हिन्दूधर्मस्य सर्वप्रथम-प्रकटिताः धर्मशास्त्रग्रन्थाः वेदाः एव | वेदाः अपौरुषेयाः , दिव्यस्रोतोद्गमाः इति मन्यन्ते , ये ऋषयः अवगतवन्तः , तेभ्यः दर्शिताः वा | अत एव ते श्रुतयः इति आख्याः ( यद् श्रूयते) अथवा अपौरुषेयाः (यस्य मूलः पुरुषः न ) | आदौ वेदाः एकस्यैव ज्ञानभण्डारस्य प्रतिनिधयः आसन् | महर्षिः वदव्यासः तान् चतुरभागेषु सङ्कलनं कृतवान् | तस्य नाम्नः अर्थः ‘ यो व्यस्य वेदांश्चतुरः तपसा भगवानृषिः ‘ इति|
प्रत्येकस्य वेदस्य चतुरः भागाः सन्ति| संहिताः भक्तिः तथा आश्चर्य- भावैः सह सम्बन्धिताः| ब्राह्मणाः विधि-कार्य सम्बन्धिताः| आरण्यकाः ध्यान-स्वान्तर्दर्शन सम्बन्धिताः| उपनिशदः विवेकः तथा सम्पूर्ण-विरक्ति सम्बन्धिताः|
वेदः इत्यर्थे ज्ञानम्(विद्यते अनेन इति निरुक्तः),अतः वेदशब्दः कोऽपि ज्ञानसम्बन्धविषये प्रयुज्यते | संहिता मूल वेदश्लोकः भवति| संहिता इत्यर्थे सम्यक् रचितं वा आयोजितम् इति|
प्रस्तुतकाले महत्त्वम् :- चतुस्सहस्र -वर्षतः पूर्वैव पाणिग्रहण-मुहूर्ते अग्निसाक्षिः इति वेदसंप्रदायः अविरतः प्रवहति|
एतत् चित्रं चतुर्वेदानां साङ्केतिकं निरूपणम् |

अष्टाध्यायी विश्वस्य प्राचीनतमः व्याकरणग्रन्थः अस्ति ( ५०० ; प्राग्विक्रमे/ बि.सि.इ.) .एषः उभावपि ग्रन्थौ- वैदिकसंस्कृतम् एवं श्रेष्ठसंस्कृतं, संहितारूपेण प्रस्तौति | अस्मिन् ३९५९ सूत्राणि संक्षिप्तरूपेण , अष्ट-अध्यायेषु निबद्धानि सन्ति (अष्टानाम् अध्यायानां समाहारः-अतः अष्टाध्यायी)| एषः महर्षिपाणिनिना लिखितः तथा अत्र सः दश पूर्वलिखितान् व्याकरणग्रन्थान् अङ्गीकरोति|
अष्टाध्यायी वेदाङ्गेषु व्याकरणग्रन्थानां भागः भवति| वेदानाम् अङ्गाः वेदाङ्गाः, ये वेदानाम् अध्ययनाय,अवबोधनाय च आवश्यकाः सन्ति| वेदाङ्गेषु वैदिकविधयः तथा वैदिकभाषायाः आयामाः (व्याकरणम्, उच्चारणम्, निरुक्तम्,छन्दस्) दृश्यन्ते | पाणिनेः कृतौ ‘वासुदेवः'(४.३.९८) इति संज्ञा शब्दः ‘पूजनीयः’ अथवा ‘साधारणः’ द्वयोः अर्थयोः भवति| विद्वांसः एनं भगवतः कृष्णस्य(वसुदेवस्य अपत्यं पुमान्) महत्त्वम् अथवा तस्य विपरीतार्थः इति मन्यन्ते|
वर्तमानकाले अस्य प्रस्ताविकत्वम् = पाणिनेः व्याकरणं व्यवस्थापितरूपेण उल्लेखयति यत् व्याकरणस्य अंशवः (धातवः, प्रत्ययाः) निर्दिष्टस्थित्यां कथम् अचितवाक्यान् जनयन्ति, इति| अस्य नियमाः अंशवः च अपरिमित शब्दानां, वाक्यानां संयोजनं जनयितुं शक्ष्यन्ते | अतः अष्टाध्यायी भाषाकृते आद्य-वृत्तिनिष्ठं -सूक्ष्मं निदर्शनम् अस्ति|

