శేషుడు లేదా అనంత నాగు వేయి పడగలు గల ఒక పెద్ద సర్పము. ఈ విశ్వ సాగరములో తేలుతూ ఉంటుంది. శ్రీమహావిష్ణువు ఈ నాగు మీదే శయనిస్తాడు. అతని పడగల మీద ఈ విశ్వాన్ని మోస్తూ దేవుడిని కీర్తిస్తుంటాడు. శేష అంటే ఈ సృష్టి అంతరించాక మిగిలేది. అనంత అంటే అంతు లేనిది. భగవద్గీత లో కృష్ణుడు,”నాగులలో నేను అనంతుడిని” అని అంటాడు. అంత గొప్ప వాడు అనంతుడు. నాగ అంటే చాలా పడగలు గల పాము. సర్పము అంటే సాధారణ పాము. వరాహ అవతారం లో మహావిష్ణు ఈ విశ్వ జలాల్లో మునిగి భూదేవిని రక్షించాడు. ఈ ప్రక్రియలో అనంతుడు వరాహుని కళ్ళు పట్టుకుని పైకి వచ్చేందుకు సహాయపడ్డాడు. masalabox.co.in నుండి సేకరించిన చిత్రం లో మధ్య ప్రదేశ్ లోని ఉదయగిరి గుహల్లో గుప్తుల కాలానికి చెందిన శిల్పం ఈ ఘట్టాన్ని తెలుపుతుంది

శేషుడు విష్ణువుకి సంబంధించిన నాగు వాసుకి శివుడికి. భగవద్గీత లో కృష్ణుడు “నాగులలో నేను వాసుకిని” అంటాడు. అమృతం కోసం క్షీర సాగర మథనం జరిగినప్పుడు వాసుకిని తాడుగా పర్వతాన్ని కవ్వం లాగా ఉపయోగించి పాల సముద్రాన్ని చిలుకారు. అమృతం కన్నా ముందు వాసుకి చిందించిన విషం వచ్చింది. ఈ విషాన్ని పరమశివుడు మింగి తన కంఠంలో పెట్టుకున్నాడు. దీనివల్ల అతని కంఠం నీలంగా మరి శివుడు నీలకంఠుడు అయ్యాడు. నూతన గృహ నిర్మాణాల్లో పునాది వేసేటప్పుడు వేసుకుని పూజించడం ఒక ఆచారం. జానపద కథ ఆధారంగా ఢిల్లీ లోని లోహపు స్తంభం కోసం తోమర్ రాజు పునాది తవ్వినప్పుడు రక్తం ఉబికింది అని, ఆది వాసుకి రక్తం అని, ఇలా జరిగిన కారణంగా హిందువులు ఢిల్లీ సింహాసనం కోల్పోయారని ఒక నమ్మకం. హిమాలయాల్లో వాసుకిని బాసకి అని నేటికి పూజిస్తారు. ఇండోనేసియా లో వాసుకి పేరు మీద బెసాకి అని పట్టణం ఉంది. S. R. Ramanujan ద్వారా తీయబడ్డ ఈ ఫోటో లో హిమాచల్ లోని మృకులా దేవి మందిరంలో సాగర్ మథనం లో వాసుకిని పాత్ర ను చూడవచ్చును

