વેદ હિન્દુ ધર્મના સૌથી મોટા પ્રગટ ગ્રંથો છે. વેદોને દૈવી મૂળના માનવામાં આવે છે અને તે ઋષિઓને પ્રગટ કરવામાં આવ્યા હતા અથવા ઋષિઓ દ્વારા સાક્ષાત્કાર કરવામાં આવ્યા હતા. તેથી તેમને શ્રુતિઓ (જે સાંભળવામાં આવે છે) અથવા અપૌરુષેય (માનવ મૂળ વિના) કહેવામાં આવે છે.
શરૂઆતમાં વેદ જ્ઞાનના એક જ સમૂહનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા.

વેદવ્યાસે તેમને વિભાજીત કર્યા અને તેમને ચાર ભાગોમાં સંકલિત/સંગઠિત કર્યા. તેમના નામનો અર્થ “વેદોને વિભાજીત કરનાર” છે.

દરેક વેદમાં ચાર ભાગો હોય છે. સંહિતા ભક્તિ અને આશ્ચર્યની લાગણી સાથે વ્યવહાર કરે છે. બ્રાહ્મણો ધાર્મિક વિધિઓ અને પ્રવૃત્તિ સાથે વ્યવહાર કરે છે. આરણ્યક ધ્યાન અને આત્મનિરીક્ષણ સાથે વ્યવહાર કરે છે અને ઉપનિષદો શાણપણ અને સંપૂર્ણ અનાસક્તિ સાથે વ્યવહાર કરે છે.

“વેદ” નો અર્થ જ્ઞાન થાય છે અને તેથી વેદ શબ્દ કોઈપણ પ્રકારના જ્ઞાન માટે પણ વપરાય છે. સંહિતા મુખ્ય વૈદિક શ્લોકનો ઉલ્લેખ કરે છે. સંહિતાનો અર્થ “સુવ્યવસ્થિત સંગ્રહ” થાય છે.

આજે સુસંગતતા: લગ્નમાં અગ્નિ એક વૈદિક પરંપરા છે જે છેલ્લા 4000 વર્ષથી સતત પ્રચલિત છે.

આ ચિત્ર ચાર વેદોનું પરંપરાગત પ્રતિનિધિત્વ છે.

અષ્ટાધ્યાયી એ વિશ્વનો સૌથી જૂનો વ્યાકરણ ગ્રંથ છે (લગભગ 500 બીસીઇ). તેણે વૈદિક સંસ્કૃત અને શાસ્ત્રીય સંસ્કૃત બંનેને સંહિતાબદ્ધ કર્યા. તેમાં વ્યાકરણના 3959 સંક્ષિપ્ત નિયમો આઠ પ્રકરણોમાં ગોઠવાયેલા છે (તેથી તેનું નામ અષ્ટાધ્યાયી છે). તે પાણિનિ દ્વારા લખાયું હતું અને તે તેમના કાર્યમાં વ્યાકરણ પરના ઓછામાં ઓછા દસ અગાઉના કાર્યોને સ્વીકારે છે.
તે વ્યાકરણ (વ્યાકરણ) ગ્રંથોનો એક ભાગ છે જે વેદાંગો સાથે સંબંધિત છે. વેદાંગો વેદના અંગો છે જે વેદોના અભ્યાસ અને સમજવા માટે જરૂરી છે. તે વેદના ભાષાકીય પાસાઓ (વ્યાકરણ, ધ્વન્યાત્મકતા, વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર, માપદંડ) અને વેદના ધાર્મિક વિધિઓ બંનેને આવરી લે છે.
પાણિનિનું કાર્ય વાસુદેવ (4.3.98) શબ્દને સન્માનજનક અર્થમાં યોગ્ય નામ તરીકે દર્શાવે છે, જેનો અર્થ દૈવી અથવા સામાન્ય વ્યક્તિ બંને હોઈ શકે છે. વિદ્વાનો દ્વારા આનો અર્થ ભગવાન વાસુદેવ (કૃષ્ણ) અથવા તેનાથી વિપરીત અર્થઘટન તરીકે કરવામાં આવ્યો છે.
અધ્યય શબ્દનો અર્થ અધ્યાય અને અષ્ટનો અર્થ આઠ થાય છે.
આજની સુસંગતતા: પાણિનીનું વ્યાકરણ વ્યવસ્થિત રીતે વર્ણવે છે કે કેવી રીતે મૂળભૂત સંસ્કૃત તત્વો (મૂળ, પ્રત્યય, વગેરે) ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં ભેગા થઈને માન્ય વાક્યો બનાવે છે. નિયમો અને તત્વો શબ્દો અને વાક્યોના અનંત સંયોજનો ઉત્પન્ન કરી શકે છે. આ અષ્ટાધ્યાયીને ભાષા પર લાગુ કઠોર, અલ્ગોરિધમિક વિચારસરણીના સૌથી પ્રાચીન જાણીતા ઉદાહરણોમાંનું એક બનાવે છે.