गायत्रीमन्त्रस्य नाम्नः व्युत्पत्तिः तस्य गायत्रीछन्दसः कारणात् भवति| गायत्रीछन्द: तिसृषु पङ्क्तिषु नियमितरूपेण बद्धः छन्दः अस्ति, यत्र प्रत्येकपङ्क्तौ अष्टाक्षराणि सन्ति| वेदाः अतिकाव्यमयाः , छन्दोबद्धाः सन्ति | छन्दः वेदाङ्गस्य एकः अङ्गः अस्ति ,यत्र अन्वयः तथा काव्यछन्दः पठ्येते| एताः कृतयः वेदसूक्तानाम् गायनम्/पाठनं सम्यक् लये, उच्चारणे, ,अभिधा-व्यञ्जन-लक्षण-रूपे , आध्यात्मिकप्रभुत्वे च भवेयुः इति दृढीक्रियन्ते | एताः प्रत्येक्पङ्क्तौ कति अक्षराणि, तेषां दीर्घता, निर्मिताः आकाराः च भवेयुः इति निर्दिष्टरूपेण आदिशन्ति| अनेन वेदानां मौखिकपरम्परायाः आर्जववाहनं निश्चितं भवति| पिङ्गलमहर्षेः ‘छन्दश्शास्त्रः’ छन्दसः प्रमुखः ग्रन्थः | अस्य निरुक्तिः संस्कृतमूले छन्द् धतुरस्ति यस्यार्थः-‘ प्रिणयति, आह्लादयति, दीव्यति वा ‘ इति|
वर्तमानकाले अस्य प्रस्ताविकत्वम् =पिङ्गलमहर्षेः ‘छन्दश्शास्त्रः’ (मात्रमेरु ) ‘फ़िबोनाच्चि’ शृङ्खलायाः आद्य निरूपकः अस्ति| एतत् चित्रं राजा रविवर्मणः ‘ श्लोकसहित गायत्रीमन्त्रस्य लेखनम्’ इति

ज्यौतिषः आकाशे प्रकाशमानानां वस्तूनाम् अध्ययनम् अस्ति| ज्यौतिषे त्रयः भागाः सन्ति- संहिता, यत्र खगोलविज्ञानम् अवलोक्यते ; गणित यत्र कलन-खगोलविज्ञानम् अधीतं भवति; तथा होर, यत्र ज्योतिषं वा भविष्यसूचनं भवति| एवं ज्यौतिषे खगोलविज्ञानं तथा ज्योतिषं द्वावपि स्तः | ज्यौतिषः दिव्यग्रहाणाम् अनुसरणम् अकरोत् ,एतत् वैदिक विधीनां सूक्तसमयार्थम् अत्यावश्यकम् आसीत् | अस्य प्रमुखः लक्ष्यः पञ्जिका-निर्माणम्, समय-निरूपणम्, यज्ञार्थं सूक्तमुहूर्तस्य कलनम् च| ज्यौतिषः सूर्यस्य, चन्द्रस्य, नक्षत्राणां च पथानाम् अनुचरणम् अकरोत् | ज्यौतिषः गणितशास्त्रस्य आभारी अस्ति, अतः दृढगणितकृतीनां रचना अपि तत्काले दृष्टम् | पुरातनकालादेव केरलस्य गणितपाठशाला सुप्रसिद्धा भवति| अत्र ज्योतिः इत्यर्थे प्रकाशः एव|
वर्तमानकाले अस्य प्रस्ताविकत्वम् = द्वादश ज्योतिर्लिङ्गानां निवेशनम् यत्र महेश्वरः ज्योतिस्तम्भस्यरूपे निवसति|
एतत् चित्रं साम्प्रदायिक पञ्चाङ्गस्य मुखपुटस्य अस्ति |

