સંસ્કૃત શબ્દ “પાગલ” (જેનો અર્થ “માદક” થાય છે) માં મૂળ ધરાવતો, મત્સરનો વિકાસ દ્વેષ, ઈર્ષ્યા અને સ્વાર્થ દર્શાવવા માટે થયો. પૌરાણિક કથાઓમાં, રાક્ષસ મત્સરસુરનો જન્મ ઇન્દ્રના પ્રમાદ(આળસ) માંથી થયો હતો. શિવના શક્તિશાળી વરદાનથી સજ્જ, (આ) રાક્ષસે ત્રણેય લોકમાં વિનાશ વેર્યો. વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે, ગણેશે વક્રતુંડ – “વાંકી સૂંઢવાળો” તરીકે અવતાર લીધો. તેમણે સફળતાપૂર્વક મત્સરાસુરને હરાવ્યો પણ અંતે તેને માફ કરવાનું પસંદ કર્યું. વક્રતુંડની સૂંઢ બુદ્ધિ, શક્તિ અને પરિવર્તનક્ષમતાનું પ્રતીક છે. તેનો આકાર મૂળ ધ્વનિ “ઓમ”ને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જેને ઉપનિષદો સર્વોચ્ચ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન તરીકે વર્ણવે છે. વધુમાં, વક્રતુંડનો સિંહ એ યાદ અપાવે છે કે આપણા આંતરિક દુર્ગુણોને આક્રમક રીતે પડકારવા જોઈએ. ગણેશનું આ ભવ્ય સ્વરૂપ આજે પણ વ્યાપકપણે પૂજનીય છે, ખાસ કરીને પ્રિય સ્તોત્ર “વક્રતુંડ મહાકાય” માં.

જ્યારે શિવના વરદાનથી મત્સરાસુર બેકાબૂ બન્યો, ત્યારે દત્તાત્રેય, ઓમની શક્તિનું મહાત્મ્ય વ્યક્ત કરીને, દેવતાઓને મદદ માટે વક્રતુંડ તરફ દોરી ગયા. દત્તાત્રેય, ત્રિમૂર્તિ (બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ) ને મૂર્તિમંત કરે છે, જેનું ચિત્રણ ત્રણ માથા અને છ હાથ સાથે કરવામાં આવ્યું છે. તેમની સાથે ચાર કૂતરા (વેદ) અને દિવ્ય ગાય કામધેનુ છે. દેવી અનસૂયાની પવિત્રતાની પરીક્ષા કરવા, ત્રિમૂર્તિ(બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ)એ તેમને નિઃવસ્ત્ર સેવા કરવાનું કહ્યું, તે (પ્રસંગ) પછી દત્તાત્રેયનો જન્મ થયો હતો. દેવી અનસૂયાએ સ્તનપાન કરાવવા માટે, તેમને (બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવને) શિશુઓમાં પરિવર્તિત કરી, તેમને પોતાના પુત્ર તરીકે જન્મ લેવાનું વરદાન મેળવ્યું. મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક અને આંધ્રપ્રદેશમાં, ભોળપણ માટે પૂજનીય દત્તાત્રેયને અવધૂત ગીતાનો શ્રેય આપવામાં આવે છે, જે એક ઐતિહાસિક ગ્રંથ છે, જેણે નાથ યોગીઓ અને વિવેકાનંદને પ્રેરણા આપી હતી. રાજા રવિ વર્મા દ્વારા બનાવેલ (દત્તાત્રેય) ભગવાનનું ચિત્ર છબીમાં છે.

પુરાણોમાં ફિલસૂફી શીખવવા માટે વાર્તાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેમકે એકદંતની વાર્તા. અહીં, એક માયા (ભ્રમ)નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને દંત બ્રહ્મ (સત્ય)નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે અહંકાર પર સત્યના વિજયનું પ્રતીક છે. જ્યારે રાક્ષસ મદાસુર – (પોતાની) ઓળખના નશામાં મૂર્તિમંત – અજેય બન્યો, ત્યારે ઋષિ સનતકુમારે દેવતાઓને એકદંત (ગણેશ)ના આહવાનની સલાહ આપી. ગણેશજીને ફક્ત જોઈને જ, મદાસુરે તરત શરણાગતિ સ્વીકારી. એકદંતનો અર્થ “એક દાંત” પણ થાય છે. એક પ્રખ્યાત દંતકથા અનુસાર, ગણેશજીએ વ્યાસજી દ્વારા કહેવાયેલું મહાભારત લખતી વખતે, કલમ તરીકે ઉપયોગ કરવા માટે પોતાનો દાંત તોડી નાખ્યો હતો. આ પ્રખ્યાત ક્ષણ આ સાથેની ગીતા પ્રેસની છબીમાં દર્શાવવામાં આવી છે.