ગાયત્રી મંત્રને ગાયત્રી છંદ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે ગાયત્રી છંદમાં છે, જે ત્રણ પંક્તિઓમાં 8 અક્ષરોનો એક સંક્ષિપ્ત મીટર છે.

વેદ અત્યંત કાવ્યાત્મક છે અને કડક છંદમાં રચિત છે. છંદ એ વેદાંગની શાખા છે જે છંદશાસ્ત્ર અને કાવ્યાત્મક છંદનો અભ્યાસ કરે છે.

આ કૃતિઓ ખાતરી કરે છે કે વેદ સૂક્તોનો યોગ્ય લય, ધ્વન્યાત્મકતા, અર્થશાસ્ત્ર અને આધ્યાત્મિક શક્તિ સાથે પાઠ કરવામાં આવે છે. તેઓ એક પંક્તિમાં ઉચ્ચારણોની સંખ્યા, ઉચ્ચારણોની લંબાઈ અને માળખાકીય પેટર્નને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. આ મૌખિક પરંપરા દ્વારા વેદના પ્રસારણની અખંડિતતાની ખાતરી કરે છે. છંદનો મુખ્ય લખાણ ઋષિ પિંગલા દ્વારા લખાયેલ છંદસ શાસ્ત્ર છે.

તે સંસ્કૃત મૂળ છંદ પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જેનો અર્થ “પ્રસન્ન કરવા, આનંદ આપવા અથવા ચમકવા” છે, જે દર્શાવે છે કે રચના કાનને ખુશ કરવા માટે બનાવાયેલ છે.

આજની સુસંગતતા: છંદ (માત્રમેરુ) પર પિંગલાનું કાર્ય ફિબોનાકી શ્રેણીનું સૌથી પ્રાચીન પ્રતિનિધિત્વ છે.

આ ચિત્ર ગાયત્રી મંત્રનું રાજા રવિ વર્માનું ચિત્ર છે જેમાં શ્લોકો લખાયેલા છે.

જ્યોતિષ એ આકાશમાં પ્રકાશ ઉત્સર્જિત પદાર્થોનો અભ્યાસ છે. જ્યોતિષના ત્રણ ભાગ છે, સંહિતા જે અવલોકન ખગોળશાસ્ત્ર સાથે વ્યવહાર કરે છે, ગણહિતા જે ગાણિતિક ખગોળશાસ્ત્ર સાથે વ્યવહાર કરે છે અને હોરા જે ભવિષ્યકથન અથવા જ્યોતિષશાસ્ત્ર સાથે વ્યવહાર કરે છે. આમ, જ્યોતિષમાં ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષ બંનેનો સમાવેશ થાય છે.

જ્યોતિષ અવકાશી પદાર્થોને ટ્રેક કરતો હતો અને વૈદિક ધાર્મિક વિધિઓના યોગ્ય સમય માટે મહત્વપૂર્ણ હતો. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય કેલેન્ડર નિર્માણ, સમય ગણતરી, યજ્ઞો કરવા માટે શુભ ક્ષણોની ઓળખ કરવાનો હતો. તે સૂર્ય, ચંદ્ર અને નક્ષત્રોની ગતિવિધિઓને ટ્રેક કરતો હતો.

