દિવાળીના બે દિવસ પહેલા ધનતેરસ આવે છે. હિન્દુઓ ધનતેરસને નવી વસ્તુઓ, જેમ કે સોનું, વાસણો અથવા ધાતુથી બનેલી કોઈપણ વસ્તુ ખરીદવા માટે શુભ દિવસ માને છે. શા માટે?
ધન્વંતરીને આયુર્વેદના દેવ અને સારા સ્વાસ્થ્યના દાતા માનવામાં આવે છે. તેઓ આકાશી સમુદ્ર મંથન (સમુદ્ર મંથન) માંથી અમૃત (અમૃત) થી ભરેલા કળશ લઈને ઉદ્ભવ્યા હતા. આ કદાચ ધાતુ અને ધનતેરસ વચ્ચેના જોડાણને સમજાવે છે. દેવી લક્ષ્મી પણ મંથન દરમિયાન ઉદ્ભવ્યા હતા, અને તેમની પણ પૂજા કરવામાં આવે છે.
બીજી એક વાર્તા કહે છે કે રાજા હિમાનું ધનતેરસની રાત્રે સર્પદંશથી મૃત્યુ થવાનું નક્કી હતું. તેમની સમર્પિત પત્ની આખી રાત ચોકી કરતી રહી. તેણીએ સાપના વેશમાં આવેલા યમને ચમકાવવા માટે તેના ઓરડાના પ્રવેશદ્વાર પર સોના અને ચાંદીનો ઢગલો કર્યો. તેણીની યોજના કામ કરી ગઈ. તેથી જ ધનતેરસ પર ધાતુ ખરીદીને યમને પ્રસન્ન કરવામાં આવે છે.
સ્ત્રોત: https://www.exoticindiaart.com/article/story-of-dhanteras

દેશના કેટલાક ભાગોમાં, ધનતેરસ અથવા નાની દિવાળીની રાત્રે ઘરની સ્ત્રી ઘરની બહાર દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ રાખીને લોટ અથવા કાચી માટીના દીવા પ્રગટાવે છે. પરિવારના અન્ય સભ્યોને આ દીવા જોવાની મનાઈ હોય છે. દુષ્ટ આત્માઓને દૂર રાખવા માટે આ દીવો આખી રાત પ્રજ્વલિત રાખવામાં આવે છે. આ પરંપરા રાજા હિમાની કથા સાથે જોડાયેલી છે, જેમની પત્નીએ મૃત્યુને દૂર રાખવા માટે આખી રાત જાગરણ કર્યું હતું.
રસપ્રદ વાત એ છે કે, દિવાળીનો પ્રથમ ઉલ્લેખ ‘કામસૂત્ર’ (ઈ.સ.ની ૨જી-૩જી સદી)માં જોવા મળે છે, જેમાં તેને ‘યક્ષ-રાત્રિ’ તરીકે ઓળખાવવામાં આવી છે. આ એક એવો ઉત્સવ હતો જે કાર્તિક મહિનાની અમાસની રાત્રે યજ્ઞો અને જુગાર સાથે ઉજવવામાં આવતો હતો. પાછળના સમયના લેખકો, જેમ કે હેમચંદ્ર (ઈ.સ.ની ૧૧મી સદી), તેમણે ‘યક્ષ-રાત્રિ’ને સ્પષ્ટપણે દિવાળી અથવા ‘દીપાલિકા’ સાથે સરખાવી છે. ‘યક્ષ’ એ દિવ્ય આત્માઓ છે, જે દયાળુ પણ હોઈ શકે છે અને હાનિકારક પણ. ‘યમનો દીવો’ (યમ કા દીયા) કદાચ આ પ્રાચીન પરંપરા સાથે જ જોડાયેલો છે.
સ્ત્રોત: navbharatlive.com

કુતરાઓનો તહેવાર “કુકુર તિહાર”, દેશના પાંચ દિવસીય દિવાળી ઉજવણી, તિહારના બીજા દિવસે આવે છે. પાલતુ પ્રાણીઓ, રખડતા પ્રાણીઓ અને પોલીસ કૂતરાઓને પણ ગલગોટા પહેરાવવામાં આવે છે, તેમના પર ટીકા લગાવવામાં આવે છે અને તેમની મનપસંદ વાનગીઓ ખવડાવવામાં આવે છે. નેપાળી લોકો યમને કૂતરાઓ પ્રિય માને છે અને માને છે કે તેમની પૂજા કરવાથી તેઓ પ્રસન્ન થાય છે.
મહાભારતની વાર્તા લોકોને યાદ છે જેમાં યુધિષ્ઠિરને તેમના પાર્થિવ સ્વરૂપમાં સ્વર્ગમાં પ્રવેશવાનો ઇનકાર કૂતરા વિના કરવામાં આવ્યો હતો જે તેમની યાત્રામાં વિશ્વાસુપણે તેમની સાથે આવ્યો હતો. તે કૂતરો યમ વેશમાં હતો.