ફિલ્મોમાં ઘણીવાર નારદને “નારાયણ” ગાતા (અને) કૂથલી કરી ભટકનાર રૂપે દર્શાવવામાં આવે છે, પરંતુ શાસ્ત્રીય ગ્રંથોમાં તેમના ગહન જ્ઞાનનો આદર કરવામાં આવે છે. જાણીતી રીતે તેમણે વાલ્મીકિ-રામાયણની પ્રેરણા આપી હતી. છાંદોગ્ય ઉપનિષદમાં, વિશાળ સાંસારિક જ્ઞાનમાં નિપુણતા મેળવવા છતાં, નારદ અપૂર્ણતા અનુભવે છે – એક સંબંધિત સંઘર્ષ જ્યાં સફળતા, શાંતિની ખાત્રી આપતી નથી. તે સનતકુમાર પાસે જાય છે, જે તેમને મર્યાદિત શિક્ષણને પાર કરવા અને અનંત (ભૂમા) ને સાકાર કરવા માટે એક પગલા-દર-પગલાની પ્રક્રિયા શીખવે છે. સનતકુમાર (“શાશ્વત યુવાન”) બ્રહ્માના ચાર માનસ પુત્રોમાંના એક છે. ભૂમાનું તેમનું દર્શન સમગ્ર પુરાણોમાં, ખાસ કરીને એકદંત વાર્તામાં પડઘો પાડે છે. આ સાથેની, વ્રજવિહારી દ્વારા લેવાયેલ વિકિમીડિયા છબી, આ ચાર દિવ્ય યુવાનોને દર્શાવે છે.

જ્યારે શિવ ઊંડું વિરક્ત ધ્યાન કરવા લાગ્યા, ત્યારે દેવતાઓએ પાર્વતીની મદદ માંગી. તેણીએ તેમની સમાધિને તોડવા માટે એક આકર્ષક સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. (પાર્વતી દ્વારા) ત્યાગ કરાયા પછી આ સ્વરૂપ દુર્ગુણોના રાજા મોહસુરમાં પરિવર્તિત થયું. સૂર્ય પાસેથી અપાર શક્તિ પ્રાપ્ત કર્યા પછી, મોહસુરે વિનાશ વેર્યો. ત્યારબાદ સૂર્યએ દેવતાઓને ગણેશજીને આહ્વાન કરવાની સલાહ આપી. મહોદર તરીકે પ્રગટ થઈને, ગણેશજી ફક્ત રાક્ષસ પાસે ગયા, જેણે તરત જ શરણાગતિ સ્વીકારી. જેમ છબી દર્શાવે છે (તેમ) મહોદરનું મોટું પેટ સમગ્ર બ્રહ્માંડને સમાવિષ્ટ કરવાનું પ્રતીક છે. તે સંપૂર્ણ સમતા સાથે સારા અને ખરાબ બંને અનુભવોને પચાવે છે – આંતરિક સંતુલનની સ્થિતિ, જે આપણે તેમની પૂજા દ્વારા પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ.

જ્યારે કુબેરે કૈલાસની મુલાકાત લીધી, ત્યારે પાર્વતી તરફની તેની વાસનાભરી નજરે તેણીને ગુસ્સે કરી. કુબેરની અનુગામી ભયકારક શક્તિ, રાક્ષસ લોભાસુર તરીકે પ્રગટ થઈ. શુક્રાચાર્ય (ના માર્ગદર્શન)ની નીચે અભ્યાસ કર્યા પછી લોભાસુરે ત્રણેય જગત જીતી લીધા. ઋષિ રાયભ્યની સલાહથી, દેવતાઓએ ગજાનનનું આહ્વાન કર્યું, જેની માત્ર હાજરીએ રાક્ષસને અપરાધભાવથી ભરી દીધો અને તેની તાત્કાલિક શરણાગતિને પ્રેરિત કરી.આ (વાત) શીખવે છે કે આત્મ-સાક્ષાત્કાર વાસના પર વિજય મેળવે છે. ગજાનનનું, હાથીનું મસ્તક આ યાત્રા માટે જરૂરી ધીરજ, સાવચેતી અને શક્તિનું પ્રતીક છે. (નોંધ: કામના [ઇચ્છા], તૃષ્ણા [લાલસા] અને અભિલાષા [આકાંક્ષા] જેવા શબ્દો ક્યારેક લોભ માટે સમાનાર્થી તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તેઓ વધુ હકારાત્મક અર્થ ધરાવે છે.)

