शेष किंवा अनंत नाग हा हजार फण्यांचा एक महाकाय सर्प आहे, जो विश्वाच्या महासागरावर तरंगतो आणि भगवान विष्णूंची शय्या (विश्रांतीचे स्थान) बनतो. तो आपल्या फण्यांवर संपूर्ण विश्व पेलून धरतो आणि प्रभूची महती गातो.
‘शेष’ म्हणजे विश्व विलीन झाल्यावर जे उरते ते, तर ‘अनंत’ म्हणजे ज्याला अंत नाही असा. गीतेमध्ये श्रीकृष्ण शेषनागाचे वर्णन करताना म्हणतात, “नागांमध्ये मी अनंत आहे” – येथे ‘नाग’ म्हणजे अनेक फण्या असलेला सर्प, याउलट ‘सर्प’ हा सामान्य साप असतो.
पृथ्वीला वाचवण्यासाठी भगवान विष्णूंनी वराह (रानडुक्कर) अवतार धारण करून विश्वाच्या महासागराच्या पाण्यात प्रवेश केला होता. पाण्यातून वर येत असताना शेषनागाने वराहाच्या पायांना आधार दिला होता.
masalabox.co.in वरील छायाचित्रात मध्य प्रदेशातील गुप्तकालीन उदयगिरी लेण्यांमधील एक शिल्प दिसत आहे, ज्यामध्ये शेषनाग वराहाला आधार देताना स्पष्टपणे दर्शविला आहे.

शेष विष्णूशी, तर वासुकी शिवाशी संबंधित आहे. गीतेत कृष्ण म्हणतात की ते सर्पांमध्ये वासुकी आहेत.
‘सागर मंथन’ या प्रसंगात, मेरू पर्वताचा वापर करून वैश्विक महासागराचे मंथन करण्यासाठी वासुकीचा दोर म्हणून उपयोग केला जातो. अमृताच्या आधी, वासुकीचे विष बाहेर पडते आणि शिव ते गिळतात, ज्यामुळे त्यांचा कंठ निळा होतो, म्हणूनच त्यांचे नाव नीलकंठ पडले. नवीन घर बांधताना, वासुकीची पाया म्हणून पूजा केली जाते. लोककथेनुसार, दिल्लीतील लोहस्तंभाचा पाया तोमर राजाने खोदला असता, वासुकीला इजा झाल्याने रक्त बाहेर आले. त्यानंतर लवकरच हिंदूंनी दिल्ली गमावली.
आजही हिमालयात वासुकीची बासाकी म्हणून पूजा केली जाते. इंडोनेशियामध्ये आजही या वैश्विक सर्पाच्या नावावरून बासाकी नावाचे एक शहर आहे.
एस. आर. रामानुजम यांनी साकारलेली ही प्रतिमा हिमाचलमधील मृकुला देवी मंदिराची असून, त्यात सागरमंथनातील वासुकीच्या भूमिकेचे चित्रण आहे.

तक्षक हा कश्यप आणि कद्रू यांचा पुत्र, एक शक्तिशाली नाग राजा होता.
जेव्हा अर्जुन आणि कृष्णाने इंद्रप्रस्थ निर्माण करण्यासाठी खांडवप्रस्थ जाळले, तेव्हा तक्षकाला आपला जीव वाचवण्यासाठी पळून जावे लागले. युद्धात अर्जुनाला जवळजवळ ठार मारणाऱ्या कर्णाच्या बाणावर तक्षकाचा मुलगा बसला. कृष्णाने आपल्या पायाच्या बोटाने रथ जमिनीत गाडल्यामुळे अर्जुन वाचला. बाण अर्जुनाच्या डोक्याला न लागता त्याच्या शिरो
अर्जुनाचा नातू आणि पांडवांचा उत्तराधिकारी परीक्षित होता. एका ऋषीच्या शापामुळे तक्षकाने त्याला दंश करून ठार मारले. याचा बदला म्हणून परीक्षितचा मुलगा जन्मजय याने सर्प-शहीद केला. याच यज्ञादरम्यान महाभारताचे प्रथम पठण झाले. आस्तिकाने सर्पांना नष्ट होण्यापासून वाचवले.
तक्षकाचे विष हे गंभीर धोक्याचे रूपक आहे. महान आयुर्वेदिक वैद्य सुश्रुत आपल्या विषावरील उताराला ‘तर्कश’ म्हणतात.
pilgrimaide.com वरील चित्रात इंदूरजवळील नौले येथील तखजी मंदिर दिसत आहे, जिथे आरोग्यदेवता धन्वंतरीसोबत तक्षकाची पूजा केली जाते.

