సంస్కృత పదం ‘మద’ (అంటే “మత్తు కలిగించేది”) నుండి ఉద్భవించిన మత్సర, కాలక్రమేణా అసూయ, ఈర్ష్య మరియు స్వార్థాన్ని సూచించేదిగా పరిణామం చెందింది.

పురాణాల ప్రకారం, ఇంద్రుని ప్రమాదం (అజాగ్రత్త) వల్ల మత్సరాసురుడు అనే రాక్షసుడు జన్మించాడు. శివుని నుండి పొందిన శక్తివంతమైన వరంతో, ఆ రాక్షసుడు మూడు లోకాలలో బీభత్సం సృష్టించాడు. శాంతిని పునరుద్ధరించడానికి, గణేశుడు వక్రతుండుడిగా—”వంగిన తొండం కలవాడు”—అవతరించాడు. ఆయన మత్సరాసురుడిని విజయవంతంగా ఓడించాడు, కానీ చివరికి అతడిని క్షమించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.

వక్రతుండుని తొండం తెలివితేటలు, బలం మరియు వశ్యతకు ప్రతీక. దాని ఆకారం “ఓం” అనే ఆదిమ ధ్వనిని ప్రతిబింబిస్తుంది, దీనిని ఉపనిషత్తులు పరమ ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానంగా వర్ణిస్తాయి.

అంతేకాకుండా, వక్రతుండుని సింహ వాహనం, మనలోని అంతర్గత దుర్గుణాలను దృఢంగా ఎదుర్కోవాలనే విషయాన్ని గుర్తు చేస్తుంది. గణేశుని ఈ గంభీర రూపం, ముఖ్యంగా ప్రియమైన “వక్రతుండ మహాకాయ” స్తోత్రం, నేటికీ విస్తృతంగా పూజించబడుతోంది.

శివుని వరం వల్ల మత్సరాసురుడు అజేయుడైనప్పుడు, దత్తాత్రేయుడు ఓం శక్తిని వెల్లడిస్తూ, సహాయం కోసం దేవతలను వక్రతుండకు మార్గనిర్దేశం చేశాడు.

దత్తాత్రేయుడు త్రిమూర్తుల (బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుడు) స్వరూపం. ఆయనను మూడు తలలు, ఆరు చేతులతో చిత్రిస్తారు. ఆయనతో పాటు నాలుగు కుక్కలు (వేదాలు) మరియు దివ్య ఆవు అయిన కామధేనువు ఉంటాయి. త్రిమూర్తులు దేవి అనసూయను నగ్నంగా తమకు సేవ చేయమని ఆదేశించి ఆమె పాతివ్రత్యాన్ని పరీక్షించిన తరువాత ఆయన జన్మించాడు. వారికి అన్నదానం చేయడానికి వారిని శిశువులుగా మార్చినందుకు ప్రతిఫలంగా, వారు తన కుమారుడిగా జన్మించాలని కోరుతూ ఆమె ఒక వరాన్ని పొందింది.
మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక మరియు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లలో తన నిరాడంబరతకు పూజించబడే దత్తాత్రేయుడు.దత్తాత్రేయునికి నాథ యోగులకు మరియు వివేకానందునికి స్ఫూర్తినిచ్చిన చారిత్రక గ్రంథమైన అవధూత గీతను రచించిన ఘనత దక్కింది. ఈ చిత్రం రాజా రవి వర్మ గీసిన దేవతా చిత్రపటం.

పురాణాలు తత్వాన్ని బోధించడానికి కథలను ఉపయోగిస్తాయి, ఏకదంత కథ వంటివి. ఇక్కడ, ఏక అనేది మాయను (భ్రమను) సూచిస్తుంది మరియు దంత అనేది బ్రహ్మాన్ని (సత్యాన్ని) సూచిస్తుంది, ఇది అహంపై సత్యం సాధించిన విజయానికి ప్రతీక.

అహంకారపు మత్తుకు ప్రతిరూపమైన మదాసురుడు అజేయుడైనప్పుడు, సనత్కుమార మహర్షి దేవతలకు ఏకదంతను (గణేశుడిని) ఆవాహన చేయమని సలహా ఇచ్చారు. కేవలం గణేశుడిని చూడగానే మదాసురుడు తక్షణమే శరణు వేడాడు.

ఏకదంత అంటే “ఒక దంతం” అని కూడా అర్థం. ఒక ప్రసిద్ధ గాథ ప్రకారం, వ్యాస మహర్షి చెప్పగా మహాభారతాన్ని రాస్తున్నప్పుడు గణేశుడు తన సొంత దంతాన్ని కలంగా ఉపయోగించడానికి విరిచాడు. ఈ చారిత్రక ఘట్టం గీతా ప్రెస్ వారి ఈ చిత్రంలో చిత్రీకరించబడింది.