ભાઉબીજ અથવા ભાઈબીજને ‘યમ દ્વિતીયા’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે અને તે સામાન્ય રીતે દિવાળીના બીજા દિવસે ઉજવવામાં આવે છે. ભાઉબીજની પરંપરાનો ઉલ્લેખ ૧૩મી સદીના ‘લીલાચરિત્ર’ નામના મરાઠી ગ્રંથમાં જોવા મળે છે, જેમાં ‘ગોસાવી’ તરીકે ઓળખાતા સામાન્ય લોકો દ્વારા દિવાળીની ઉજવણી કેવી રીતે કરવામાં આવતી હતી તેનું વર્ણન છે. તેમાં જણાવ્યા અનુસાર, ભાઉબીજના દિવસે લોકો મોદક અને લાડુ જેવી ખાસ વાનગીઓ બનાવતા હતા.
તે જ સદીના હેમાદ્રિ રચિત સંસ્કૃત ગ્રંથ ‘ચતુર્વર્ગ ચિંતામણિ’માં પણ ભાઉબીજ ઉત્સવનું વર્ણન છે. તેમાં ‘ભવિષ્ય પુરાણ’ની એક કથા ટાંકવામાં આવી છે, જે મુજબ યમુના (જેમને ‘યમી’ પણ કહેવામાં આવે છે) એ એકવાર તેમના ભાઈ અને મૃત્યુના દેવતા, યમરાજને પોતાના ઘરે નિમંત્રિત કર્યા હતા. ત્યારથી ભાઈ-બહેનો આ તહેવાર ઉજવતા આવ્યા છે.

અલ-બેરુની મહમુદ ગઝનવીના સૈન્ય સાથે ભારત આવ્યો હતો. તેણે ‘તહકીક-એ-હિંદ’ (ભારતની શોધ) નામનો એક પ્રસિદ્ધ ગ્રંથ લખ્યો, જેમાં તેણે દિવાળીનું વર્ણન આ રીતે કર્યું છે: “કાર્તિક માસની અમાસના દિવસે, જ્યારે સૂર્ય તુલા રાશિમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે દિવાળીનો તહેવાર આવે છે. આ દિવસે લોકો સ્નાન કરે છે, ઉત્સવને અનુરૂપ વસ્ત્રો પહેરે છે અને એકબીજાને સોપારી તથા પાન ભેટમાં આપે છે. તેઓ મંદિરોમાં જઈને દાન આપે છે અને બપોર સુધી એકબીજા સાથે આનંદપૂર્વક સમય વિતાવે છે. રાત્રિના સમયે, દરેક સ્થળે મોટી સંખ્યામાં દીવા પ્રગટાવવામાં આવે છે, જેનાથી વાતાવરણ એકદમ સ્વચ્છ અને પ્રકાશિત થઈ જાય છે.
આ તહેવાર પાછળનું કારણ એ છે કે વાસુદેવની પત્ની લક્ષ્મી, વર્ષમાં એક વાર આ દિવસે વિરોચનના પુત્ર બલિને મુક્ત કરે છે, જે સાતમી પૃથ્વી પર કેદ છે. તેથી જ આ તહેવારને ‘બલિરાજ્ય’ એટલે કે ‘બલિનું રાજ્ય’ કહેવામાં આવે છે.”
દિવાળી પછીના દિવસને ‘બલિ પ્રતિપદા’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. એ પણ નોંધવું જોઈએ કે અલ-બેરુનીનું આ વર્ણન, આજે જે રીતે દિવાળી ઉજવવામાં આવે છે તેની સાથે ખૂબ જ મળતું આવે છે.

પત્તા રમવું અને નાના દાવ પર જુગાર રમવો એ દિવાળીની લોકપ્રિય પરંપરાઓ છે. તે ભાગ્યનો પ્રતીકાત્મક ધાર્મિક વિધિ છે. ભારતીય કલામાં સૌથી કાયમી ઉદ્દેશોમાંનો એક શિવ અને પાર્વતી દ્વારા પાસાની રમત રમવી છે. પૌરાણિક પરંપરા માને છે કે શિવ અને પાર્વતી વચ્ચેના આ દૈવી રમત દ્વારા સમગ્ર વિશ્વનું નિર્માણ થયું હતું. તેઓ પુરુષ અને પ્રકૃતિનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, અને રમતમાં દરેક ચાલ વિશ્વની એક અલગ સ્થિતિ, સંભવિત અથવા અનુભૂતિનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. શિવ અને પાર્વતી વચ્ચેનો પાસાની રમત ઘણી શિલ્પોમાં દર્શાવવામાં આવી છે, ખાસ કરીને પશ્ચિમ ભારતમાં. સામાન્ય રીતે શિવ હારે છે, પરંતુ કેટલીક દુર્લભ રાહતોમાં તે છેતરપિંડી કરીને જીતે છે. આમાં, પાર્વતી વિસ્મય અથવા આશ્ચર્યમાં પોતાનો હાથ ઉંચો કરે છે. શિવ-પાર્વતી રમતના પ્રતિનિધિત્વમાં વિસ્મય એક મુખ્ય તત્વ છે.
સ્ત્રોત: sahapedia.org