తక్షకుడు కశ్యప ముని మరియు కద్రువ కు జన్మించిన ఒక శక్తివంతమైన నాగు. అర్జునుడు కృష్ణుడు ఇంద్రప్రస్థ రాజ్యం స్థాపించడం కోసం ఖాండవప్రస్త వనాన్ని కాల్చినప్పుడు అందులో ఉన్న తక్షకుడు తన ప్రాణాలు కాపాడుకొనటం కోసం పారిపోయాడు. కురుక్షేత్ర యుద్ధం లో కర్ణుడి బాణం పై తక్షకుడి కుమారుడు కూర్చుని అర్జునిని చంపాలని ప్రయత్నించాడు. కృష్ణుడు అర్జునుని రథాన్ని నెలలో దిగేలా చేసి ఆ బాణం అర్జునుని కిరీటానికి తగిలేలా చేసి అతని ప్రాణాలు కాపాడాడు. అర్జునుడి మనవడు పరీక్షిత్తు మహారాజు. ఒక రిషి శాపం వల్ల ఇతను తక్షకుని కాటు కు గురై చనిపోయాడు. ప్రతీకారంగా అతని కుమారుడు జనమేజయుడు సర్ప సత్రం (యాగం) జరిపించాడు. ఈ యాగం జరిగే ప్రదేశం లోనే మహాభారతం మొట్టమొదటగా వినిపించబడింది. ఈ యాగం ద్వారా సర్పాలన్నిటినీ నాశనం చేయాలని అనుకున్నాడు. కానీ ఆస్తికుడు అన్ని సర్పాలు అంతరించిపోకుండా కాపాడాడు. తక్షకుని విషం అంటే పెద్ద అపద అనే అర్థంలో వాడతారు. గొప్ప ఆయుర్వేద వైద్యుడు సుశ్రుతుడు విషానికి ఇచ్చే విరుగుడు మందు ను తరక్ష్య అనే పేరు ఇచ్చాడు. pilgrimaide.com లోని ఈ చిత్రం లో ఇండోర్ దగ్గరి నావల్ లోని తఖాజి మందిరం లో ధన్వంతరి తో పాటు తక్షకుణ్ణి పూజించే దృశ్యం చూడవచ్చు.

*కాళియుడు*

గరుడడితో వివాదం తర్వాత కాళియుడు బృందావనం దగ్గర యమున – కాళింది నదిలో ఆశ్రయం పొందాడు. కాళియుడి విషపు ప్రభావంతో ఒడ్డున ఉన్న చెట్లు ఎండిపోయాయి. పైన ఎగురుతున్న పక్షులు కూడా కింద పడి చనిపోయాయి.

ఒకసారి కృష్ణుడు మరియు అతని స్నేహితులు ఆ ప్రాంతంలో ఆవులను మేపుతుండగా దాహం వేసింది. గొల్లపిల్లలు ఆ నల్లని నీటిని తాగి చనిపోయారు. కృష్ణుడు వారిని తిరిగి బతికించి, కాళియుడితో తీవ్రంగా పోరాడి అతనిని లొంగదీసుకున్నాడు. ఆ తర్వాత అతని అనేక పడగలపై నాట్యం చేశాడు.

*హరివంశం* – మహాభారతానికి అనుబంధంగా ఉన్న గ్రంథం – ఈ కథను సూటిగా చెబుతుంది. కానీ *భాగవతం* దీనికి భక్తి రంగును అద్దింది. విషపు నది మన మనస్సు అని, పాము యొక్క అనేక పడగలు కోరికలు అని, కృష్ణుడు విముక్తి అని భావార్థం చెబుతుంది.

ఇక్కడ ఉన్న చిత్రం IMDb నుండి తీసుకున్నది. ఇది 1919లో దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే తీసిన *‘కాళియమర్దనం’* సినిమాకు సంబంధించినది. ఇది భారతదేశంలో తీసిన మొట్టమొదటి సినిమాలలో ఒకటి.

*లలితాదిత్య ముక్తపీడ (724-760)* కాశ్మీర్ నుండి పరిపాలించాడు. మధ్య ఆసియా నుండి గంగా లోయ వరకు ఉన్న ప్రాంతాన్ని అతను పాలించాడు.

కల్హణుడి *రాజతరంగిణి* ప్రకారం, కాశ్మీర్ పాముల పూజకు కేంద్రంగా ఉండేది. నాగులు జల దేవతలు. గరుడడి నుండి తప్పించుకోవడానికి వారు కాశ్మీర్‌లో ఆశ్రయం పొందారు. సరస్సులు మరియు బావులకు వారు సంరక్షకులు. *నీలమత పురాణం* 527 నాగుల పేర్లను పేర్కొంటుంది. వారిని సరిగ్గా పూజిస్తే సమయానికి వర్షాలు కురిపిస్తారు. కోపం వస్తే వడగళ్ళ వర్షాలు, వరదలను కలిగిస్తారు.

కాశ్మీరీ భాషలో *”నాగ్”* అంటే నది యొక్క ఉద్భవ స్థానం. ఉదాహరణకు *అనంతనాగ్* అనేది గొప్ప వితస్తా – ఝెలం నది యొక్క ఉద్భవ స్థానం.