సినిమాలు నారదుడిని నారాయణ నామం జపిస్తూ సంచరించే కలహ ప్రియుడుగా వర్ణించాయి. కానీ మన ప్రామాణిక గ్రంథాలు అతన్ని ఒక గొప్ప జ్ఞానిగా కీర్తిస్తాయి. రామాయణ కావ్యం రచించడానికి ఆయనే స్ఫూర్తి అని అందరికీ తెలిసినదే.చాందోగ్య ఉపనిషత్తులో, విస్తారమైన లౌకిక జ్ఞానాన్ని సంపాదించినప్పటికీ, నారదుడు అసంతృప్తిగా ఉంటాడు – విజయం ప్రశాంతత ఇవ్వదు అనే ఈ సంఘర్షణ అందరికీ అనుభవమయ్యేదే. అతడు సనత్కుమారుని వద్దకు వెళ్తాడు, ఆయన పరిమితమైన జ్ఞానాన్ని అధిగమించి అనంతాన్ని (భూమ) సాక్షాత్కరించుకోవడం ఎలాగో క్రమ పద్ధతిలో బోధిస్తాడు.
సనత్కుమారుడు(నిత్య యవ్వనుడు) బ్రహ్మ నలుగురు మానస పుత్రాలలో ఒకడు. ఆయన ప్రతిపాదించిన భూమ సిద్ధాంతం అన్ని పురాణాల్లోనూ చూడవచ్చు. ముఖ్యంగా ఏకదంతుని ఉదంతంలో.
Vrajvihari గీసిన చిత్రం లో నలుగురు దైవిక యువకులను(బ్రహ్మ మానస పుత్రులు) చూడవచ్చు.

శివుడు తీవ్ర తపో స్థితిలో మునిగి ఉన్నప్పుడు దేవతలు పార్వతి దేవి సహాయం కోరారు. ఆ తపస్సు భంగం చేయడానికి అమ్మవారు ఒక మనోహరమైన రూపం దాల్చింది. అనుకున్నది సాధించిన తర్వాత ఆ రూపం విడిచి పెట్టింది. అప్పుడు ఆ రూపం నుండి మోహసురుడు అనే అసురుడు పుట్టాడు. దుర్గుణాలన్నిటికీ రారాజు లాంటివాడు. సూర్యుడు ప్రసాదించిన వరం వల్ల మొహాసురుడు అల్లకల్లోలం సృష్టించాడు. ఈ బాధ నుండి కాపాడమని వినాయకుణ్ణి వేసుకోమని సూర్యుడు దేవతలకు సూచించాడు. మహోదరుని అవతారం ఎత్తి వినాయకుడు ఈ అసురుణ్ణి సమీపించగానే మొహాసురుడు శరణు వేడి లొంగిపోయాడు. చిత్రం లో మహోదరుణ్ణి చూడవచ్చు. అతని ఉదరము (పొట్ట) లో సమస్త విశ్వము ఇమిడి ఉంది. మంచి చెడు రెండిటినీ సమానంగా జీర్ణించుకోగలడు. ఆయనను ఆరాధించడం వల్ల మనకు కూడా అంతరంగిక సమన్వయం కలుగుతుంది

కుబేరుడు కైలాసానికి వెళ్ళినప్పుడు పార్వతీ దేవి పై అతనికి కామం కలిగింది. అమ్మవారు ఆగ్రహం తో అతడిని చూసినందున కుబేరుడి భయం కలిగింది. ఆ భయం నుండి పుట్టినవాడే లోభాసురుడు. శుక్రాచార్యుని వద్ద విద్యనభ్యసించి ముల్లోకాలను జయించాడు. రైభ్య రిషి సూచనమేరకు దేవతలు వినాయకుణ్ణి ప్రార్థించారు. ఆయన చూపుతూనే లోభాసురుడు పరివర్తన చెంది శరణు వేడాడు. ఈ వృత్తాంతం మనకు ఆత్మ ఙ్ఞానం ఉంటే కామాన్ని జయించవచ్చు అని బోధిస్తుంది. ఈ ప్రక్రియ కి అవసరమైన ఓర్పు, దక్షత, ధైర్యం వీటిని గజాననుని ఏనుగు తల సూచిస్తుంది.(గమనిక: ఇక్కడ కామన, తృష్ణ , అభిలాష అనే పదాలు లోభము అనే అర్థంలో వాడినప్పటికీ సాధారణ భాష లో సానుకూల భావర్థం కలిగిన పదాలు)

