ধনতেৰাছ দীপাৱলীৰ দুদিন আগতে পালন কৰা হয়। হিন্দুসকলে ধনতেৰাছক নতুন বস্তু—যেনে সোণ, বাচন-বৰ্তন বা ধাতুৰে নিৰ্মিত যিকোনো সামগ্ৰী—ক্ৰয় কৰাৰ বাবে এক শুভ দিন বুলি গণ্য কৰে। ইয়াৰ কাৰণ কি?

ধন্বন্তৰিক আয়ুৰ্বেদৰ দেৱতা আৰু সুস্বাস্থ্য প্ৰদানকাৰী হিচাপে গণ্য কৰা হয়। তেওঁ দেৱতা আৰু অসুৰসকলৰ দ্বাৰা কৰা সমুদ্ৰ মন্থনৰ সময়ত অমৃতভৰ্তি কলহ (পাত্ৰ) হাতত লৈ আৱিৰ্ভাৱ হৈছিল। সম্ভৱতঃ এই কাহিনীয়েই ধাতু আৰু ধনতেৰাছৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ ব্যাখ্যা দিয়ে। সমুদ্ৰ মন্থনৰ সময়ত দেৱী লক্ষ্মীৰো আৱিৰ্ভাৱ হৈছিল আৰু এই দিনা তেৱোঁ পূজিতা হয়।

আন এটা কাহিনী অনুসৰি, ৰজা হিমৰ ধনতেৰাছৰ নিশা সাপৰ কামোৰত মৃত্যু হোৱাৰ যোগ আছিল। তেওঁৰ একনিষ্ঠ পত্নীয়ে গোটেই নিশা উজাগৰে থাকি পহৰা দিছিল। সাপৰ ৰূপ ধৰি অহা যমক চকুত চমক লগাবলৈ তেওঁ ৰজাৰ কোঠাৰ দুৱাৰমুখত সোণ আৰু ৰূপৰ স্তূপ সাজি ৰাখিছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা সফল হৈছিল। সেইবাবেই ধনতেৰাছত ধাতুৰ সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰি যমক সন্তুষ্ট কৰা হয় বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।

তথ্যসূত্ৰ: https://www.exoticindiaart.com/article/story-of-dhanteras

দেশৰ কিছুমান অঞ্চলত ধনতেৰাছ বা সৰু দীপাৱলীৰ নিশা ঘৰৰ গৃহিণীয়ে আটা (ঘেঁহুৰ গুড়ি) বা কেঁচা মাটিৰে তৈয়াৰ কৰা চাকি ঘৰৰ বাহিৰত দক্ষিণ দিশলৈ মুখ কৰি স্থাপন কৰে। পৰিয়ালৰ আন সদস্যসকলক এই চাকিটো চাবলৈ অনুমতি দিয়া নহয়। অশুভ আত্মাক আঁতৰাই ৰাখিবলৈ চাকিটো গোটেই নিশা জ্বলাই ৰখা হয়।

এই পৰম্পৰাৰ সম্পৰ্ক ৰজা হিমাৰ কাহিনীৰ সৈতে জড়িত। কোৱা হয় যে ৰজা হিমাৰ পত্নীয়ে মৃত্যুক আঁতৰাই ৰাখিবলৈ গোটেই নিশা সাৰে থাকি চাকি জ্বলাই ৰাখিছিল।

আকৰ্ষণীয় কথাটো হ’ল, দীপাৱলীৰ প্ৰথম উল্লেখ খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয়-তৃতীয় শতিকাৰ কামসূত্ৰত পোৱা যায়। তাত ইয়াক ‘যক্ষ-ৰাত্ৰি’ বুলি কোৱা হৈছে। কাৰ্তিক মাহৰ অমাৱস্যাৰ নিশা যজ্ঞ আৰু পাশা খেলৰ জৰিয়তে এই উৎসৱ পালন কৰা হৈছিল বুলি উল্লেখ আছে। পৰৱৰ্তী সময়ত একাদশ শতিকাৰ হেমচন্দ্ৰৰ দৰে লেখকসকলে ‘যক্ষ-ৰাত্ৰি’ক স্পষ্টভাৱে দীপাৱলী বা ‘দীপালিকা’ৰ সৈতে একে বুলি উল্লেখ কৰিছে।