गरुडाशी झालेल्या वादानंतर कालियाने वृंदावनजवळ यमुना किंवा कालिंदी नदीत आश्रय घेतला. कालियाच्या प्राणघातक विषामुळे काठावरील झाडे वाळून गेली आणि आकाशात उडणारे पक्षी मरून पडले.
एकदा कृष्ण आणि त्याचे मित्र त्या ठिकाणी आपल्या गाई चरवत होते. तहान लागल्याने त्या गोपाळांनी ते काळसर पाणी प्यायले आणि ते मरण पावले. कृष्णाने त्यांना पुनरुज्जीवित केले आणि कालियाला वश करण्यासाठी त्याने निकराचा लढा दिला, ज्यानंतर तो आपल्या अनेक फणांवर नाचू लागला.
हरिवंश (महाभारताला जोडलेला भाग) एक सरळ कथा सांगतो, परंतु भागवतम् त्यात भक्तीचा भाव भरते – विषारी नदी म्हणजे आपले मन, सापाच्या अनेक फणा म्हणजे इच्छा आणि कृष्ण म्हणजे मुक्ती.
imdb वरील चित्रात दादासाहेब फाळके यांनी भारतात बनवलेल्या सुरुवातीच्या चित्रपटांपैकी एक, १९१९ सालचा ‘कालियामर्दन’ हा चित्रपट दाखवला आहे.

ललितादित्य मुक्तापिडा (७२४-६०) काश्मीरमधून राज्य करत होता आणि त्याने मध्य आशियापासून गंगा खोऱ्यापर्यंतच्या प्रदेशावर राज्य केले. कल्हणाच्या राजतरंगिणीनुसार, काश्मीर हे सर्पपूजेचे केंद्र होते. नाग हे जलदेवत होते, ज्यांनी गरुडापासून वाचण्यासाठी काश्मीरमध्ये आश्रय घेतला होता आणि ते सरोवरे व झऱ्यांचे रक्षक होते – नीलमता पुराणात अशा ५२७ सर्पांची नावे आहेत. त्यांची योग्य पूजा केल्यास ते वेळेवर पाऊस पाडत; आणि क्रोधित झाल्यावर ते गारपीट आणि पूर आणत.
काश्मिरी भाषेत, ‘नाग’ या शब्दाचा अर्थ नदीचा उगम असा होतो, उदा. अनंतनाग हा शक्तिशाली वितस्ता (झेलम) नदीचा उगम आहे. कश्यपाच्या विनंतीवरून, बलरामाने आपल्या नांगराने खोऱ्यातील जलराक्षसांना आटवून ते मानवी वस्तीसाठी योग्य बनवले (काहींच्या मते काश्मीर हे नाव कश्यपाच्या ‘मीर’ – सरोवरावरून आले आहे). बलरामाने वश केलेला जलदेवत म्हणजे वर्णाग.
भटवासीच्या विकिमीडिया इमेजमध्ये ललितादित्यच्या गांदरबल येथील नारनाग मंदिराचे अवशेष आहेत.

बंगालच्या हुगळी प्रदेशात मानसा देवीची एक विलक्षण कथा प्रचलित होती. एका व्यापाऱ्याने शक्तिशाली नागदेवीची आराधना करण्यास नकार दिला. रागाच्या भरात, तिने आपल्या नागपुत्रांना त्या व्यापाऱ्याच्या कुटुंबाला चावून ठार मारण्यास सांगितले. फक्त त्याचा एक मुलगा वाचला, पण तरीही तो व्यापारी अविचल राहिला. जेव्हा त्या मुलाचे लग्न झाले, तेव्हा नागांनी त्यालाही चावले. सुनेने मानसा देवीला तिचा नवरा परत देण्याची विनंती केली.
तेव्हा त्या व्यापाऱ्याला आपली चूक लक्षात आली आणि तो देवीची पूजा करण्यास तयार झाला. पण देवीच्या पूर्वीच्या कृत्यांमुळे तो संतप्त असल्याने, त्याने पूजेसाठी आपल्या डाव्या हाताचा वापर केला. डाव्या हाताने पूजा करण्याच्या या पद्धतीमुळे अभ्यासकांनी असे सुचवले की मानसा देवी ही मुख्य प्रवाहातील हिंदू परंपरेबाहेरील एक लोकदेवता आहे. परंतु देशभरात मानसा देवीची मंदिरे अस्तित्वात आहेत आणि हरिद्वार येथील मंदिर हे एक सिद्धपीठ (इच्छापूर्ती करणारे) आहे. incredibleindia.gov.in वरील चित्रात हरिद्वार येथील मानसा देवीचे मंदिर दाखवले आहे.