అమృతం కోసం క్షీరసాగర మధనం చేసే సమయంలో రాక్షసుల దృష్టిని మరల్చడానికి విష్ణువు మోహిని అనే మనోహరమైన రూపాన్ని ధరించాడు. అమృతం లభించాక, మోహినిని శివుడు కాంక్షించాడు. విష్ణువు అకస్మాత్తుగా తన నిజ రూపాన్నిదాల్చగానే, దాని ఫలితంగా శివుడికి కలిగిన నిరాశ మరియు కోపం కలిసి క్రోధాసురుడనే రాక్షసుడికి జన్మనిచ్చాయి. శుక్రాచార్యుడి మార్గదర్శకత్వంతో క్రోధాసురుడు విశ్వాన్ని జయించాడు. ప్రపంచంలోని కోపాన్నంతటినీ మింగి జీర్ణం చేసుకోగలంత పెద్ద బొజ్జ కలిగిన లంబోదరుడిగా గణేశుడు అవతరించడంతో మాత్రమే శాంతి పునరుద్ధరించబడింది.
ఆసక్తికరంగా, మరో సంప్రదాయం శివమోహినుల కథను ఇందుకు పూర్తి భిన్నంగా చెబుతుంది. ఈ కథనం ప్రకారం, వారి ఈ కలయిక అయ్యప్ప (శాస్తా) అనే దైవాన్ని ప్రసాదించి, వివిధ ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలు ఒకే దేవతల చుట్టూ ఎంత విభిన్నకథనాలు అల్లగలవో తెలియచేస్తుంది.

జలంధరుణ్ణి అతని భార్య అయిన బృంద పాతివ్రత్యం నిలిచి ఉన్నంతవరకు ఎవరూ జయించలేకపోయారు. అప్పుడు విష్ణువు జలంధరుడి రూపం ధరించి బృందను వంచించాడు. వారి కలయిక వల్ల కామాసురుడు జన్మించాడు.
బృంద విష్ణువుని ప్రాణంలేని శిలగా అవమని శపించింది, అందుకే సాలిగ్రామాన్ని విష్ణువుగా పూజిస్తారు. ఆమె సద్గుణాలకు ముగ్ధుడైన విష్ణువు, ఆమె తులసి మొక్కగా పూజలందుకుంటుందని ఆశీర్వదించాడు.
కామాసురుడు విశ్వమంతటా బీభత్సం సృష్టించాడు. అటువంటి భయానక సవాలు ఎదుర్కోవడానికి ఒక బలమైన శక్తి అవసరం అయింది. వికటుని రూపంలో అవతరించిన గణేశుడు నెమలి వాహనమెక్కి ఆ రాక్షసుణ్ణి అణచివేసాడు. నెమలి తన ఈకలను సరిచేసుకోవడాన్ని ఇష్టపడే మరియు గర్వానికి ప్రతిరూపంగా నిలిచే పక్షి. అదే విధంగా వికటుడు గర్వాన్ని అదుపులో ఉంచుకుని, తద్వారా కోరికను నియంత్రించగలడు. గణేశుని సోదరుడైన కార్తికేయుని వాహనం కూడా నెమలే.
వికీమీడియాలో కళింగ ప్రాంతానికి చెందిన, క్రీ.శ. 700 నాటి కార్తికేయుని శిల్పం యొక్క చిత్రాన్ని చూడవచ్చు.

ఒకసారి పార్వతీ దేవి చాలా సంతోషించి, ఒక్కసారిగా నవ్వేసింది.ఆమె నవ్వు ఒక అందమైన బాలుణ్ణి సృష్టించింది. ఆమె తన సృష్టిపై మమకారాన్ని పెంచుకుంది. ఇది స్వాధీనత లేదా అనుబంధాన్నిసూచించడం వల్ల అతడిని మమాసుర (మమ – నాది) అన్నారు.
శంబరాసురుడు (శంబర – మాయావి) అతడిని ప్రలోభపెట్టి దుర్గుణ, దురాచార ప్రపంచంలోకి నెట్టేంత వరకు మమాసురుడు ఒక ధర్మబద్ధమైన వ్యక్తిగా ఉండేవాడు. ఇప్పుడు దేవతలు భయభ్రాంతులయ్యారు, కానీ విఘ్నరాజు మమాసురుణ్ణి అదుపులోకి తెచ్చాడు. అనుచిత బంధాల ఉచ్చులో మనం సులభంగా చిక్కుకోవచ్చు అది మన జీవితంలో ఒక పెద్ద అవరోధంగా మార.వచ్చు అనేది ఒక మంచి గుణపాఠం. విఘ్నరాజును పూజించడం ద్వారా ఈ అవరోధాన్నితొలగించుకోగలం.