અમૃત (મેળવવા) માટે બ્રહ્માંડીય સમુદ્રમંથન દરમિયાન અસુરોનું ધ્યાન ભટકાવવા, વિષ્ણુએ મોહિનીનું આકર્ષક સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. અમૃત સુરક્ષિત થયા પછી, શિવને મોહિની (ની પ્રાપ્તિ) માટે ઊંડી ઇચ્છા થઈ. વિષ્ણુ અચાનક જ્યારે પોતાના મૂળ સ્વરૂપમાં પાછા ફર્યા, ત્યારે શિવની નિરાશા અને ક્રોધથી રાક્ષસ ક્રોધાસુરનો જન્મ થયો. શુક્રાચાર્યના માર્ગદર્શન હેઠળ, ક્રોધાસુરે બ્રહ્માંડ પર વિજય મેળવ્યો. ફક્ત ગણેશના લંબોદર તરીકે અવતાર દ્વારા જ શાંતિ પુનઃસ્થાપિત થઈ, જેમનું વિશાળ પેટ વિશ્વના બધા ક્રોધને શોષી લેવા અને પચાવવા પૂરતું મોટું હતું. રસપ્રદ વાત એ છે કે, એક વૈકલ્પિક પરંપરા શિવ અને મોહિનીની એક ખૂબ જ અલગ વાર્તા કહે છે. આ કથામાં, તેમનું જોડાણ દૈવી અયપ્પા (સસ્થા) ઉત્પન્ન કરે છે, જે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે (એકબીજાથી) સ્વતંત્ર પ્રાદેશિક પરંપરાઓ સમાન દેવતાઓની આસપાસ ધરમૂળથી અલગ કથાઓ ગૂંથી શકે છે.

જ્યાં સુધી (રાક્ષસ) જલંધરની પત્ની વૃંદા પવિત્ર હતી ત્યાં સુધી જલંધર પર વિજય મેળવી શકાયો ન હતો. વિષ્ણુએ જલંધરનું રૂપ ધારણ કરીને વૃંદાને છેતરી. તેમના મિલનથી કામસુરનો જન્મ થયો. વૃંદાએ વિષ્ણુને નિર્જીવ પથ્થર બનવાનો શ્રાપ આપ્યો અને તેથી શાલીગ્રામને વિષ્ણુ તરીકે પૂજવામાં આવે છે. તેના ગુણથી પ્રભાવિત થઈને, વિષ્ણુએ વૃંદાને તુલસીના છોડ તરીકે પૂજાવાનું વરદાન આપ્યું. કામસુરે સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં ઉત્પાત મચાવ્યો હતો. આવા પ્રચંડ પડકાર ને પહોંચી વળવા માટે એક શક્તિશાળી બળની જરૂર હતી. રાક્ષસને કાબૂમાં લેવા માટે, મોર પર સવારી કરીને ગણેશ વિકટ તરીકે અવતર્યા. મોર એક ગર્વિષ્ઠ પક્ષી છે અને તે ગૌરવનો પર્યાય છે. વિકટે અભિમાનને કાબૂમાં કર્યું છે અને આમ તે ઈચ્છાને કાબૂમાં રાખી શકે છે. મોર, ગણેશના ભાઈ કાર્તિકેયનું વાહન પણ છે. વિકિમીડિયા છબિ, કલિંગ પ્રદેશમાંથી (પ્રાપ્ત) કાર્તિકેયનું ઈસવીસન 700 નું શિલ્પ દર્શાવે છે.

એકવાર દેવી પાર્વતી ખૂબ ખુશ થઈ અને હસવા લાગી. તેના હાસ્યએ એક સુંદર છોકરાનું સર્જન કર્યું. તેણી(પાર્વતી)ને પોતાની રચના માટે આસક્તિ ઉપજી. તેથી તેને મમાસુર (મમ- મારું) કહેવામાં આવતો હતો, જે માલિકી અથવા આસક્તિનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જ્યાં સુધી સામ્બરાસુરે (સામ્બર – જાદુઈ) મમાસુરને દુર્ગુણ અને અતિરેકની દુનિયામાં (આવવા માટે) લલચાવ્યો ન્હોતો ત્યાં સુધી મમાસુર એક ધાર્મિક વ્યક્તિ હતો. દેવતાઓ ભયભીત થઈ ગયા. વિઘ્નરાજાએ મમાસુરને કાબૂમાં કર્યો. પાઠ ગહન છે – આપણે સરળતાથી હાનિકારક આસક્તિની જાળમાં ફસાઈ શકીએ છીએ અને તે આપણા જીવનમાં એક મોટો અવરોધ બની શકે છે. વિઘ્નરાજની પૂજા આ અવરોધને દૂર કરવામાં મદદ કરી શકે છે.