যক্ষসকল হৈছে স্বৰ্গীয় আত্মা, যিসকল কেতিয়াবা কল্যাণকাৰী আৰু কেতিয়াবা অপকাৰী হ’ব পাৰে। সম্ভৱতঃ ‘যমৰ চাকি’ৰ পৰম্পৰাৰ সম্পৰ্ক এই প্ৰাচীন আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ সৈতে জড়িত।

উৎস:: navbharatlive.com

কুকুৰ তিহাৰ, অৰ্থাৎ কুকুৰৰ উৎসৱ, নেপালৰ পাঁচদিনীয়া দীপাৱলী উদ্‌যাপনৰ দ্বিতীয় দিনা পালন কৰা হয়। পোহনীয়া কুকুৰ, পথৰ কুকুৰ, আনকি আৰক্ষীৰ কুকুৰকো মেৰিগ’ল্ড ফুলৰ মালা পিন্ধোৱা হয়, কপালত তিলক লগোৱা হয় আৰু সিহঁতৰ প্ৰিয় খাদ্য খাবলৈ দিয়া হয়। নেপালৰ লোকসকলে কুকুৰক যমৰ প্ৰিয় বুলি গণ্য কৰে আৰু বিশ্বাস কৰে যে কুকুৰৰ পূজা কৰিলে যম সন্তুষ্ট হয়।

লোকসকলে মহাভাৰতৰ সেই কাহিনীটোও স্মৰণ কৰে, য’ত যুধিষ্ঠিৰে তেওঁৰ যাত্ৰাত নিষ্ঠাৰে অনুসৰণ কৰা কুকুৰটোক এৰি মানৱ ৰূপত স্বৰ্গত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল। সেই কুকুৰটো আচলতে ছদ্মবেশত যম আছিল।

ভাউবীজ বা ভাইদূজক যম দ্বিতীয়া বুলিও কোৱা হয় আৰু সাধাৰণতে দীপাৱলীৰ এদিন পিছত এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ লীলাচৰিত্ৰ নামৰ এখন মাৰাঠী গ্ৰন্থত ভাউবীজৰ প্ৰথাৰ উল্লেখ আছে। এই গ্ৰন্থখনত গোসাৱী নামেৰে পৰিচিত সাধাৰণ লোকসকলে কেনেদৰে দীপাৱলী পালন কৰিছিল, তাৰ বৰ্ণনা দিয়া হৈছে। ইয়াত কোৱা হৈছে যে ভাউবীজৰ দিনা মানুহে মোদক আৰু লাড্ডুৰ দৰে বিশেষ খাদ্য প্ৰস্তুত কৰিছিল।

একেটা শতিকাৰ সংস্কৃত গ্ৰন্থ হেমাদ্ৰিৰ চতুৰ্বৰ্গ চিন্তামণিতো ভাউবীজ উৎসৱৰ বৰ্ণনা পোৱা যায়। এই গ্ৰন্থত ভৱিষ্য পুৰাণৰ এটা কাহিনী উদ্ধৃত কৰা হৈছে। কাহিনী অনুসৰি, এসময়ত যমুনাই (যাক যমী বুলিও কোৱা হয়) তেওঁৰ ভাতৃ মৃত্যুৰ দেৱতা যমক নিজৰ ঘৰলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰি আপ্যায়ন কৰিছিল। তেতিয়াৰ পৰাই ভাতৃ আৰু ভগ্নীসকলে এই উৎসৱ পালন কৰি আহিছে।