కశ్యపుడి కోరిక మేరకు బలరాముడు తన నాగలితో నీటి రాక్షసుల నుండి లోయను ఖాళీ చేశాడు. దాని వల్ల ఆ ప్రాంతం మానవ నివాసానికి అనుకూలంగా మారింది. కొందరు “కాశ్మీర్” అనే పేరు *కశ్యప మీర్* – కశ్యపుడి సరస్సు నుండి వచ్చిందని చెబుతారు. బలరాముడు లొంగదీసిన నీటి రాక్షసుడు *వేర్నాగ్*.

Wikimedia లోని భట్‌వాసీ తీసిన చిత్రం గందర్‌బల్‌లో ఉన్న లలితాదిత్యుడి *నారానాగ్ దేవాలయం* యొక్క అవశేషాలను చూపిస్తుంది.

బెంగాల్ లోని హుగ్లీ ప్రాంతం లో మనసా దేవి కి సంబంధించిన ఒక విచిత్రమైన కథ కలదు. ఒక వ్యాపారి ఈ దేవతను పూజించడానికి అనాసక్తత చూపించాడు. అప్పుడు మానస దేవి కోపం తో ఆ వ్యాపారి కుటుంబన్నంత కాటు వేసి చంపమని తన పిల్లలకు చెప్పింది. ఒక కొడుకు తప్ప వ్యాపారి భార్య పిల్లలు అందరూ చనిపోయారు. అయినా అతను మారలేదు. కొడుకు వివాహం చేసాక నాగులు అతన్ని కాటు వేసాయి. అప్పుడు వ్యాపారి కోడలు మానస దేవిని తన భర్తను బ్రతికించమని వేడుకుంది. వ్యాపారి తన తప్పు తెలుసుకుని దేవతను పూజించాడు కానీ కోపం ఇంకా ఉన్నందున తన ఎడమ చేతిని వాడి పూజ చేశాడు. ఇందువల్ల మానసా దేవినీ వాణాచార పద్ధతికి చెందిన దేవతగా భావిస్తారు. కానీ మానసా దేవి దేవాలయాలు దేశమంతటా ఉన్నాయి. హరిద్వార్‌లోని మనసా దేవి ఆలయం ఒక సిద్ధ పీఠం – అంటే కోరికలు తీర్చే స్థలం.*

http://incredibleindia.gov.in నుండి తీసుకున్న చిత్రం హరిద్వార్‌లోని మానసా దేవి దేవాలయాన్ని చూపిస్తుంది.

*శేషుడి అవతారాలు*

రామాయణంలో లక్ష్మణుడిగా, మహాభారతంలో బలరాముడిగా శేషుడి అవతారాలు చాలా ప్రసిద్ధి చెందాయి.
రామాయణంలో శేషుడు రాముడి తమ్ముడు లక్ష్మణుడిగా అవతరించాడు. మహాభారతంలో అతను బలరాముడిగా కనిపిస్తాడు. బలరాముడు మరణించినప్పుడు అతని నోటి నుండి ఒక పెద్ద తెల్లని పాము బయటకు వచ్చిందని చెబుతారు.

మధుర ప్రాంతంలోని పురాతన నాగ విగ్రహాలను స్థానికంగా *‘తో జీ’* అని పిలుస్తారు. కృష్ణుడి అవతారానికి బలరాముడు అన్న కాబట్టి ఈ పేరు వచ్చింది.

*నాగ పంచమి* రోజున చాలా చోట్ల రైతులు పొలం దున్నరు. ఆ రోజు పాములకు హాని జరగకుండా ఉండటానికి ఇలా చేస్తారు. బలరాముడికి కూడా నాగలితో దగ్గరి సంబంధం ఉంది.

Wikimediaలో బిస్వరూప్ గంగూలీ తీసిన చిత్రం *2వ శతాబ్దం కుషాణ కాలం* నాటి ఛార్గావ్, మధురకు చెందిన నాగ శిల్పాన్ని చూపిస్తుంది. అందులో బలరాముడికి పోలిక మరియు పాము పడగను గమనించవచ్చు.