જ્યોતિષ ગણિત પર ખૂબ આધાર રાખે છે અને તેના કારણે મજબૂત ગાણિતિક કાર્યો પણ થયા. કેરળ ગણિત શાળા પ્રાચીન સમયથી પ્રખ્યાત છે.
જ્યોતિ પ્રકાશનો ઉલ્લેખ કરે છે.

આજની સુસંગતતા: ૧૨ જ્યોતિર્લિંગ એવા સ્થાનોનો ઉલ્લેખ કરે છે જ્યાં શિવ પ્રકાશના સ્તંભ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

ચિત્ર પરંપરાગત પંચાંગમ કવરનું છે.

અર્થશાસ્ત્ર ઉપવેદનો એક ભાગ છે જે વેદોના જ્ઞાનના ગૌણ અંગો છે. વેદ જીવનના આધ્યાત્મિક પાસાં (ધર્મ અને મોક્ષ) ને આવરી લે છે. ઉપવેદ અર્થ (ભૌતિક સાધનો) અને કામ (ઇચ્છા) ને આવરી લે છે. ઉપવેદ ધર્મ પર આધારિત વ્યવહારુ ઉપયોગના ઉદાહરણો છે. તેઓ ભૌતિક વિશ્વમાં આપણી ક્રિયાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ચાર ઉપવેદ છે, જે લગભગ ચાર વેદ, આયુર્વેદ, અર્થવેદ, ગંધર્વવેદ અને સ્થાપત્ય વેદને અનુરૂપ છે.

અર્થશાસ્ત્ર એ અર્થવેદનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ગ્રંથ છે. તે શાસન, રાજ્ય પ્રાપ્ત કરવાની, વહીવટ કરવાની અને જાળવવાની કળા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તેમાં અર્થશાસ્ત્ર, રાજકીય વિજ્ઞાન, કાયદો, નીતિશાસ્ત્ર, સમાજશાસ્ત્ર, ન્યાયશાસ્ત્ર, સંરક્ષણ, વ્યવસ્થાપન, વેપાર અને વાણિજ્ય, નાગરિક અને લશ્કરી ઇજનેરી, જાસૂસી વગેરેનો અભ્યાસ શામેલ છે.

અતશશાસ્ત્ર સ્પષ્ટપણે શાસનના ધ્યેયનો સારાંશ આપે છે – “તેની પ્રજાના સુખમાં રાજાનું સુખ રહેલું છે; તેમના કલ્યાણમાં, તેનું કલ્યાણ.”

અર્થ એટલે સંપત્તિ અથવા સમૃદ્ધિ અથવા ભૌતિક સાધનો.
આજની સુસંગતતા: જ્યારે દિલ્હીમાં વિદેશી દૂતાવાસો અને કોન્સ્યુલેટ્સ રાખવા માટે રાજદ્વારી વિસ્તાર બનાવવામાં આવ્યો હતો, ત્યારે તેનું નામ યોગ્ય રીતે ચાણક્યપુરી રાખવામાં આવ્યું હતું. તેના કેટલાક મુખ્ય રસ્તાઓના નામ ધર્મ માર્ગ, સત્ય માર્ગ, ન્યાય માર્ગ, શાંતિ પથ વગેરે રાખવામાં આવ્યા છે, જે ભારતીય શાસન દર્શનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આ ચિત્ર દિલ્હીના ચાણક્યપુરીનું છે.