আল-বিৰুণী গজনীৰ মাহমুদৰ সৈন্যবাহিনীৰ সৈতে ভাৰতলৈ আহিছিল। তেওঁ তহকীক-ই-হিন্দ (ভাৰতৰ আৱিষ্কাৰ) নামৰ এখন বিখ্যাত গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল, য’ত তেওঁ দীপাৱলীৰ বিষয়ে এইদৰে বৰ্ণনা কৰিছে—

“কাৰ্তিক মাহৰ প্ৰথম দিনা, অৰ্থাৎ অমাৱস্যাৰ দিনা, যেতিয়া সূৰ্য তুলা ৰাশিত অৱস্থান কৰে, সেই দিনটোক দীপাৱলী বুলি কোৱা হয়। সেইদিনা মানুহে স্নান কৰে, উৎসৱমুখৰ সাজ-পোছাক পৰিধান কৰে আৰু ইজনে সিজনক তামোল-পাণ উপহাৰ দিয়ে। তেওঁলোকে মন্দিৰলৈ গৈ দান-দক্ষিণা আগবঢ়ায় আৰু দুপৰীয়ালৈকে আনন্দ-উল্লাসেৰে সময় কটায়। নিশা সকলো ঠাইতে অসংখ্য চাকি জ্বলোৱা হয়, যাতে চৌদিশৰ পৰিৱেশ সম্পূৰ্ণৰূপে পোহৰময় হৈ পৰে।

এই উৎসৱৰ কাৰণ হৈছে—বাসুদেৱৰ পত্নী লক্ষ্মীয়ে বছৰত এবাৰ এই দিনটোত বিৰোচনৰ পুত্ৰ বলিক মুক্তি দিয়ে। বলি সপ্তম পাতালত বন্দী হৈ আছে। সেইবাবেই এই উৎসৱক বলিৰাজ্য বুলি কোৱা হয়, অৰ্থাৎ বলিৰ ৰাজ্য।”

দীপাৱলীৰ পিছদিনাটো বলি প্ৰতিপদা বুলিও জনা যায়।

মন কৰিবলগীয়া যে আল-বিৰুণীৰ দীপাৱলী উদ্‌যাপনৰ বৰ্ণনাৰ সৈতে আজিৰ সময়ত দীপাৱলী পালন কৰা পদ্ধতিৰ যথেষ্ট মিল আছে।

তাচপাত খেলি আৰু সৰু পৰিমাণৰ ধন বাজি ধৰি জুৱা খেলাটো দীপাৱলীৰ এক জনপ্ৰিয় পৰম্পৰা। এই প্ৰথাক সৌভাগ্যৰ এক প্ৰতীকী আচাৰ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

ভাৰতীয় শিল্পকলাৰ অন্যতম দীৰ্ঘস্থায়ী আৰু জনপ্ৰিয় বিষয়বস্তু হৈছে শিৱ আৰু পাৰ্বতীৰ মাজত পাশা খেল। পৌৰাণিক পৰম্পৰা অনুসৰি, শিৱ আৰু পাৰ্বতীৰ মাজত হোৱা এই ঐশ্বৰিক খেলৰ জৰিয়তেই সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ সৃষ্টি হৈছিল। তেওঁলোক ক্ৰমে পুৰুষ (Purusha) আৰু প্ৰকৃতি (Prakriti)-ৰ প্ৰতীক। এই খেলৰ প্ৰতিটো চালেই বিশ্বজগতৰ একো একোটা অৱস্থা—সম্ভাৱ্য বা বাস্তৱ ৰূপত প্ৰকাশিত—প্ৰতিফলিত কৰে।

শিৱ আৰু পাৰ্বতীৰ মাজত হোৱা এই পাশা খেলৰ দৃশ্য বহুতো ভাস্কৰ্যত দেখা যায়, বিশেষকৈ পশ্চিম ভাৰতৰ ভাস্কৰ্যসমূহত। সাধাৰণতে এই খেলত শিৱই পৰাজয় বৰণ কৰে। অৱশ্যে, কিছুমান বিৰল ভাস্কৰ্যত তেওঁ কৌশলেৰে জয়লাভ কৰা দেখুওৱা হৈছে। এনে ভাস্কৰ্যসমূহত পাৰ্বতীয়ে বিস্ময় বা আশ্চৰ্য প্ৰকাশ কৰি হাত দাঙি থকা দেখা যায়। শিৱ-পাৰ্বতীৰ পাশা খেলৰ দৃশ্যৰ চিত্ৰায়ণত ‘বিস্ময়’ (Vismaya) এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান।