દક્ષિણ ભારતના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં, દિવાળીની મુખ્ય ઉજવણી ઉત્તર ભારત કરતાં એક દિવસ વહેલી કરવામાં આવે છે. આ દિવસ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને તેમના પત્ની સત્યભામા દ્વારા નરકાસુર નામના રાક્ષસના વધની ઘટના સાથે જોડાયેલો છે, તેથી જ તેને ‘નરક ચતુર્દશી’ કહેવામાં આવે છે. કહેવાય છે કે આ વિજય બાદ, તેમણે તેલથી સ્નાન કરીને આરામ કર્યો હતો.
પરિવારના સૌથી વડીલ સભ્ય અથવા ઘરની મહિલા સૂર્યોદય પહેલાં પરિવારના દરેક સભ્યના માથા પર તલના તેલના ત્રણ ટીપાં મૂકે છે. ત્યારબાદ, ઔષધીય ચૂર્ણો અથવા શિકાકાઈના મિશ્રણથી આ તેલને ધોઈ નાખવામાં આવે છે. આ સ્નાનને પવિત્ર માનવામાં આવે છે, કારણ કે તેને ગંગા નદીમાં સ્નાન કરવા જેટલું જ પુણ્યદાયી ગણવામાં આવે છે.
એવું માનવામાં આવે છે કે દેવી મહાલક્ષ્મી એકવાર તલના છોડ પાછળ છુપાઈ ગયા હતા, તેથી જ આ સ્નાન માટે તલના તેલનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. પ્રતીકાત્મક રીતે, આ તેલ-સ્નાન એક નવી શરૂઆતનું સૂચક છે, જે અહંકારને ધોઈ નાખે છે. તલનું તેલ સ્વાસ્થ્ય માટે પણ ગુણકારી છે અને તે શરીરને શીતળતા પ્રદાન કરવામાં મદદ કરે છે.

દિવાળી પછીના દિવસે પણ કૃષ્ણ ઘમંડી ઇન્દ્રને નમ્ર બનાવવાનો ઉત્સવ ઉજવવામાં આવે છે. ઇન્દ્રએ ગોકુળના ગ્રામજનોને તેમની પૂજા કરવા માટે ભારે વરસાદ અને ગર્જના મોકલી હતી, અને કૃષ્ણે તેમને આશ્રય આપવા માટે ગોવર્ધન પર્વત ઉપાડ્યો હતો.
આ દિવસને ગોવર્ધન પૂજા કહેવામાં આવે છે, પરંતુ તે અન્નકૂટ (અનાજ છાણ) ના વધુ લોકપ્રિય નામથી પણ ઓળખાય છે, જે તેના મૂળને લણણીના તહેવાર તરીકે પ્રતિબિંબિત કરે છે. ઉજવણીના ભાગ રૂપે, ગોવર્ધન પર્વતનું એક મોડેલ ગાયના છાણમાંથી બનાવવામાં આવે છે, અને વિવિધ શાકાહારી વાનગીઓ રાંધવામાં આવે છે અને કૃષ્ણને અર્પણ કરવામાં આવે છે.

રંગોળી, સંસ્કૃત રંગ-વલી (રંગની રેખા) પરથી ઉતરી આવેલ છે, જે તહેવારો દરમિયાન ઘરના ઉંબરા પર અનાજની ધૂળ, પાવડર, ચાક અથવા ફૂલોથી બનાવવામાં આવતી જટિલ ફ્લોર આર્ટ છે. કેટલાક ઘરો પક્ષીઓને ખવડાવવા માટે દરરોજ અનાજની ધૂળથી રંગોળી દોરે છે. દિવાળી દરમિયાન, ડિઝાઇનમાં દેવી લક્ષ્મીના સ્વાગત માટે તેમના પગના નિશાનનો સમાવેશ થાય છે. રંગોળીનો ઉલ્લેખ સૌપ્રથમ બીજી-ત્રીજી સદીના કામસૂત્રમાં અને પછી છઠ્ઠી સદીના નારદ શિલ્પ શાસ્ત્રમાં જોવા મળે છે. પછીના ગ્રંથોમાં તેને રંગાવલી, ધુળી-ચિત્ર (પાવડર પેઇન્ટિંગ) અથવા ભૌમ-ચિત્ર (ફ્લોર પેઇન્ટિંગ) કહેવામાં આવે છે. રંગોળી નામ કદાચ મહારાષ્ટ્રમાં લોકપ્રિય બન્યું હશે, પરંતુ અન્ય પ્રદેશોના પોતાના નામ છે – કોલમ (તમિલનાડુ), અલ્પના (બંગાળ), મુગ્ગુ (આંધ્ર), મંડણા (રાજસ્થાન), અરિપાના (બિહાર), સાથીયા (ગુજરાત) અને ચોકપુરાણ (ઉત્તર ભારત).
સ્ત્રોત: https://www.britannica.com/art/rangoli

