विश्वेश्वरैया बेङ्गलूरुनगरस्य समीपे मोक्षगुण्डम्ग्रामे जन्म प्राप्य पुणेनगरे अभियान्त्रिकीशास्त्रस्य अध्ययनं कृतवान् । सः सूरत् मुम्बई हैदराबाद एडेन् तंजानियादेशेषु कार्यं कृतवान् । १९०९ तमे वर्षे मैसूरुराज्यस्य मुख्याभियन्तृरूपेण कार्यं कर्तुं सः आमन्त्रितः । तेन कृष्णराजसागरजलबन्धस्य प्रस्तावः कृतः । यद्यपि एषा जलबन्धपरियोजना बहुमूल्यवती आसीत् तथापि मैसूरुमहाराजः कृष्णराजः वोडेयर् इत्यनेन तस्याः अनुमोदनं कृतम् । अस्य निर्माणार्थं २० वर्षाणि यावत् समयः स्वीकृतः तस्य उद्घाटनं १९३१ तमे वर्षे अभवत् ।
१९१२ तमे वर्षे मैसूरुराज्यस्य दीवान् (प्रधानमन्त्री) भूत्वा कृष्णराज वोडेयर् महाराजस्य सेवां कृतवान् । सः मैसूरुनगरं भारतस्य आधुनिकतमस्थानेषु अन्यतमं कृत्वा उद्योगानां विश्वविद्यालयानां विद्युदापूर्त्याः वित्तकोषाणां इत्यादीनां निर्माणस्य मार्गदर्शनं कृतवान्। आङ्ग्लशासनकाले सः Knight इति उपाधिं प्राप्तवान् भारतस्य स्वतन्त्रतायाः अनन्तरं भारतरत्नेन पुरस्कृतः च अभवत् ।
दीवान्रूपेण नियुक्तः सः स्वबन्धून् आहूय अवदत् यत् यदि ते शपथं कुर्युः यत् ते किमपि अनुग्रहं न याचेरन् तर्हि एव इमां नियुक्तिं स्वीकुर्याम् इति।
सः कर्णाटकराज्यस्य प्रसिद्धेषु जनेषु अन्यतमः अस्ति । तस्य योगदानस्य सम्मानार्थं तञ्जानियादेशे श्रीलङ्कादेशे अपि १५ सितम्बर्मासस्य दिनाङ्के अभियन्तृदिवसः आचर्यते। अश्विनकुमारेण विकिमीडियातः गृहीतं एतत् चित्रं भव्यस्य कृष्णराजसागरजलबन्धस्य अस्ति।

तमिलनाडुदेशे षट्सु स्थलेषु पुरातत्त्वविदः लोहवस्तूनि आविष्कृतवन्तः। समीपे प्राप्ताः अङ्गाराणां धानानां सिरेमिक् इत्यादीनां च अवशेषाः ११४५ ३३४५ ईपू यावत् अर्थात् ३२०० तः ५४०० वर्षाणि यावत् पुरातनाः सन्ति । एतेन ज्ञायते यत् लोहस्य खननप्रगलनजालनिर्माणाकारप्रक्रिया भारतीयोपमहाद्वीपे स्वतन्त्रतया विकसिता स्यात् पूर्वं हैदराबादनगरस्य गचिबौलीस्थाने प्रायः २००० ईपू कालस्य लोहं प्राप्तम् । संगठितं लोह-इस्पातोत्पादनं प्रथमवारं तुर्कीदेशे प्रायः १३०० ईपू वर्षे आरब्धम् ।
तमिलनाडुदक्षिणभारतयोः विकासः लोह-इस्पातयोः महत्केन्द्रत्वेन अभवत् । प्रथमशताब्द्याः आरभ्य अत्र प्रसिद्धं ‘वूट्ज्’ इस्पातं विकसितम्, यत् कृशपट्टिकानिर्माणक्षमतायाः कृते प्रसिद्धम् अस्ति । एतत् इस्पातं विश्वप्रसिद्धानां दमिश्क-खड्गानां निर्माणार्थं खनिजसामग्री आसीत् । वुट्ज् इति तमिलशब्दस्य ‘उरुक्कु’ (मिश्रधातुः) अथवा ‘उक्कु’ (गलितः) इति दूषितरूपम् इति कथ्यते । उत्तरभारते स्वकीयाः लोहस्य तन्त्राः विकसिताः यस्य प्रमाणं गुप्तकालस्य अजङ्गमयुक्तः लोहस्तम्भः अस्ति यः अधुना दिल्लीनगरस्य कुतुबमीनार इत्यस्य समीपे स्थितः अस्ति । चित्रे तमिलनाडुदेशे उत्खनितानि लोहवस्तूनि दृश्यन्ते ।
Source: https://www.bbc.com/news/articles/c62e36jm4jro