উৎস: Sahapedia.org

দক্ষিণ ভাৰতৰ অধিকাংশ অঞ্চলতে দীপাৱলীৰ মূল উদ্‌যাপন উত্তৰ ভাৰতৰ তুলনাত এদিন আগতে অনুষ্ঠিত হয়। এই দিনটো শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু তেওঁৰ পত্নী সত্যভামাই অসুৰ নৰকাসুৰক বধ কৰাৰ স্মৃতিত পালন কৰা হয়। সেইবাবেই এই দিনটোক ‘নৰক চতুৰ্দশী’ বুলি কোৱা হয়। জনবিশ্বাস অনুসৰি, নৰকাসুৰক পৰাস্ত কৰাৰ পিছত শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু সত্যভামাই তেল সানি স্নান কৰি বিশ্ৰাম লৈছিল।

পৰিয়ালৰ জ্যেষ্ঠ সদস্যগৰাকীয়ে অথবা ঘৰৰ গৃহিণীয়ে সূৰ্যোদয়ৰ আগতে পৰিয়ালৰ প্ৰতিজন সদস্যৰ মূৰত তিল তেলৰ তিনিটোপালকৈ দিয়ে। তাৰ পিছত বনৌষধিৰ গুড়ি বা শিকাকাই ব্যৱহাৰ কৰি তেলখিনি ধুই পেলোৱা হয়। এই স্নানক পৱিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়, কাৰণ বিশ্বাস কৰা হয় যে এই স্নানৰ পৱিত্ৰতা গংগা নদীত স্নান কৰাৰ সমান।

কথিত আছে যে দেৱী মহালক্ষ্মীয়ে এসময়ত তিল গছৰ আঁৰত আশ্ৰয় লৈছিল। সেইবাবেই এই স্নানত তিলৰ তেল ব্যৱহাৰ কৰা হয়। প্ৰতীকী অৰ্থত, তেল সানি কৰা এই স্নানে নতুন আৰম্ভণিৰ ইংগিত দিয়ে আৰু অহংকাৰ ধুই নিকা কৰাৰ বাৰ্তা বহন কৰে। তদুপৰি, তিলৰ তেল স্বাস্থ্যৰ বাবেও উপকাৰী আৰু ই শৰীৰক শীতল কৰি ৰখাত সহায় কৰে।

দীপাৱলীৰ পিছদিনা ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণই অহংকাৰী দেৱৰাজ ইন্দ্ৰৰ অহংকাৰ চূৰ্ণ কৰাৰ ঘটনাও স্মৰণ কৰা হয়। ইন্দ্ৰই গোকুলৰ গাঁওবাসীসকলক তেওঁক পূজা কৰিবলৈ বাধ্য কৰাৰ উদ্দেশ্যে ধাৰাসাৰ বৰষুণ আৰু বজ্ৰপাতৰ সৃষ্টি কৰিছিল। তেতিয়া শ্ৰীকৃষ্ণই গোবৰ্ধন পৰ্বত নিজৰ কনিষ্ঠ আঙুলিত তুলি ধৰি গাঁওবাসীসকলক সেই প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ পৰা আশ্ৰয় দিছিল।

এই দিনটোক ‘গোবৰ্ধন পূজা’ বুলি কোৱা হয়। অৱশ্যে, ইয়াক অধিক জনপ্ৰিয়ভাৱে ‘অন্নকূট’ (শস্যৰ দ’ম) বুলিও জনা যায়। এই নামটোৱে উৎসৱৰ শস্য চপোৱাৰ উৎসৱ হিচাপে থকা ঐতিহাসিক সম্পৰ্কৰ ইংগিত দিয়ে।