આયુર્વેદ એ જીવન અને દીર્ધાયુષ્યનું વિજ્ઞાન છે. તે વ્યક્તિના શારીરિક, માનસિક અને આધ્યાત્મિક સ્વભાવને ધ્યાનમાં લે છે. તે શરીર, મન અને આત્માના સ્વાસ્થ્યને સુનિશ્ચિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. તે ફક્ત રોગનો ઇલાજ નથી. તે જીવનનો નમૂનો પૂરો પાડે છે.
આયુર્વેદ ચાર ઉપવેદોનો એક ભાગ છે જે ભૌતિક વિશ્વ સાથે સંબંધિત છે. ઉપવેદ આપણા જીવનના ભૌતિક, સૌંદર્યલક્ષી, માનસિક અને રાજકીય પરિમાણોને સંબોધે છે.
ચરક સંહિતા આયુર્વેદના ત્રણ મુખ્ય ગ્રંથોમાંથી એક છે. અન્ય બે સુશ્રુત સંહિતા અને અષ્ટાંગ હૃદય છે.
ચરકનો અર્થ ભટકવાનો છે અને આ પ્રાચીન કાળના ભટકતા ચિકિત્સકોનો ઉલ્લેખ કરે છે.

આજની સુસંગતતા: ચરક સંહિતા ચિકિત્સકો અને નર્સો માટે નીતિશાસ્ત્ર અને વ્યવહારનો એક કોડ પણ સૂચવે છે – ગોપનીયતા, સંમતિ, બિન-વસૂલીકરણ અને દર્દીઓના કૌટુંબિક બાબતોથી હાથની લંબાઈ.

ચિત્ર હરિદ્વારમાં ચરકનું છે.

એવું માનવામાં આવે છે કે બ્રહ્માએ નાટ્ય વેદની રચના પાંચમા વેદ તરીકે કરી હતી, જે સામાન્ય લોકોને વેદોના સાર તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ તેમણે ભરત મુનિને નાટ્ય વેદ શીખવ્યો, જેમણે લગભગ 500 બીસીઇમાં નાટ્ય શાસ્ત્રની રચના કરી હોવાનું માનવામાં આવે છે. નાટ્ય શાસ્ત્ર ઉપવેદ, ગંધર્વ વેદનો એક ભાગ છે.

નાટ્ય શાસ્ત્ર એ બધી નાટ્ય કળાઓ તેમજ સાહિત્ય, સૌંદર્ય શાસ્ત્ર અને સ્થાપત્યનો વ્યાપક જ્ઞાનકોશ છે. તે નાટ્ય સંદેશાવ્યવહારની લાગણીઓ, લાગણીઓ અને મૂડ સાથે વ્યવહાર કરે છે. તે ભૌતિક, મૌખિક, ભૌતિક અને ભાવનાત્મક રીતો દ્વારા અભિવ્યક્તિઓને આવરી લે છે.

તે સંગીત, વાદ્યો, નૃત્ય, વાણીના આંકડા, ગીતો, વ્યાકરણ, શૈલીશાસ્ત્ર, છંદશાસ્ત્ર, રંગમંચ બાંધકામ, ઇમારતોના સેટ, સ્થાપત્ય, ઘરેણાં, મેક-અપ અને પોશાક અને નાટ્ય શિક્ષણ – બધા સર્જનાત્મક ક્ષેત્રોને વ્યાપકપણે આવરી લે છે.

નાટ્ય શાસ્ત્ર કલાકારોની અભિવ્યક્તિ (ભાવ) કરતાં ઘણું આગળ વધે છે. તેનો હેતુ પ્રેક્ષકોમાં સૌંદર્યલક્ષી ભાવના (રસ) જગાડવાનો છે. ભરત રસને પ્રેક્ષકો દ્વારા અનુભવાતા સૌંદર્યલક્ષી સ્વાદ અથવા ભાવનાત્મક સાર તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે. ભરત કહે છે, “નાટ્યની રચના ધર્મ શીખવવા, સદ્ગુણને પ્રેરણા આપવા અને બધા જીવોને આનંદ આપવા માટે કરવામાં આવી છે.” કલાને ફક્ત મનોરંજન તરીકે જ નહીં, પરંતુ મોક્ષ અથવા આનંદ પ્રાપ્ત કરવાના સાધન તરીકે જોવામાં આવે છે.