रामायणातील लक्ष्मण आणि महाभारतातील बलराम हे शेषाचे अवतार प्रसिद्ध आहेत. रामायणात, शेष रामाचा धाकटा भाऊ म्हणून अवतार घेतो. महाभारतात तो बाळराम म्हणून दिसतो. बलरामाच्या मृत्यूनंतर त्याच्या तोंडातून एक महाकाय पांढरा सर्प बाहेर येतो. मथुरा प्रदेशातील प्राचीन नाग प्रतिमांना स्थानिक पातळीवर ‘ताऊजी’ म्हटले जाते, कारण बलराम हा कृष्ण अवताराचा मोठा भाऊ होता. नागपंचमीच्या दिवशी, अनेक ठिकाणी शेतकरी नांगरणी करत नाहीत, जेणेकरून त्या दिवशी सापांना इजा होऊ नये. बलरामाचा नांगराशीही जवळचा संबंध आहे.
बिस्वरूप गांगुली यांनी विकिमीडियावर दिलेली प्रतिमा मथुरेतील चरगाव येथील इसवी सन दुसऱ्या शतकातील कुशाणकालीन नाग शिल्प दर्शवते. बलरामाशी असलेले साम्य आणि सर्पफणा लक्षात घ्या.
ऐतिहासिक व्यक्तीदेखील आपला वंश नागांपासून असल्याचे मानतात. वाराणसीमध्ये, एक नागा कुआन (विहीर) शेषाच्या अवताराला समर्पित आहे, पतंजली, महाभाष्याचे लेखक – पाणिनीवरील प्रसिद्ध भाष्य. नागापंचमीला येथे व्याकरणकार चर्चेसाठी जमतात.

आख्यायिकांनुसार, परशुरामाने समुद्रातून केरळ निर्माण करण्यासाठी आपली कुऱ्हाड समुद्रात फेकली, पण ती जमीन खूप खारट होती. त्यांनी शिवाची प्रार्थना केली, ज्याने त्यांना नागराजाकडे मदत मागण्यास सांगितले. नागराजाने खारटपणा नाहीसा करण्यासाठी आपल्या विषाचा वापर केला. कृतज्ञता म्हणून, परशुरामाने वेट्टिकोडमधील जमीन सापांना मुक्तपणे फिरण्यासाठी दिली. सापांना समर्पित असे आदिमूलम (पहिले) श्री नागराज मंदिर उभारले गेले.
पूर्वीच्या काळी बहुतेक घरांमध्ये सापांसाठी एक लहान कावू (पवित्र वन) असे, जिथे एका लहान मूर्तीची पूजा केली जात असे. कालांतराने, यापैकी अनेक मूर्ती वेट्टिकोड मंदिरात हलवण्यात आल्या, जिथे आता अशा १०० हून अधिक मूर्ती आहेत.
विकिमॅपियावरील चित्रात वेट्टिकोड आदिमूलम मंदिरातील सर्पमूर्ती दाखवल्या आहेत.
स्रोत: सहपीडिया

मन्नारसालामध्ये शतकानुशतके चालत आलेली एक अनोखी पूजा-अर्चा पद्धत आहे, ज्यात कुटुंबातील सर्वात ज्येष्ठ स्त्री मुख्य पुजारी बनते; त्यानंतर कुटुंबातील दुसरी सर्वात ज्येष्ठ स्त्री सदस्य हे पद स्वीकारते. मुख्य पुजारीला ‘अम्मा’ (आई) म्हटले जाते; जेव्हा एखाद्या स्त्रीची पुढील ‘अम्मा’ म्हणून नियुक्ती होते, तेव्हा ती ब्रह्मचर्याची शपथ घेते आणि उर्वरित आयुष्यभर तपस्वी जीवनशैली स्वीकारते.
आख्यायिकांनुसार, ज्या ठिकाणी परशुरामाने नागराजाला प्रसन्न करण्यासाठी तपश्चर्या केली, ते ठिकाण मन्नारसालाचे मंदिर बनले. हे ठिकाण मंदार (इथिरिना) वृक्षांनी आणि अनेक औषधी वनस्पतींनी वेढलेले होते. जेव्हा नागराज परशुरामासमोर प्रकट झाले, तेव्हा त्यांनी तिथे वास्तव्य करून आपल्या उपस्थितीने त्या भूमीला शाश्वत आशीर्वाद देण्याचे मान्य केले. अशाप्रकारे, मंदार वृक्षांमधील नागराजाचे निवासस्थान मंदारशाला आणि नंतर मन्नारसाला म्हणून ओळखले जाऊ लागले. या मंदिराची देखभाल मन्नारसाला इल्लम (घराणे) द्वारे केली जाते.
एस. आर. रामानुजम यांनी काढलेले हे चित्र मन्नारसाला मंदिराचे आहे.

