಳು ನಮ್ಮ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಆಸೆಗಳ ಸಂಕೇತ, ಮತ್ತು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ವಿಮೋಚನೆಯ ಸಂಕೇತ. imdb ಚಿತ್ರ: ದಾದಾ ಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆಯವರು 1919 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮವಾಗಿ ತಯಾರಿಸಿದ “ಕಾಲೀಯಮರ್ಧನ್” ಎಂಬ ಚಲನಚಿತ್ರ

ಲಲಿತಾದಿತ್ಯ ಮುಕ್ತಪೀಡನು (ಕ್ರಿ.ಶ. 724–760) ಕಾಶ್ಮೀರದಿಂದ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿ, ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದಿಂದ ಗಂಗಾ ಕಣಿವೆಯವರೆಗೆ ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ್ದನು.

ಕಲ್ಹಣನ ರಾಜತರಂಗಿಣಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕಾಶ್ಮೀರವು ಸರ್ಪಾರಾಧನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ನಾಗರನ್ನು ಜಲಾತ್ಮಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಗರುಡನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡ ನಾಗರು ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿನ ಸರೋವರಗಳು ಹಾಗೂ ನೀರ ಬುಗ್ಗೆಗಳ ರಕ್ಷಕರಾದರು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿತ್ತು. ನೀಲಮತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ 527 ನಾಗರ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.

ನಾಗರನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಅವರು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಳೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ; ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ಆಲಿಕಲ್ಲು ಮಳೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಹಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯೂ ಇತ್ತು.
ಕಾಶ್ಮೀರಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಾಗ್’ ಎಂದರೆ ನದಿಯ ಉಗಮಸ್ಥಾನ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಅನಂತನಾಗ್ ಬೃಹತ್ತಾದ ವಿತಸ್ತಾ (ಝೀಲಂ) ನದಿಯ ಉಗಮಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.
ಕಶ್ಯಪ ಋಷಿಯ ಕೋರಿಕೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಬಲರಾಮನು ತನ್ನ ನೇಗಿಲಿನಿಂದ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಜಲದೈತ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿ, ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ಮಾನವ ವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಗೊಳಿಸಿದನೆಂಬ ಪುರಾಣಕಥೆಯಿದೆ. ಬಲರಾಮನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿದ ಜಲದೈತ್ಯನನ್ನು ವೇರಿನಾಗ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಗಂದರ್‌ಬಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಲಲಿತಾದಿತ್ಯನ ನಾರಾನಾಗ್ ದೇವಾಲಯದ ಅವಶೇಷಗಳು ಕಾಶ್ಮೀರದ ನಾಗಾರಾಧನೆಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಪರಂಪರೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ

ಬಂಗಾಳದ ಹೂಗ್ಲಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮನಸಾ ದೇವಿಯ ಕುರಿತಾದ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಥೆ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು.

ಒಬ್ಬ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ಸರ್ಪದೇವತೆ ಮನಸಾ ದೇವಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ದೇವಿಯು ತನ್ನ ಸರ್ಪಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಆ ವ್ಯಾಪಾರಿಯ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಕಚ್ಚಿ ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿದಳು.
ಒಬ್ಬ ಮಗ ಮಾತ್ರ ಬದುಕುಳಿದನು. ಆದರೂ ವ್ಯಾಪಾರಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಲು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಆ ಮಗನಿಗೆ ವಿವಾಹವಾದ ನಂತರ ಸರ್ಪಗಳು ಅವನನ್ನೂ ಕಚ್ಚಿದವು. ಅವನ ಪತ್ನಿ ಮನಸಾ ದೇವಿಯನ್ನು ಒಲಿಸಿ ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ಬದುಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದಳು.
ಆಗ ವ್ಯಾಪಾರಿಗೆ ತನ್ನ ತಪ್ಪಿನ ಅರಿವಾಯಿತು ಮತ್ತು ದೇವಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಆದರೆ ದೇವಿಯ ಹಿಂದಿನ ಕೃತ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೋಪವಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಅವನು ಎಡಗೈಯಿಂದಲೇ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದನು.
ಎಡಗೈಯಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಈ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು, ಮನಸಾ ದೇವಿಯು ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದ ಜನಪದ ದೇವತೆಯಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ಆದರೂ ಇಂದು ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಮನಸಾ ದೇವಿಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಹರಿದ್ವಾರದ ಮನಸಾ ದೇವಿ ದೇವಾಲಯವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಿದ್ಧಪೀಠ, ಅಂದರೆ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.

ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಶೇಷನು ರಾಮನ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾಗಿ, ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಲರಾಮನಾಗಿ ಅವತರಿಸಿದನೆಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ಬಲರಾಮನು ಮರಣ ಹೊಂದುವಾಗ, ಅವನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಬಿಳಿ ಸರ್ಪ ಹೊರಬಂದಿತೆಂದು ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಮಥುರಾ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ‘ತಾವುಜಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಬಲರಾಮನು ಕೃಷ್ಣನ ಅಣ್ಣನಾಗಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಈ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಸರ್ಪದ ಹೆಡೆ ಮತ್ತು ಬಲರಾಮನ ರೂಪದ ನಡುವಿನ ಸಾಮ್ಯ.ನಾಗಪಂಚಮಿಯಂದು ಅನೇಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ರೈತರು ನೇಗಿಲು ಹೂಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ದಿನ ಸರ್ಪಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉಳುವಾಗ ಅವುಗಳಿಗೆ ಗಾಯವಾಗಬಾರದು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ನೇಗಿಲು ಬಲರಾಮನೊಂದಿಗೂ ನಿಕಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ.
ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿರುವ ನಾಗಕೂಪವು ಮಹಾಭಾಷ್ಯದ ಕರ್ತೃ, ಪಾಣಿನಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರ ಪತಂಜಲಿಯ ಶೇಷಾವತಾರಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ನಾಗಪಂಚಮಿಯಂದು ವ್ಯಾಕರಣ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ.

ಪುರಾಣಕಥೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಪರಶುರಾಮನು ತನ್ನ ಕೊಡಲಿಯನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆದು, ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಕೇರಳದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಆ ಭೂಮಿ ಸಮುದ್ರದ ಉಪ್ಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು.
ಆಗ ಪರಶುರಾಮನು ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ಶಿವನು ನಾಗರಾಜನ ಸಹಾಯ ಪಡೆಯುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿದನು. ನಾಗರಾಜನು ತನ್ನ ವಿಷದ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಉಪ್ಪಿನ ಅಂಶವನ್ನು ತಟಸ್ಥಗೊಳಿಸಿದನು.
ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಪರಶುರಾಮನು ಸರ್ಪಗಳು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಲು ವೆಟ್ಟಿಕೋಡ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅವರಿಗೆ ನೀಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸರ್ಪಗಳಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಆದಿಮೂಲಂ ಶ್ರೀ ನಾಗರಾಜ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು.
ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲೂ ಸರ್ಪಗಳಿಗಾಗಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ತಾವು, ಅಂದರೆ ಪವಿತ್ರ ವನಭಾಗವಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ನಾಗಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ವೆಟ್ಟಿಕೋಡ್ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ 100ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ನಾಗಮೂರ್ತಿಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. sahapedia ಚಿತ್ರ :ವೆಟ್ಟಿಕೊಡ ಆದಿಮೂಲ ದೇವಸ್ಥಾನ

ಮಣ್ಣಾರಶಾಲಾ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಪೂಜಾ ಪದ್ಧತಿ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಮಹಿಳೆಯೇ ಮುಖ್ಯ ಪುರೋಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ನಂತರ ಕುಟುಂಬದ ಎರಡನೇ ಹಿರಿಯ ಮಹಿಳೆ ಮುಖ್ಯ ಪೌರೋಹಿತ್ಯದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ಮುಖ್ಯ ಪುರೋಹಿತೆಯರನ್ನು ‘ಅಮ್ಮ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಒಬ್ಬ ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಅಮ್ಮನಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ಅವರು ಜೀವನಪೂರ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಪಾಲಿಸುವುದಾಗಿ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸರಳವಾದ, ತಪಸ್ವಿಯ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.
ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಪರಶುರಾಮನು ನಾಗರಾಜನನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ ಸ್ಥಳವೇ ಮುಂದೆ ಮನ್ನಾರಶಾಲಾ ದೇವಸ್ಥಾನವಾಯಿತು. ಆ ಸ್ಥಳದ ಸುತ್ತಲೂ ಮಂದಾರ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು ಇದ್ದವು. ನಾಗರಾಜನು ಪರಶುರಾಮನ ಮುಂದೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸಿ ತನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದ ಆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ಆಶೀರ್ವದಿಸುವುದಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು.
ಹೀಗೆ ಮಂದಾರ ಮರಗಳ ನಡುವೆ ನಾಗರಾಜನು ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ‘ಮಂದಾರಶಾಲಾ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಅದು ‘ಮಣ್ಣಾರಶಾಲಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಾಯಿತು.
ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪೂಜಾ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮಣ್ಣಾರಶಾಲಾ ಕುಟುಂಬದ ಮನೆತನ ಇಂದಿಗೂ ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ.

ನಾಗಾ ನದಿ ನಾಗಪುರದ ಮುಖಾಂತರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ನದಿಯ ಹರಿಯುವಿಕೆ ನಾಗರ ಹಾವಿನ ಚಲನೆಯಂತಿದ್ದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ನಾಗ ನದಿ ಎಂದು ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ. ನಾಗಪುರದ ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕೃತ ಚಿನ್ಹೆಯಲ್ಲಿ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಡೆ ಎತ್ತಿರುವ ನಾಗರ ಹಾವಿನ ಚಿತ್ರವಿದೆ. ನಾಗೌರ್‌, ನಾಗ್ಡ ಮತ್ತಿತರ ಹೆಸರಿನ ಅನೇಕ ನಗರಗಳಿವೆ, ಈ ಹೆಸರುಗಳು ನಾಗ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿವೆ.