कल्लनै इति नाम्ना अपि प्रसिद्धः भव्यः अनैकूट् इति तमिलनाडुराज्यस्य कावेरीनद्याः प्राचीनः जलबन्धः अस्ति ।
अस्य निर्माणं चोलराजेन कारिकलेन क्रि.श. प्रायः प्रथमशतके कारितम् । विश्वस्य प्राचीनतमेषु जलविपथनसंरचनासु जलविनियमनसंरचनासु अन्यतमः इति मन्यते ।
कल्लनै कावेरीनद्याः मुख्यधारायां ३२९ मीटर् दीर्घः २० मी. विस्तृतः च विशालः अपरिष्कृतः शिलाजलबन्धः अस्ति । अस्य जलबन्धस्य उद्देश्यः कावेरीनद्याः उच्चप्रवाहं निर्वाहयितुम् आप्लावजलं कोलिदम्नदीं प्रति प्रेषयितुं च आसीत् । अद्यापि अयं जलबन्धः उत्तमस्थितौ अस्ति परवर्ती अभियन्तॄणां कृते आदर्शः अस्ति । १९तमे शतके कोलिदम् नद्यां जलबन्धं निर्मितवान् Sir आर्थर् कॉटन इत्यपि कल्लनैजलबन्धस्य उपयोगिताम् अङ्गीकृतवान् । ६९००० एकरपरिमितं सिञ्चनं कृत्वा प्राचीनस्य सिञ्चनजालस्य केन्द्रः अयं जलबन्धः आसीत् । २० शताब्द्याः आरम्भपर्यन्तं इदं सिञ्चितं क्षेत्रं प्रायः दशलक्ष एकरपर्यन्तं वर्धितम् आसीत् । बेकामराजीव द्वारा जलबन्धस्य विकिमीडिया चित्रम्।
स्रोत: – ७ सितम्बर २००७ दिनाङ्के राज्यसभा कार्यवाहीयां प्रश्नान् पृच्छन् डीएमके दलस्य तिरुचि शिवमहोदयः

भारतस्य मौर्यसाम्राज्यस्य (३२५ तः १८५ ई.पू. यावत्) वास्तुकलानां शिल्पानां च प्रसिद्धेषु लक्षणेषु मौर्यशिल्पकला अन्यतमा अस्ति । सामान्यतया इयं शैली वालुकापाषाणं ग्रेनाइट इति पाषाणं शिलाद्रव्यम् अतीव स्निग्धं करोति। मौर्यशिल्पकला विशेषतया अशोकस्तम्भेषु (येषु एकस्मिन् अस्माकं राष्ट्रचिह्नम् अङ्कितमस्ति) तथा च बाराबरगुहा इत्यादिषु केषुचित् निर्माणेषु दृश्यते ।
मौर्याणां पतनानन्तरं एषा शिल्पकला विलुप्ता जाता। पुरातत्त्वविद् जॉन् मार्शलवर्यस्य मतेन उत्कृष्टता परिपूर्णता च मौर्यकृतीः वदतः एषा उत्कृष्टता तत् वयं वक्तुं साहसं कुर्मः एथेन्स-भवनानां उत्तमशिल्पिभिः अपि कदापि न अतिक्रान्ता।
इयं शिल्पकला कथं कृता इति स्पष्टतया न ज्ञायते । दीदारगञ्जयक्षी यस्याः आश्चर्यजनकसौन्दर्यस्य कारणेन कदाचित् भारतीयमोनालिसा इति उच्यते सा मौर्यशिल्पकलायाः सर्वोत्तमम् उदाहरणम् अस्ति । इतिहासकाराः विवदन्ति यत् एतत् मौर्यकाले निर्मितम् अथवा तदनन्तरं निर्मितं परन्तु तस्मिन् कृतं शिलाघर्षणकार्यं विशिष्टतया मौर्य्यकालस्य अस्ति ।
स्रोतः – विकिपीडिया
चित्र साभार : एस आर रामानुजम