ઘણા સમુદાયો માટે, દિવાળી વિક્રમ સંવત કેલેન્ડર મુજબ નવા વર્ષની શરૂઆત સૂચવે છે. એવી માન્યતા છે કે રાજા વિક્રમાદિત્ય દિવાળીના દિવસે સિંહાસન પર બિરાજમાન થયા હતા અને આ પ્રસંગને ચિરસ્થાયી કરવા માટે તેમણે એક નવા કેલેન્ડરની શરૂઆત કરી હતી. આ કેલેન્ડર ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર કરતાં ૫૭ વર્ષ આગળ છે. ચોપડા પૂજન દરમિયાન, વેપારી સમુદાય તેમના જૂના હિસાબી ચોપડા બંધ કરે છે અને નવા વર્ષ માટે નવા ચોપડાઓની પૂજા કરે છે; આ સાથે ભગવાન ગણેશ, માતા લક્ષ્મી અને માતા સરસ્વતીની પણ પૂજા કરવામાં આવે છે. નવા હિસાબી ચોપડા પર ‘શુભ લાભ’ લખીને તેને સુશોભિત કરવામાં આવે છે. આ વિધિને ‘શારદા પૂજન’ અથવા ‘બહી ખાતા’ પૂજન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. હવે સમગ્ર દેશમાં ઘરો અને પૂજાના ખંડોના પ્રવેશદ્વાર પર ‘શુભ લાભ’ લખવાની પ્રથા સામાન્ય બની ગઈ છે.
સ્ત્રોત: https://www.diwalifestival.org/chopda-pujan.html

આવનારા વર્ષ માટે શુભકામનાઓ લાવવાના ઉદ્દેશ્યથી, દિવાળીની સાંજે શેરબજારો પ્રતીકાત્મક વેપાર માટે એક કલાક માટે ખુલે છે. ‘ચોપડા પૂજન’ના આ આધુનિક સ્વરૂપની શરૂઆત ૧૯૫૭માં બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ ખાતે થઈ હતી અને ૧૯૯૨માં નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ દ્વારા પણ તેને અપનાવવામાં આવ્યું હતું.

શ્રી ચિત્રગુપ્ત તમામ જીવોના કર્મોનો હિસાબ રાખે છે અને મૃત્યુના દેવતા યમરાજ સાથે મળીને ન્યાય પ્રદાન કરવાનું કાર્ય કરે છે. એકવાર, યમરાજે બ્રહ્માજીને ફરિયાદ કરી કે તેમના માટે દરેક જીવના કર્મોનો હિસાબ રાખવો શક્ય નથી. ત્યારે બ્રહ્માજીએ ધ્યાન ધર્યું, અને તેમાંથી ચિત્રગુપ્તનો જન્મ થયો, જેમણે પોતાના હાથમાં શાહીનો ખડિયો અને કલમ (લેખની) ધારણ કરેલી હતી. બ્રહ્માજીના શરીરમાં એક ‘ચિત્ર’ (પ્રતિબિંબ) સ્વરૂપે અદ્રશ્ય (‘ગુપ્ત’) રહેલા હોવાથી, તેઓ ‘ચિત્રગુપ્ત’ તરીકે ઓળખાયા. બ્રહ્માજીના શરીરમાંથી (‘કાયા’માંથી) ઉત્પન્ન થયા હોવાને કારણે તેમને ‘કાયસ્થ’ પણ કહેવામાં આવે છે. ઉત્તર ભારતમાં લેખનકાર્ય સાથે સંકળાયેલો સમુદાય ‘કાયસ્થ’ તરીકે ઓળખાય છે, અને આ દિવસે તેઓ કલમ-દવાત (શાહીના ખડિયા)ની પૂજા કરે છે.
સ્ત્રોત: https://glorioushinduism.com/2016/04/02/chitragupta/