శేషుడు లేదా అనంతనాగుడు అనబడే భారీ వేయిశిరసుల నాగేంద్రుడు పాలకడలిపై తేలుతూ శ్రీమహావిష్ణువుకు శయనతల్పంగా చెప్పబడుతుంది.చంచలమైన పాలకడలిపై తేలుతున్నప్పటికీ విశ్వాన్ని తన పడగలపై ధరించడాన్ని విశ్వంలోని స్థిరత్వానికి అంతిమ చిహ్నంగా భావిస్తారు.విఘ్నరాజ అవతారంలో గణేశునికి వాహనం ఆదిశేషువు.విఘ్న నివారణ జరగాలంటే బలమైన పునాది ఆధారంగానే సాధ్యమవుతుందని దాని అంతరార్థం. ఆద్యంతరహితమైన విష్ణువు ఆదిశేషుల బంధం కేవలం పాలకడలికే పరిమితం కాదు, యుగాల తరబడి రామాయణంలో రామలక్ష్మణులుగా, మహాభారతంలో బలరామకృష్ణులుగా కొనసాగుతున్న సోదరబంధం. వికిమీడియా సహకారంతో ఉత్పల కృష్ణ అందించిన ఈ చిత్రం మహారాష్ట్రలోని ఓఝర్ లో విఘ్నరాజ ఆలయం అష్ట వినాయక ఆలయాల్లో ఒకటి.

ఒకసారి బ్రహ్మ సూర్యుని ప్రపంచాధిపతిని చేసినపుడు సూర్యుడు తాను ఈ విశ్వానికే భగవంతుడినని అహంకరించాడు. అటువంటి ఆలోచనలతో ఒక్కసారి తుమ్మడంతో అహంకారాసురుడు ఆవిర్భవించి, గణేశుడు ధూమ్రవర్ణ అవతారం దాల్చి అసురుని ఓడించేవరకు లోకాలను అల్లకల్లోలం చేసాడు. ధూమ్రవర్ణ అంటే పొగ వంటి రంగు కలిగిన అని అర్థం. అగ్నిని ఏ విధంగానైతే పొగ కమ్మేస్తుందో అహంకారం ఎవరినైనా కమ్మేస్తుంది. సరిగ్గా ఇక్కడే గణేశుడు అహంకారాన్ని అంతం చేస్తాడు. అగ్నిని కనిపించకుండా చేసే ఈ ధూమమే అగ్ని లోలోపల వ్యాప్తి చెంది, చివరికి నాశనం కూడా చేస్తుంది.

భక్తుల మధ్య గణేశుని వాహనమైన మూషకరాజుకు ఉన్న విశేష ఆదరణను ప్రతిబింబించేలా, అతని పుట్టుకకు సంబంధించిన అనేక కథలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి.
అత్యంత సాధారణమైన కథ ప్రకారం, ఒక పెద్ద ఎలుకగా మారమని శపించబడిన గంధర్వుడైన క్రౌంచుడు, రైతుల పొలాలను నాశనం చేసిన తరువాత, గణేశుడు అతడిని లొంగదీసుకుని మచ్చిక చేసుకున్నాడు.
ముద్గల పురాణం మరొక కథనాన్ని వివరిస్తుంది: గజముఖాసురుడు అనే అహంకారి అయిన ఏనుగు ముఖం కలిగిన రాక్షసుడికి శివుడు అజేయమైన శక్తిని ప్రసాదించాడు. సాధారణ ఆయుధాలతో అతన్ని జయించడం సాధ్యం కాకపోవడంతో, మహాభారతాన్ని రాయడానికి ఉపయోగించిన తన విరిగిన దంతాన్ని ఒక ఆయుధంగా (ఈటెలా) ఉపయోగించి గణేశుడు అతనితో పోరాడాడు. ఓడిపోయిన ఆ రాక్షసుడు తప్పించుకోవడానికి ఒక చిన్న ఎలుకగా మారిపోయాడు. గణేశుడు అతన్ని పట్టుకున్నప్పటికీ దయతో అతని ప్రాణాలను కాపాడి, తన భక్త వాహనంగా స్వీకరించాడు.
ఈ విభిన్న గాథలు అహంకారాన్ని జయించి, దానిని జీవితకాల భక్తిగా మార్చగల గణేశుడి శక్తిని సంపూర్ణంగా వివరిస్తాయి.