रानी की वाव गुजरातराज्यस्य महेसाणा इत्यस्य समीपे पाटननगरे अस्ति । पाटनशाटिकाभ्यः अपीदं नगरं प्रसिद्धं अस्ति । सोपानकूपः उदयमति इत्यनेन ११तमे शतके स्वपतिभीमस्य स्मृतौ निर्मितः । अयं १९४० वर्षपर्यन्तं अवाञ्छितपदार्थयुक्तम् अज्ञातं च आसीत् । अधुना यूनेस्को-संस्थायाः धरोहरस्थलम् अस्ति ।
अयं सोपानकूपः विपर्ययसप्तस्तरीयमन्दिररूपेण अस्ति । प्रत्येकस्मिन् स्तरे सोपानानि अन्ते स्थितं वृत्तकूपं प्रति गच्छन्ति । सोपानकुण्डे ५०० प्रमुखामूर्तिकलाः तथा सहस्राधिकाः लघुवः मूर्तिकलाः सन्ति । अस्मिन् २१२ स्तम्भाः सन्ति । अस्माकं १०० रूप्यकाणां मुद्रापत्रे अपि एषः दृश्यते ।
चित्र साभार : एस आर रामानुजम

होयसलयुगः (१०२६ ई. – १३४३ ई.) कर्नाटकराज्यस्य हसन इति क्षेत्रे कलावास्तुकलासंस्कृतीनां कृते प्रसिद्धम् अस्ति । होयसालमन्दिरेषु बेलूरुनगरस्य चेन्नकेशवमन्दिरं हलेबिडुनगरस्य होयसलेश्वरमन्दिरं सोमनाथपुरे केशवमन्दिरं च अन्तर्भवति । एतानि सर्वाणि २०२३तमे वर्षे यूनेस्कोइति संस्था विश्वधरोहरस्थलानि घोषितानि सन्ति । एतेषु बहूनि मन्दिराणि अद्यापि सुदृढानि सन्ति । होयसलमन्दिराणाम् एकं लक्षणं तेषां दीप्तिमन्तः जटिलाः स्तम्भाः सन्ति तादृशम् उत्कीर्णनं यन्त्रैरपि न सम्भवः अधुना । एते स्तम्भाः हस्तनिर्मिताः आसन् वा केनचित् पूर्वकालीनयन्त्रेण निर्मिताः इत्यस्मिन् विषये इतिहासकाराः भिन्नानि मतानि आदधन्ति । अद्य वयं केवलं एतान् स्तम्भान् दृष्ट्वा आश्चर्यचकिताः भवितुमेव अर्हामः।
स्रोतः – https://whc.unesco.org/en/list/1670/
चित्र साभार: एस.आर रामानुजम