উদ্‌যাপনৰ অংশ হিচাপে গোবৰেৰে গোবৰ্ধন পৰ্বতৰ আৰ্হি তৈয়াৰ কৰা হয়। লগতে বিভিন্ন ধৰণৰ নিৰামিষ ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয় আৰু সেইবোৰ ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণক ভোগ হিচাপে আগবঢ়োৱা হয়।

‘ৰংগোলী’ শব্দটো সংস্কৃত ‘ৰংগাৱলী’ (Ranga-vali) শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে ‘ৰঙৰ শাৰী’ বা ‘ৰঙৰ ৰেখা’। উৎসৱৰ সময়ত ঘৰৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ বা পদূলিত শস্যৰ গুড়ি, ৰঙীন গুড়ি, চক বা ফুলেৰে অতি সুন্দৰ আৰু নিখুঁত আৰ্হি অংকন কৰা মজিয়াৰ এই শিল্পকলাক ৰংগোলী বুলি কোৱা হয়।

কিছুমান পৰিয়ালে প্ৰতিদিনে শস্যৰ গুড়িৰে ৰংগোলী অংকন কৰে, যাতে চৰাই-চিৰিকটিক খাদ্য যোগান ধৰিব পাৰে। দীপাৱলীৰ সময়ত ৰংগোলীৰ আৰ্হিত দেৱী লক্ষ্মীৰ পদচিহ্ন অংকন কৰা হয়, যাতে তেওঁক ঘৰলৈ আদৰি আনিব পাৰি।

ৰংগোলীৰ প্ৰথম উল্লেখ খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয়-তৃতীয় শতিকাৰ *কামসূত্ৰ*ত পোৱা যায়। ইয়াৰ পিছত ষষ্ঠ শতিকাৰ *নাৰদ শিল্পশাস্ত্ৰ*তো ইয়াৰ উল্লেখ আছে। পৰৱৰ্তী কালৰ গ্ৰন্থসমূহত ইয়াক ‘ৰংগাৱলী’, ‘ধূলি-চিত্ৰ’ (গুড়িৰে অংকন কৰা চিত্ৰ) অথবা ‘ভৌম-চিত্ৰ’ (মজিয়াত অংকন কৰা চিত্ৰ) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।

সম্ভৱতঃ ‘ৰংগোলী’ নামটো মহাৰাষ্ট্ৰত অধিক জনপ্ৰিয় হৈ পৰিছিল। অৱশ্যে, ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলত এই শিল্পকলাৰ নিজা নিজা নাম আছে—

– **কোলাম (Kolam)** — তামিলনাডু
– **আলপনা (Alpana)** — বংগ
– **মুগ্গু (Muggu)** — অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ
– **মাণ্ডনা (Mandana)** — ৰাজস্থান
– **অৰিপনা (Aripana)** — বিহাৰ
– **সাথিয়া (Sathiya)** — গুজৰাট
– **চৌকপুৰণা (Chowkpurana)** — উত্তৰ ভাৰত

উৎস: https://www.britannica.com/art/rangoli

বহু সম্প্ৰদায়ৰ বাবে দীপাৱলী হৈছে বিক্ৰম সংবৎ বৰ্ষপঞ্জীৰ নতুন বছৰৰ আৰম্ভণি। বিশ্বাস কৰা হয় যে ৰজা বিক্ৰমাদিত্যই দীপাৱলীৰ দিনাই সিংহাসনত আৰোহণ কৰিছিল আৰু সেই উপলক্ষে এটা নতুন বৰ্ষপঞ্জীৰ প্ৰচলন কৰিছিল। এই বৰ্ষপঞ্জী গ্ৰেগৰিয়ান বৰ্ষপঞ্জীতকৈ ৫৭ বছৰ আগবঢ়া।