આજે સુસંગતતા: આપણે ગીતોનો સંદર્ભ આપવા માટે “ગણ” શબ્દનો ઉપયોગ કરીએ છીએ. આ શબ્દનો ઉલ્લેખ નાટ્ય શાસ્ત્ર તરીકે લોકપ્રિય, પ્રાદેશિક સંગીત માટે કરવામાં આવે છે જે મનોરંજન માટે બનાવાયેલ છે, જે વધુ ઔપચારિક ગંધર્વ સંગીતથી અલગ છે. આકસ્મિક રીતે, તમિલનાડુમાં ગણ સંગીત સંપૂર્ણપણે ગામઠી અને અનૌપચારિક સંગીતનો ઉલ્લેખ કરે છે.
આ ચિત્ર નવરાસની છબી છે.

ઇતિહાસનો અર્થ “એવું બન્યું.” ઇતિહાસ વાસ્તવિક ઘટનાઓ સાથે વ્યવહાર કરે છે પરંતુ તેમને આકર્ષક કથાઓનો ઉપયોગ કરીને રજૂ કરે છે. ઇતિહાસ બતાવે છે કે ધર્મ કેવી રીતે જીવાય છે. તે જીવનના કેસ સ્ટડી તરીકે કાર્ય કરે છે. તેઓ ધર્મ અને અધર્મ વચ્ચેના તણાવ, પસંદગીઓ, તેમના પરિણામો અને તેઓ કેવી રીતે ભાગ્યને આકાર આપે છે તે દર્શાવે છે. તેઓ ટૂંકા ગાળાના કાર્યો અને ધાર્મિક કાર્યો વચ્ચેનો તફાવત અને તે કેવી રીતે દુઃખ અથવા સ્થિરતા તરફ દોરી જાય છે તે દર્શાવે છે. મહાભારતને વાસ્તવમાં પંચમ વેદ અથવા પાંચમો વેદ માનવામાં આવે છે કારણ કે તે વેદમાં રહેલી દરેક વસ્તુને આવરી લે છે. મહાભારત અને રામાયણ મૂંઝવણ, અહંકાર અને આવેગ પર ધર્મના વિજય વિશે છે.
બૃહત કથા એ બીજી ઇતિહાસ છે જે ટકી શકી નહીં. તે કથા સરિતા સાગરમાં ફરીથી કહેવામાં આવ્યું છે.

આજની સુસંગતતા: આપણું બંધારણ “ઇન્ડિયા , એટલે કે ભારત” શબ્દોથી શરૂ થાય છે, જે આપણા ઇતિહાસને સમાવિષ્ટ કરે છે.

પુરાણોમાં જૂના પ્રસંગો અને વાર્તાઓનો સમાવેશ થાય છે જે મુખ્યત્વે સામાન્ય લોકોના શિક્ષણ માટે હોય છે. વેદોના અમૂર્ત વિચારોને પુરાણોમાં આકર્ષક વાર્તાઓ દ્વારા સંકલિત કરવામાં આવે છે. લોકપ્રિય રૂઢિપ્રયોગોમાં વૈદિક જ્ઞાનને ગ્રહણ કરે છે. જો કે, તે ફક્ત વાર્તાઓ નથી. તેમાં મહત્વપૂર્ણ ભૌગોલિક અને ઐતિહાસિક માહિતી છે જે અન્ય કૃતિઓમાં હાજર નથી.