ನಾಗರಕೋಯಿಲ್‌ನ ನಾಗರಾಜ ದೇವಸ್ಥಾನ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಕೆ 9ರಿಂದ 12ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂದಿಸಿದ್ದು) ಈ ನಗರದ ಹೆಸರಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ‘ನಾಗರ್’ ಎಂದರೆ ನಾಗ, ‘ಕೋಯಿಲ್’ ಎಂದರೆ ದೇವಸ್ಥಾನ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ನೆಲವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮರಳಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಐದು ಹೆಡೆಗಳಿರುವ ನಾಗರಾಜನ ವಿಗ್ರಹವಿದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಪ್ರಸಾದವಾಗಿ ಒದ್ದೆಯಾದ ಮರಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಾಗಾರಾಧನೆಯ ಪರಂಪರೆ ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ವೈದ್ಯ ಸಮುದಾಯದವರು ‘ಡಕ್ಕೆ’ ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ವಾದ್ಯವನ್ನು ನುಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರಾಗಿದ್ದು, ನಾಗದೇವತೆ ಮತ್ತು ಹಾವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆಚರಣೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅನೇಕ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ನಾಗರ ಹುತ್ತಗಳ ಬಳಿ ನಾಗನ ಕಲ್ಲುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದ ಮಹಿಳೆಯರು, ತಮಗೆ ಮಗು ಆಗಲಿ ಎಂದು ಹರಕೆ ಹೊತ್ತು, ಮಗು ಜನಿಸಿದ ನಂತರ ನಾಗರ ಕಲ್ಲನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವ ಪದ್ಧತಿಯೂ ಇದೆ.

ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಇಂತಹ ಅನೇಕ ನಾಗರ ಕಲ್ಲುಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆದಿಚಲ್ಲನೂರಿನ ನಾಗರ ಕಲ್ಲುಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕೆತ್ತನೆಯ ಕಲ್ಲುಗಳಲ್ಲದೆ ಮೂರು ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ (3D) ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.

18ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ನಾಗಾರಾಧನೆ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯನ ಆರಾಧನೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿತು. ಇಂದಿಗೂ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ಸಮೀಪವೇ ನಾಗಾರಾಧನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಕುಕ್ಕೆ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯನನ್ನು ನಾಗಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಆರಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಎಸ್. ಆರ್. ರಾಮಾನುಜಂ ಅವರು ತೆಗೆದಿರುವ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾಗರಕೋಯಿಲ್ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಗ ಮೂರ್ತಿಗಳಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿರುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪುರಾತನ ನಾಗ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಿವೆ. ಇವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೇವದಾರು ಮರಗಳ ಪವಿತ್ರ ಕಾಡುಗಳ ಸುತ್ತಲೂ ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿಗಳ ನೀರಿನ ಮೂಲಗಳ ಬಳಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ‘ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲೆಂಡ್’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಖಜ್ಜಿಯಾರ್‌ನ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲಿನ ಮೇಲೆ ಇರುವ 10ನೇ ಶತಮಾನದ ಖಜ್ಜಿ ನಾಗ ದೇವಸ್ಥಾನ ಬಹುಶಃ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದು.

ಇಲ್ಲಿ ನಾಗರಾಜನ ಜೊತೆಗೆ ಶಿವ ಮತ್ತು ಭೀಮನ ರಾಕ್ಷಸಿ ಪತ್ನಿಯಾದ ಹಿಡಿಂಬಾ ದೇವಿಯನ್ನೂ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಾಗಾರಾಧನೆ ಮತ್ತು ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಮರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಸರಳ ಗುಡಿಸಲು ಮಾದರಿಯ ದೇವಾಲಯಗಳು ಹಿಮಾಲಯದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿವೆ.

ಇಲ್ಲಿನ ನಾಗಾರಾಧನೆಯ ಪರಂಪರೆ ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ಕಾಂಗ್ರಾ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ಮುಗಿದ ನಂತರ ಸಗಣಿಯಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ನಾಗರ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ನಂತರ ಅವುಗಳಿಗೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳುವ ಪದ್ಧತಿ ಇದೆ. ಅದರ ನಂತರವೂ ಯಾವುದಾದರೂ ಹಾವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಅದನ್ನು ‘ಕೃತಘ್ನ ಹಾವು’ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಕೊಲ್ಲುವ ಪದ್ಧತಿಯೂ ಇದೆ.

ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿರುವುದು ಖಜ್ಜಿಯಾರ್‌ನ ಖಜ್ಜಿ ನಾಗ ದೇವಸ್ಥಾನ.
ಚಿತ್ರದ ಕೃಪೆ : ಟ್ರಿಪ್‌ ಅಡ್ವಯಸರ್