केषुचित् प्राचीनदक्षिणात्यहिन्दुमन्दिरेषु दृढया शिलया निर्मिताः संगीतस्तम्भाः सन्ति । एते सङ्गीतस्तम्भाः प्रायः एकस्मात् शिलाखण्डादेव उत्कीर्णाः स्युः तेषां दीर्घतायाः व्यासस्य छद्याः तलस्य च संलग्नतायाः आधारेण तेषां ध्वनिः भवति।
स्तम्भाः ताडनस्तम्भाः भवेयुः यत्र प्रहारेण शब्दः उत्पद्यते अथवा सुषिराः स्तम्भाः यत्र छिद्रैः वायुप्रवाहेण शब्दः उत्पद्यते। एतेषां स्तम्भानां वर्गीकरणं भवति श्रुतिः यः मूलस्वरं जनयति गणः यः शास्त्रीयरागं जनयति लयः च यः लयं प्रददाति ।
विशेषज्ञाः कथयन्ति यत् प्रयुक्ताः शिलाः अवधानपूर्वकं चिताः आसन् अतः गायनशिलाः कथ्यन्ते एतासु शिलासु गुणः वर्तते अत एव प्रहारेण घर्षणेन वा घण्टा इव ध्वनिः भवति।
नवीनकरस्य विकिमीडिया चित्रं यत्र हम्पी इत्यस्य संगीतस्तम्भाः दृश्यन्ते।
स्रोतः- प्रसादः राजवेल् च, ‘संगीतस्तम्भाः गायनशिलाः च’, स्टीवेन्स् इन्स्टिट्यूट् आफ् टेक्नोलॉजी, होबोकेन्

इतिहासे फिरोजशाह तुगलक इत्यस्य सर्वप्रकारकं समीक्षणं प्राप्यते। तस्य क्रूरता सुप्रसिद्धा अस्ति । अनेन सिन्धुगङ्गयोः क्षेत्रं परितः तथा यमुनानद्याः पश्चिमक्षेत्रं परितः विशाला सिञ्चनव्यवस्था १४तम्यां शताब्द्यां निर्मिता ।
फिरोजशाह जलसंरक्षणस्य विद्यमानपद्धतीनां अग्रे वर्धनं कृतवान् । देहलीनगरस्य पूर्वचौहानतोमरशासकाः अपि सोपानकूपे बाओली इत्यस्मिन् च धनं नियुक्तवान् । अद्यत्वे यः सूरजकुण्डजलाशयः अस्ति सः तेषां दूरदृष्ट्याः साक्ष्यम् अस्ति । देहलीनगरस्य सम्मर्दमये कनाट् इति क्षेत्रे उग्रसेन बाओली स्थितम् अस्ति । गुजरातराज्यम् राजस्थानम् कर्नाटकराज्यं हरियाणाराज्यं च सुशिल्पिकलया निर्मितानां सोपानकूपनां कृते प्रसिद्धानि सन्ति ।
फिरोजशाह इत्यनेन निर्मिताभिः उपनदीभिः सुविस्तृतक्षेत्रे उत्तरभारतस्य जनाः कृष्यै पानादिकार्येभ्यः च जलम् आप्तवन्तः । १८५० तमे वर्षे आङ्ग्लाः एतस्यामेव मध्ययुगीयसंरचनाषयां उपनदीजालं स्थापितवन्तः । भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरं एतेषां निर्माणकार्यस्य अधिकविस्तारः अभवत् ।
एस.एस.पी.कुमारेन गृहीतम् एतत् विकिमीडिया-चित्रं दिल्ली-नगरस्य फिरोजशाह-कोटला स्थितं सोपान-कुण्डं दर्शयति ।
स्रोत: ‘सिंचाई नहर का विस्तृत अध्ययन’, सपन कुमार एट अल, आईआरजेमेटस, दिसम्बर 2022