‘চোপড়া পূজন’ অনুষ্ঠানৰ সময়ত ব্যৱসায়ী সম্প্ৰদায়ে পুৰণি বছৰৰ হিচাপ-নিকাচৰ বহীসমূহ বন্ধ কৰি নতুন বছৰৰ বাবে নতুন বহীসমূহৰ পূজা কৰে। এই পূজাত গণেশ, লক্ষ্মী আৰু সৰস্বতী দেৱীৰো আৰাধনা কৰা হয়।

নতুন হিচাপৰ বহীখনত ‘শুভ লাভ’ (Shubh Labh) শব্দ দুটা লিখি সুন্দৰকৈ সজাই তোলা হয়। এই আচাৰক ‘শাৰদা পূজন’ বা ‘বাহী-খাতা’ বুলিও কোৱা হয়।

বৰ্তমান সমগ্ৰ দেশতে ঘৰৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ আৰু পূজাঘৰৰ দুৱাৰত ‘শুভ লাভ’ বুলি লিখাৰ পৰম্পৰা যথেষ্ট জনপ্ৰিয় হৈ পৰিছে।

উৎস: https://www.diwalifestival.org/chopda-pujan.html

আগন্তুক বছৰৰ বাবে সৌভাগ্য কঢ়িয়াই অনাৰ বিশ্বাসেৰে দীপাৱলীৰ সন্ধিয়া শ্বেয়াৰ বজাৰসমূহ এঘণ্টাৰ বাবে প্ৰতীকী ব্যৱসায়ৰ উদ্দেশ্যে খোলা ৰখা হয়।

‘চোপড়া পূজন’ৰ এই আধুনিক ৰূপটোৰ আৰম্ভণি ১৯৫৭ চনত বোম্বে ষ্টক এক্সচেঞ্জত হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৯২ চনত নেচনেল ষ্টক এক্সচেঞ্জেও এই পৰম্পৰা গ্ৰহণ কৰে।

এই বিশেষ ব্যৱসায়িক অধিৱেশনটোক ‘মুহূৰ্ত ট্ৰেডিং’ (Muhurat Trading) বুলি কোৱা হয়।

শ্ৰীচিত্ৰগুপ্তই সকলো জীৱৰ কৰ্মৰ হিচাপ ৰাখে আৰু মৃত্যুৰ অধিপতি যমৰাজৰ সৈতে মিলি ন্যায় প্ৰদান কৰাত সহায় কৰে।

এবাৰ যমৰাজে ব্ৰহ্মাৰ ওচৰত অভিযোগ কৰিছিল যে তেওঁ প্ৰতিটো জীৱৰ কৰ্মৰ হিচাপ ৰাখিব পৰা নাই। তেতিয়া ব্ৰহ্মাই ধ্যানত বহিল আৰু তেওঁৰ ধ্যানৰ ফলত চিত্ৰগুপ্তৰ জন্ম হ’ল। চিত্ৰগুপ্তৰ হাতত আছিল চিয়াঁহীৰ পাত্ৰ আৰু কলম (কলম-দোৱাত)।

ব্ৰহ্মাৰ ভিতৰত এক প্ৰতিচ্ছবি (চিত্ৰ)ৰ ৰূপত অদৃশ্যভাৱে (গুপ্ত) অৱস্থান কৰাৰ বাবে তেওঁ ‘চিত্ৰগুপ্ত’ নামেৰে পৰিচিত হ’ল। আনহাতে, ব্ৰহ্মাৰ শৰীৰ (কায়া)ৰ পৰা জন্ম লাভ কৰাৰ বাবে তেওঁক ‘কায়স্থ’ বুলিও কোৱা হয়।

উত্তৰ ভাৰতৰ লেখক আৰু লিপিকাৰসকলৰ এক সম্প্ৰদায় ‘কায়স্থ’ নামেৰে পৰিচিত। এই দিনটোত তেওঁলোকে কলম-দোৱাতৰ পূজা কৰে।

উৎস: https://glorioushinduism.com/2016/04/02/chitragupta/