૧૮ મહાપુરાણો અને અન્ય ઘણા પુરાણો છે. મહાપુરાણોમાં પાંચ લાક્ષણિકતાઓ છે, તે સર્જન સાથે સંબંધિત છે; સમયાંતરે વિસર્જન અને મનોરંજન; દેવતાઓ, ઋષિઓ અને રાજાઓની વંશાવળી; વિવિધ યુગોનો ઇતિહાસ; અને પિતૃઓ અને રાજવી રાજવંશોનો ઇતિહાસ.
તેઓએ રાજાઓના રાજવંશો અને સિદ્ધિઓનું દસ્તાવેજીકરણ કર્યું. પુરાણોએ તહેવારોને લોકપ્રિય બનાવ્યા અને તીર્થસ્થાનો, નદીઓ, પર્વતો અને જંગલોનો પરિચય કરાવ્યો. આમ તેઓએ આપણા ભૌતિક ભૂગોળને પવિત્ર ભૂગોળમાં પરિવર્તિત કર્યું. પુરાણો તે સમયના જાહેર જ્ઞાનકોશ તરીકે સેવા આપતા હતા. જ્યારે વેદ અને ઉપનિષદો વિદ્વાન લોકો માટે હતા, ત્યારે ધર્મના સિદ્ધાંતો ઇતિહાસ અને પુરાણો દ્વારા સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચાડવામાં આવતા હતા.
પુરાણોમાં અનેક તીર્થોનો ઉલ્લેખ છે જે તીર્થસ્થાનો છે. તીર્થનો અર્થ “ઓવર” થાય છે, જે ભૌતિક જગતથી આધ્યાત્મિક જગતમાં પાર થવાનો ઉલ્લેખ કરે છે.
આજે પ્રાસંગિકતા: નવરાત્રી દરમિયાન પાઠવવામાં આવતી પ્રખ્યાત દુર્ગા સપ્તશતી માર્કંડેય પુરાણનો એક ભાગ છે. અયોધ્યા પર સુપ્રીમ કોર્ટના કેસમાં રામજન્મભૂમિને રામજન્મભૂમિ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં સ્કંદ પુરાણના પુરાવા મહત્વપૂર્ણ હતા.

કલ્પ ધાર્મિક વિધિઓનો અભ્યાસ છે અને તે વેદાંગનો એક ભાગ છે. આગમ કલ્પનો એક ઉપગણ છે. તેઓ સંસ્થાકીય પૂજા સાથે વ્યવહાર કરે છે. આગમ મંદિર પરંપરા સાથે વ્યવહાર કરે છે. તેમાં મંદિરોમાં મેળાઓ અને ઉત્સવો માટેના નિયમોનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ મંદિરના બાંધકામ, સ્થાપત્ય અને પ્રતિમાશાસ્ત્ર માટેના નિયમોનું વિગતવાર વર્ણન કરે છે. આગમોને શૈવ, વૈષ્ણવ અને શાક્ત આગમમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે.
તંત્ર પણ આગમ સાથે ગાઢ સંબંધ ધરાવે છે. શાક્ત આગમોને તંત્ર કહેવામાં આવે છે. વધુ તંત્રો વ્યક્તિગત ધાર્મિક વિધિઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે જે દૈવી સાથે જોડાણ શોધે છે જ્યારે આગમ મંદિરોની આસપાસ કેન્દ્રિત જાહેર ધાર્મિક પૂજાને સંબોધિત કરે છે. તંત્રોને ખોટી રીતે ફક્ત જાદુ અથવા જાતીય પ્રથાઓનો ઉલ્લેખ કરતા સમજવામાં આવે છે.
આજે સુસંગતતા: આપણા બધા પ્રાચીન મંદિરો આગમ શાસ્ત્ર અનુસાર બનાવવામાં આવ્યા છે. મોટાભાગના પ્રાચીન મંદિરોમાં પૂજાની દૈનિક પદ્ધતિ આગમ પ્રક્રિયાઓ અનુસાર છે.
ચિત્ર મંદિરો અને માનવ શરીરનું વૈચારિક પ્રતિનિધિત્વ છે.