नाग नदी नागपूरमधून वाहते. ही नदी सर्पाकार वळण घेते आणि त्यामुळेच तिला नाग नदी म्हटले जाते असे मानले जाते.
शहर महानगरपालिकेच्या बोधचिन्हात नदीतील नागाचे चित्र आहे.
नागौर, नागदा आणि इतर अनेक शहरांची नावे सर्प परंपरेशी निगडित आहेत.

नागरकोविल (नागर-नाग, कोविल-मंदिर) येथील नागराज मंदिरावरून (९वे-१२वे शतक) शहराला नाव मिळाले आहे. मंदिराच्या गर्भगृहाची जमीन वैशिष्ट्यपूर्णरित्या वाळूची बनलेली असून, त्यात पाच मुखी नागराजाची मूर्ती आहे. ओली वाळू पवित्र प्रसाद म्हणून दिली जाते.
दक्षिण भारतात सर्पपूजेची एक जिवंत परंपरा आहे. वैद्य समुदाय ‘डाक्के’ नावाचे लहान वाद्य वाजवण्यात पारंगत असून, त्यांना सर्पविद्येचे जाणकार मानले जाते. दक्षिण भारतात मंदिरांमध्ये आणि सर्प टेकड्यांजवळ सर्पशिळा (नागकाल) सर्रास दिसतात. अनेकदा, निपुत्रिक स्त्री संतती झाल्यास अशी एक शिळा स्थापित करण्याचा नवस करते.
विजयनगर काळातील अशा अनेक सर्पशिळा सापडल्या आहेत. आदिचल्लनूर येथील नागकाल वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत, कारण त्या त्रिमितीय आहेत.
१८व्या शतकापासून, नागपूजा सुब्रमण्यमशी जोडली गेली आणि आज नागपूजा नेहमीच सुब्रमण्यम मंदिरांजवळ केली जाते. कर्नाटकातील कुक्के सुभ्रमण्य मंदिर हे एक प्रसिद्ध मंदिर आहे, जिथे सुभ्रमण्य देवाला सर्पांचा अधिपती म्हणून पूजले जाते.
एस. आर. रामानुजम यांनी काढलेल्या या चित्रात नागरकोविल मंदिराबाहेर नाग मूर्तींची पूजा दाखवली आहे.

हिमाचलमध्ये अनेक प्राचीन नाग मंदिरे आहेत, जी प्रामुख्याने देवदार वृक्षांच्या वनराईत आणि गावातील पाण्याच्या स्रोतांजवळ आढळतात. भारतात ‘स्वित्झर्लंड’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या एका कुरणावरील १० व्या शतकातील खज्जी नाग मंदिर कदाचित सर्वात जुने आहे. येथे शिव आणि भीमाची राक्षसी पत्नी हिडिंबा देवी यांच्यासोबत नागराजाची पूजा केली जाते.
हिमाचलमध्ये नाग आणि देवीची उपासना एकमेकांत गुंफलेली आहे. लाकूड आणि दगडापासून बनवलेली साधी, झोपडीच्या आकाराची मंदिरे ही हिमालयातील मंदिर वास्तुकलेची सर्वात जुनी शैली आहे. येथे सर्पपूजा ही एक जिवंत परंपरा आहे. कांग्रामध्ये दिवाळीनंतर, शेणापासून बनवलेल्या सर्पमूर्तींची पूजा करून त्यांना निरोप दिला जातो. यानंतर साप दिसल्यास, त्याला ‘कृतघ्न’ मानून मारले जाते. ही प्रतिमा TripAdvisor वरील खज्जियार येथील खज्जी नाग मंदिराची आहे.