શેષ, અથવા અનંત નાગ એક વિશાળ, હજાર માથાવાળો નાગ છે જે બ્રહ્માંડીય સમુદ્ર પર તરતો રહે છે, જે ભગવાન વિષ્ણુની આરામદાયક શૈયા તરીકે સેવા આપે છે. બ્રહ્માંડને પોતાના ફેણ પર ટેકવીને, તે બ્રહ્માંડની સ્થિરતાનું અંતિમ પ્રતીક (બને) છે. ગણેશ વિઘ્નરાજ તરીકે અવતાર લે છે અને શેષનાગ પર સવારી કરે છે. આ સંકેત આપે છે કે અવરોધો પર તેમનું પ્રભુત્વ, મૂળભૂત રૂપે મજબૂત છે. જે રીતે શેષનાગ બ્રહ્માંડને જે સ્થિરતા પ્રદાન કરે છે તેવી જ રીતે વિષ્ણુ અને શેષ વચ્ચેનો શાશ્વત બંધન બ્રહ્માંડીય સમુદ્રની પેલે પાર વિસ્તરે છે. તેઓ સતત સાથે કામ કરે છે, ભાઈઓ રૂપે પ્રખ્યાત અવતાર લે છે, રામાયણમાં રામ અને લક્ષ્મણ અને પછી મહાભારતમાં કૃષ્ણ અને બલરામ તરીકે. ઉત્પલ કૃષ્ણ દ્વારા લેવાયલી વિકિમીડિયા છબી, પુણે નજીક ઓઝર ખાતે વિઘ્નરાજ મંદિર દર્શાવે છે, જે મહારાષ્ટ્રના આઠ અષ્ટવિનાયક મંદિરોમાંનું એક છે.

બ્રહ્માએ એકવાર સૂર્યને વિશ્વનો અધિપતિ બનાવ્યો હતો. તેના ગર્વમાં, સૂર્યે વિચાર્યું કે તે બ્રહ્માંડનો સ્વામી છે. તે ગર્વથી વિચારતો હતો તેવામાં જ તેને છીંક આવી અને રાક્ષસ અહંકારસુરનો જન્મ થયો. જ્યાં સુધી ધૂમ્રવર્ણે હરાવ્યો નહીં, ત્યાં સુધી (આ) અસુરે ઉત્પાત મચાવ્યો. ધૂમ્રવર્ણનો અર્થ થાય છે ધુમાડાથી રંગાયેલો. તે દુર્ગુણ (ભરેલી) પ્રકૃતિને દર્શાવે છે, જેનો ગણેશ સામનો કરે છે. જે રીતે ધુમાડો જ્યોતને અસ્પષ્ટ કરે છે, તેમ અભિમાન ઘણીવાર સાફ દૃષ્ટિને અવરોધે છે . ધુમાડાને કારણે અસ્પષ્ટ થયેલી જ્યોત, પુરેપુરી દેખાયા વગર બળતી રહે છે.

ગણેશજીના વાહન ઉંદર, મૂષકરાજ, ની ઉત્પત્તિની અનેક વાર્તાઓ છે જે ભક્તોમાં તેમની અપાર લોકપ્રિયતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. સૌથી સામાન્ય વાર્તામાં ગાંધર્વ ક્રૌંચનો સમાવેશ થાય છે, જેને વિશાળ ઉંદર બનવાનો શ્રાપ મળ્યો હતો. ખેડૂતોના ખેતરોમાં તેણે વિનાશ કર્યો તે પછી, ગણેશજીએ તેને વશમાં કર્યો અને કાબૂમાં રાખ્યો. મુદ્ગલ પુરાણમાં બીજો અહેવાલ છે: ગજમુખાસૂર, ઘમંડી, હાથી જેવા મુખવાળા એક રાક્ષસને, શિવ દ્વારા અજેય બનાવવામાં આવ્યો હતો. સામાન્ય શસ્ત્રોથી (આ રાક્ષસ) સુરક્ષિત હોવાથી, ગણેશજી પોતાના તૂટેલા દાંત – જે મહાભારત લખવા માટે વપરાયો હતો – ને ભાલા તરીકે વાપરીને તેની સાથે લડ્યા. પરાજિત થયા પછી, રાક્ષસ ભાગી જવા માટે નાના ઉંદરમાં પરિવર્તિત થયો. ગણેશજીએ તેને પકડી લીધો પણ કરુણા બતાવીને, તેનો જીવ બચાવ્યો અને તેને પોતાના સમર્પિત વાહન તરીકે અપનાવ્યો. આ વિવિધ દંતકથાઓ, ઘમંડ પર વિજય મેળવવાની અને તેને આજીવન ભક્તિમાં પરિવર્તિત કરવાની ગણેશજીની શક્તિને સંપૂર્ણ રીતે દર્શાવે છે.