ફિલસૂફી માટે સંસ્કૃત શબ્દ દર્શન અથવા “દૃષ્ટિકોણ” અથવા દ્રષ્ટિ અથવા ધારણા છે. આ શબ્દ પોતે જ ભારતીય દાર્શનિક પ્રણાલીના વ્યાપક પરિપ્રેક્ષ્યને પ્રગટ કરે છે જે વિવિધ દ્રષ્ટિકોણને સમાવે છે અને તેનું અન્વેષણ કરે છે.
દર્શનો ફિલસૂફીની છ મુખ્ય શાળાઓનો ઉલ્લેખ કરે છે જે છે ન્યાય, વૈશેશિખ, સાંખ્ય, યોગ, મીમાંસા અને વેદાંત.
દર્શનો પાંચ મૂળભૂત ખ્યાલોને સંબોધે છે – માનવનું સ્વરૂપ શું છે, વિશ્વનું સ્વરૂપ શું છે, પરમાત્માનું સ્વરૂપ શું છે, માનવને વિશ્વ સાથે શું બાંધે છે અને માનવોને શું મુક્ત કરે છે?
ભારતીય દર્શન પ્રણાલી વિશાળ છે અને તેમાં શુદ્ધ ભૌતિકવાદ (ચાર્વક) અને નિયતિવાદ (આજીવિકા) પણ શામેલ છે.
સંસ્કૃતમાં દર્શનનો અર્થ જોવાનો થાય છે. જ્યારે આપણે મંદિરમાં દેવતાના દર્શન લેવાનો ઉલ્લેખ કરીએ છીએ ત્યારે આપણે તેનો સામાન્ય રીતે ઉપયોગ કરીએ છીએ.
આજે સુસંગતતા: યોગ એ એક વ્યવહારુ દર્શન છે જેનો આપણે રોજિંદા જીવનમાં ઉપયોગ કરીએ છીએ. તે મુક્તિ માટે એક વ્યવહારુ અને શિસ્તબદ્ધ પ્રણાલી પ્રદાન કરે છે.
ચિત્ર છ દર્શનોનો સારાંશ છે. ક્રેડિટ Nachiketa.com

વેદાંત છ દર્શનોમાંનું એક છે અને તેને ઉત્તરા મીમાંસા પણ કહેવામાં આવે છે. તે વેદોના અંતિમ ભાગ અને તેઓ જે શીખવે છે તેના દાર્શનિક સાર બંનેને દર્શાવે છે. સ્વામી વિવેકાનંદે જાહેર કર્યું કે વેદાંત એ અત્યાર સુધીનું સૌથી ઉત્કૃષ્ટ દર્શન છે.

ઉપનિષદો, બ્રહ્મસૂત્રો અને ભગવદ્ ગીતા વેદાંતના પાયાના ગ્રંથો છે. આ ત્રણેયને મળીને પ્રસ્થાન ત્રયી કહેવામાં આવે છે. ઘણીવાર ઉપનિષદોને જ વેદાંત કહેવામાં આવે છે. વેદાંતની પ્રખ્યાત શાખાઓ અદ્વૈત, દ્વૈત અને વિશિષ્ટાદ્વૈત છે.

શંકરાચાર્ય (અદ્વૈત) અને મંડના મિશ્રા (પૂર્વ મીમાંસા) વચ્ચે લાંબી વેદાંતિક ચર્ચા થઈ. મંડના મિશ્રાની વિદ્વતાપૂર્ણ પત્ની ન્યાયાધીશ હતી અને શંકરાચાર્યએ ચર્ચા જીતી લીધી અને મંડના મિશ્રાને પોતાના શિષ્ય તરીકે લીધા.

બ્રહ્મ એ બધા દર્શનોમાં એક પાયાનો વિચાર છે. બ્રહ્મ શબ્દ પરમ વાસ્તવિકતાનો સંદર્ભ આપે છે. બ્રહ્મ શબ્દને બ્રાહ્મણ શબ્દ સાથે ભેળસેળ ન કરવી જોઈએ જે એક ઓળખ છે.

આજની સુસંગતતા: રાષ્ટ્રીય સૂત્ર સત્યમેવ જયતે મુંડુકા ઉપનિષદમાંથી છે.
હિમાલયન એકેડેમીનું ચિત્ર જે ઉપનિષદના શિક્ષણનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.