अयं प्राचीनः मार्गः भारतस्य पूर्वपश्चिमप्रदेशयोः सम्पर्कं कारयति। भारतस्य राजनैतिकार्थिकजीवने मौर्यकालात् (३२२ ईपू – १८५ ईपू) वर्तमानकालपर्यन्तं अस्य महती भूमिका अस्ति । शेरशाहसूरी इत्यनेन निर्मितः अयं मार्गः व्यापारे वर्धनं कृतवान् । सः तस्य नाम सडक-ए-आजम् इति अस्थापयत् ।
आङ्ग्लाः अस्य मार्गस्य अधिकं प्रवर्धनं कृत्वा तस्य नाम ग्राण्ड् ट्रङ्क् रोड् इति कृतवन्तः । अतिविस्तृताः नदीः विहाय अयं मार्गः कलकत्ता इत्यस्मात् पेशावर इति पर्यन्तं १५०० miles दीर्घः अबाधितः निर्मितः आसीत्।
स्वातन्त्र्यानन्तरं संक्षेपेण एनएच-१ एनएच-२ इति नाम्ना प्रसिद्धम् अभवत् तस्य निर्मातुः सम्मानार्थं शेरशाह सूरीमार्गः इति नामकरणं कृतम् । शेरशाह द्वितीयं मुगलसुल्तान् हुमायु इत्येनं भारतात् निष्कास्य १५४०-४५ यावत् शासनं कृतवान् । १५५६ तमे वर्षे हुमायुन् शेरशाह इत्यस्य उत्तराधिकारीन् पराजित्य साम्राज्यस्य नियन्त्रणं पुनः प्राप्तवान् ।
विकिमीडियातः एतत् चित्रं एम्ब्रोस् डड्ले महोदयस्य तैलचित्रम् अस्ति यस्मिन् शेरशाह मार्गस्य निर्माणस्य निरीक्षणं कुर्वन् दृश्यते ।
स्रोतः – ‘ग्रांड ट्रंक रोड: निरंतरता तथा परिवर्तन’, डॉ. नासिर रजा खान, इन्टरनेशनल जर्नल ऑफ एप्लाइड रिसर्च 2017

नामदाङ्ग सिला साकु इति विशालं शिलाखण्डं छित्त्वा निर्मितः सेतुः अस्ति । असमराज्यस्य शिवसागरनगरस्य नामदाङ्ग इति नद्यां निर्मितः अस्ति । अस्य निर्माणं १७०३ तमे वर्षे बङ्गालराज्यात् आनीतैः शिल्पिभिः राज्ञः स्वर्गदेवरुद्रसिंहस्य शासनकाले कृतः । सः असमस्य अहोम् इति राज्ञाम् अत्यन्तं प्रसिद्धः इति मन्यते । अयं सेतुः ६० मीटर् दीर्घः ६.५ मीटर् विस्तृतः च अस्ति । अस्य षट् लघुसेतवः सन्ति । एनएच् ३७ मार्गेण गच्छतां वाहनानां सम्मर्दं न्यूनं करोति ।
स्रोत : https://sivasagar.assam.gov.in/tourist-place-detail/334
चित्र साभार: – https://www.tripuntold.com/assam/sivasagar/namdang-stone-bridge/

सवाई जयसिंहः अष्टदशे शताब्द्याः आरम्भे जयपुरं सुनियोजितं नगरं कृतवान् । सवाई प्रतापसिंहः १७९९ तमे वर्षे हवामहल इत्यस्य निर्माणं कारितवान् । प्रतापसिंहः कृष्णभक्तः आसीत् इत्यस्मात् हवामहल इत्यस्य आकारः कृष्णस्य मुकुटमिव अस्ति । अस्य प्रासादस्य ऊर्ध्वता ८७ पादपरिमिता अस्ति अत्र ९५३ अलङ्कृतानि वातायनानि सन्ति। वीथ्याः यः दृश्यते सः वस्तुतः भवनस्य पृष्ठभागः एव इति अत्यल्पाः जनाः जानन्ति ।
अस्य उद्देश्यः आसीत् यत् राजमहिलाः नित्यं वीथिदृश्यानां आनन्दं लभेरन् इति स्वयम् अदृष्टाः स्थित्वा। अनेन भवनेन उष्णजयपुरे महिलानां कृते लघुशीतलवातावरणं निर्मितम् । भवनस्य अभिविन्यासः पूर्वपश्चिमाक्षे वायुप्रवाहः भवति। पश्चिमतः मुक्तभूमौ वायुः प्रासादं प्रविश्य प्राङ्गणे स्थितात् जलाशयात् संवहनधाराद्वारा आर्द्रतां गृह्णाति ततः आर्द्रतायुक्तः वायुः ९५३ वातायनानि प्रति गच्छति तथा च Venturi प्रभावद्वारा वायुः शीतलः भवति। वायुः संकीर्णमार्गेण प्रवहणं वायुवेगं वर्धयति।
हवामहल प्रासादस्य शाब्दिकः अर्थः वायोः प्रासादः इति अस्ति।
हवामहल इति एतत् विकिमीडिया चित्रं मार्सिन् बियालेक् इत्यनेन निर्मितम् ।
स्रोत: Hawa Mahal: How India’s ‘palace of winds’ was ahead of its time | CNN