ఇంకా కొంతమంది చారిత్రక వ్యక్తులు కూడా తమ వంశం నాగుల నుండి వచ్చిందని చెప్పుకుంటారు. వారణాసిలో *నాగ కువాన్* – బావి ఉంది. ఇది పాణిని వ్యాకరణానికి ప్రసిద్ధ వ్యాఖ్యానమైన *మహాభాష్యం* రాసిన శేషుడి అవతారమైన *పతంజలి*కి అంకితం చేయబడింది. నాగ పంచమి రోజున వ్యాకరణ పండితులు ఇక్కడ సమావేశమై చర్చలు చేస్తారు.

పురాణం ప్రకారం పరిశ్రముడు తన గొడ్డలిని సముద్రం లో విసిరి కేరళ రాష్ట్రాన్ని సృష్టించాడని భావిస్తారు. దీనివల్ల అక్కడి నేలంతా ఉప్పుతో నిండి ఉన్నింది. శివుడ్ని ప్రార్థిస్తే ఆయన నాగరాజు సహాయం కోరమని చెప్తాడు. నాగరాజు తన విషం తో ఉప్పుని తగ్గించాడు. కృతజ్ఞతగా పరశురాముడు నాగులకు వెట్టికోడ్ అనే ప్రాంతాన్ని బహుమతి ఇచ్చాడు. ఇక్కడి ఆదిమూలం శ్రీనగరాజ మందిరం నాగుల పూజ కోసం నిర్మించబడింది. ప్రాచీన కాలంలో చాలా మంది ఇళ్లలో నాగుల కోసం చిన్న “కావు”(తోట) ను ఏర్పాటు చేసేవారు. ఇందులో నాగరాజు విగ్రహాన్ని ఉంచి పూజించేవారు. తర్వాత ఈ విగ్రహల్లనిటినీ వెట్టికోడ్ మందిరానికి తరలించారు. అక్కడ ఇలాంటి వందల విగ్రహాలు మనం చూడవచ్చు. వికీపీడియా చిత్రం లో వెట్టికోడ్ దేవాలయంలోని నాగుల విగ్రహాలు చూడవచ్చు. మూలం: Sahapedia

*మన్నారశాలలో శతాబ్దాలుగా ఒక ప్రత్యేకమైన పూజా విధానం ఉంది. ఇందులో కుటుంబంలోని పెద్ద ఆడపిల్ల ప్రధాన అర్చకురాలిగా ఉంటుంది. ఆమె తర్వాత రెండవ పెద్ద ఆడపిల్ల అర్చకురాలుగా బాధ్యత తీసుకుంటుంది. ప్రధాన అర్చకురాలిని ‘అమ్మ’ అని పిలుస్తారు. ఒక స్త్రీని తదుపరి అమ్మగా నియమించినప్పుడు, ఆమె జీవితాంతం బ్రహ్మచర్య వ్రతం స్వీకరించి సన్యాస జీవితాన్ని గడుపుతుంది.*

పురాణాల ప్రకారం, పరశురాముడు నాగరాజును సంతోషపెట్టడానికి తపస్సు చేసిన ప్రదేశమే మన్నారశాల ఆలయంగా మారింది. ఈ ప్రాంతం మందార చెట్లు మరియు అనేక ఔషధ మొక్కలతో నిండి ఉండేది.

నాగరాజు పరశురాముడి ముందు ప్రత్యక్షమైనప్పుడు, ఆయన అక్కడే నివసించి ఆ ప్రాంతాన్ని శాశ్వతంగా ఆశీర్వదించడానికి అంగీకరించాడు. అందుకే మందార చెట్ల మధ్య ఉన్న నాగరాజు నివాసాన్ని *మందారశాల* అని, తర్వాత అది *మన్నారశాల* గా మారింది. ఈ ఆలయాన్ని *మన్నారశాల ఇల్లం* కుటుంబం నిర్వహిస్తోంది.

S. R. రామానుజం తీసిన చిత్రం మన్నారశాల ఆలయానికి సంబంధించినది.

నాగ్ నది నాగపూర్ లో ప్రవహిస్తుంది. సర్పకారం లో ప్రవీహించడం కారణంగా ఆ పేరు వచ్చింది. అక్కడి నగర పాలక సంస్థ నదిలో ఉన్న నాగు చిత్రాన్ని తమ చిహ్నంగా వాడతారు. నాగులకు సంబంధించిన మరికొన్ని నగరాలు నాగౌర్ , నాగడా మొదలైనవి

*నాగర్కోయిల్‌లోని నాగరాజ ఆలయం (9వ-12వ శతాబ్దం) పేరు మీదుగానే ఆ నగరానికి నాగర్కోయిల్ అనే పేరు వచ్చింది. “నాగర్” అంటే నాగ, “కోయిల్” అంటే ఆలయం.*

ఈ ఆలయ గర్భగుడి నేల ఇసుకతో ప్రత్యేకంగా తయారు చేయబడింది. ఇక్కడ ఐదు పడగల *నాగరాజ* విగ్రహం ఉంది. తడి ఇసుకను పవిత్ర ప్రసాదంగా ఇస్తారు.

దక్షిణ భారతదేశంలో పాముల పూజకు సజీవ సంప్రదాయం ఉంది. *వైద్య* సమాజానికి చెందినవారు ‘డక్కె’ అనే చిన్న డోలు వాయించడంలో నిపుణులు. వీరిని పాముల గురించిన జ్ఞానంలో మేధావులుగా భావిస్తారు.

దక్షిణ భారతదేశంలో ఆలయాల దగ్గర మరియు పాము కొండల దగ్గర *నాగ కల్లు*(రాయి లేదా శిల) సాధారణంగా కనిపిస్తాయి. తరచుగా సంతానం లేని స్త్రీలు సంతానం కలిగితే నాగ కల్లును ప్రతిష్టిస్తామని మొక్కుకుంటారు.

విజయనగర కాలానికి చెందిన అనేక నాగ శిలలు ఇక్కడ కనుగొనబడ్డాయి. *అడిచల్లనూర్ నాగ కల్లు*లు ప్రత్యేకమైనవి ఎందుకంటే అవి త్రిమితీయంగా(మూడు కోణాలు కలీగ్ఉంఈ)టాయి.

18వ శతాబ్దం నుండి నాగ పూజను *సుబ్రహ్మణ్య* స్వామితో అనుసంధానించారు. నేడు నాగ పూజ దాదాపుగా సుబ్రహ్మణ్య ఆలయాల దగ్గరే జరుగుతుంది. కర్ణాటకలోని *కుక్కె సుబ్రహ్మణ్య ఆలయం* ప్రసిద్ధమైనది. ఇక్కడ సుబ్రహ్మణ్య స్వామిని పాములకు రాజుగా పూజిస్తారు.

S. R. రామానుజం తీసిన చిత్రం నాగర్కోయిల్ ఆలయం వెలుపల నాగ మూర్తుల పూజను చూపిస్తుంది.

*హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో అనేక పురాతన నాగ ఆలయాలు ఉన్నాయి. ఇవి ఎక్కువగా దేవదారు చెట్లతో కూడిన తోపుల చుట్టూ మరియు గ్రామాల నీటి వనరుల దగ్గర ఉంటాయి.*

*10వ శతాబ్దానికి చెందిన ఖజ్జి నాగ ఆలయం* ఒక గడ్డి మైదానంలో ఉంది. ఈ ప్రదేశాన్ని “భారతదేశపు స్విట్జర్లాండ్” అని పిలుస్తారు. ఇది బహుశా అన్నిటికంటే పురాతనమైనది. ఇక్కడ *నాగరాజుతో పాటు శివుడు మరియు భీముడి రాక్షసి భార్య అయిన హిడింబి దేవిని* కూడా పూజిస్తారు.

హిమాచల్‌లో *నాగ మరియు దేవి పూజ*లు ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానమై ఉన్నాయి. కలప మరియు రాయితో నిర్మించిన సాధారణ గుడిసెల ఆకారంలో ఉండే దేవాలయాలు హిమాలయాల్లోని అత్యంత ప్రాచీన ఆలయ నిర్మాణ శైలి.

ఇక్కడ పాముల పూజ ఇప్పటికీ సజీవ సంప్రదాయంగా ఉంది. కాంగ్రాలో దీపావళి తర్వాత ఆవు పేడతో చేసిన పాము విగ్రహాలను పూజించి వీడ్కోలు చెబుతారు. ఆ తర్వాత పాము కనిపిస్తే దాన్ని ‘కృతఘ్నమైనది’గా భావించి చంపేస్తారు.

ఈ చిత్రం TripAdvisor నుండి తీసుకున్న *ఖజ్జియార్‌లోని ఖజ్జి నాగ ఆలయం* యొక్క చిత్రం.