अरनमुलानगरे दर्पणनिर्माणस्य अद्वितीयपरम्परा अद्यापि वर्तते । अत्र ३३% त्रपुयुक्तं सीसरहितं विकृतं कांस्यं निर्मीयते । आधुनिककाले पारद लिप्तकाचदर्पणेभ्यः अधिकाः परावर्तनगुणाः सन्ति । अन्यत्र अपि कांस्यदर्पणाः प्राप्ताः परन्तु तेषु त्रपुः (२५%) बहु न्यूनं सीसम् अधिकं च भवति अतः तेषां परावर्तनं नास्ति उत्तमम्।
प्राचीनभारतं कांस्यस्य पीतलस्य इत्यादीनां च मिश्रधातुनां महत् केन्द्रम् आसीत् । कांस्यविषये अस्माकं निपुणता ई.पू. तृतीयसहस्राब्दतः नवमशताब्दं वा दशमशताब्दं यावत् सिन्धुसभ्यतायाः ​​ पञ्चधातुभिः निर्मिताभ्यः चोलराज्यस्य कांस्यनटराजप्रतिमाभ्यः प्रतिबिम्बिता अस्ति। अलेक्जेण्डर इत्यस्य काले यवनाः अपि अवलोकितवन्तः यत् भारतीयेषु अन्नसञ्चयार्थं कांस्यपात्राणि सन्ति । अस्य कृते २३% त्रपुना सह कांस्यं निर्मातव्यं यस्य मिश्रणं कृत्वा झटिति तैले शीतलं कर्तव्यं भवति । यदि इत्थं न क्रियते तर्हि पात्रं भङ्गुरं भवति तथा च प्राणवायुना सह सम्पर्कः भवति तेन तस्मिन् अन्नसंग्रहणं कर्तुं न शक्यते ।
भारतीयाः शुद्धपीतले (३०% अधिकं यशदेन सह) निर्मितानि स्थायिपात्राणि निर्मान्ति स्म, ये कतिपयदशकपूर्वं यावत् पारिवारिकपरम्परा मन्यते स्म । यतो हि शुद्धयशदस्य स्नवनक्रिया व्यावसायिकक्षेत्रे ९ शताब्द्याः पूर्वमेव राजस्थानस्य जेवरनगरे विकसिता आसीत्। यशदनिर्माणस्य इयं प्रक्रिया यूरोपदेशेषु चीनदेशे च बहुशताब्दीनाम् अनन्तरम् आरब्धम्। विश्वस्य अन्येषु भागेषु cementation इत्यनया प्रक्रियया पीतलकस्य निर्माणं भवति स्म यस्मिन् ३०% यशदं न्यूनं भवति स्म ।
स्रोतः- डॉ. अनिल सूरी इत्यस्य भारतीयधातुविज्ञानविषये यूट्यूब इत्यत्र व्याख्यानम्, आल्बोर्ग्, डेन्मार्क
चित्र सौजन्य: Aranmulakannadi.org