अर्थशात्रम् उपवेदानाम् अङ्गः अस्ति , ये वेदानां दृष्ट्या गौणाः सन्ति| वेदाः जीवनस्य आध्यात्मिकांशं प्रस्तूयन्ते यथा धर्मः.मोक्षः च| उपवेदाः अर्थस्य, कामस्य च विषये बोधयन्ति| ते लौकिकजीवनस्य धर्ममूलस्य निदर्शनानि सन्ति |
उपवेदाः अस्माकं लौकिकव्यवहारान् लक्ष्यीकुर्वन्ति| अत्र चत्वारः उपवेदाः सन्ति ये चत्वारवेदानाम् अनुरूपं सन्ति- ते आयुर्वेदः, अर्थवेदः,गन्धर्ववेदः,स्थापत्यवेदः च सन्ति|
अर्थशास्त्रः अर्थवेदस्य प्रमुखः ग्रन्थः अस्ति| अस्य लक्ष्यः अनुशासनम्, राज्यस्य प्राप्तिः,अनुशासनम्, पालनं च कथं स्यात् इति| अस्मिन् अर्थशास्त्रम्, राजनीतिः,न्यायशास्त्रम्, नीतिशास्त्रम्, धर्मशास्त्रम्, रक्षानीतिः, अधिष्ठानम्, वाणिज्यम्, अर्थव्यवस्था, पौर तथा रक्षणा यन्त्रशास्त्रम् , गूढप्रचारः इत्यादयः विषयाः सन्ति| अर्थशास्त्रं निश्चितरूपेण अनुशासनलक्ष्यम् एवं स्पष्टीकरोति- प्रजानां सुखे अस्ति राज्ञः सुखम् , तेषां हिते, स्वस्य हितम् | अर्थः इत्यर्थे विभूतिः,सम्पत्तिः |
वर्तमानकाले अस्य प्रस्ताविकत्वम् = यदा देहेलीनगरे दूतावासानां रचनार्थम् एकः अधिवासः कृतः, तस्य चाणक्यपुरी इति सम्यक् नामकरणम् अभूत् | अस्य केचन मार्गाः धर्ममार्गः, न्यायमार्गः, सत्यमार्गः, शान्तिपथः इत्यादयः आख्यातः, भारतीयानां शासनतत्त्वविचारं दर्शयति|
चित्रे देहेलीनगरस्य चाणक्यपुरी दृश्यते|

आयुर्वेदः जीवनस्य तथा दीर्घायुषः शास्त्रम् अस्ति| अत्र मानवस्य दैहिक, मानसिक, तथा आध्यात्मिक व्यवस्थानं निहितम् अस्ति| एतत् शास्त्रं देहस्य, मनसः, आध्यात्मनः च स्वास्थ्यं दृढीकरोति | आयुर्वेदः न केवलं रोगस्य उपशमनं यच्छति , परं स्वस्थजीवनाय प्रारूपं यच्छति|
आयुर्वेदः चतुरोपवेदेषु एकः अस्ति, ये भौतिकविषयाधारिताः सन्ति| उपवेदाः भौतिकदृष्ट्या, सौन्दर्यदृष्ट्या, मानसिकदृष्ट्या,राजनीतिदृष्ट्या च अस्माकं जीवनस्य अंशसम्बद्धाः सन्ति| आयुर्वेदस्य त्रिषु ग्रन्थेषु चरकसंहिता प्रमुखः ग्रन्थः अस्ति, अन्यौ द्वौ सुश्रुतसंहिता, अष्टाङ्गहृदयं च स्तः |
चरक इत्यर्थे परिभ्रमणम् | पुरातनकाले भ्रमतः वैद्यान् उद्दिश्य एषः चरक इति कथ्यते |
वर्तमानकाले अस्य प्रस्ताविकत्वम् = चरकसंहिता वैद्येभ्यः, उपमातृभ्यः च आचारनीतिं तथा व्यवहारं निर्दिशति – यथा गौप्यम्, अनुमतिः, अपरस्वापहरणं तथा रुग्णस्य कौटुम्बिक व्यवहारात् अध्वनः |
चित्रे हरिद्वारे चरकमहर्षिः दृश्यते |

ब्रह्मा नाट्यवेदस्य कर्ता इति मन्यते , सः वेदानां सारांशं दृश्यकाव्यमाध्यमेन सामान्यजनान् समन्वयितुं नाट्यवेदं पञ्चमवेदरूपेण रचितवान् | तदा सः भरतमुनिं नाट्यवेदं पाठितवान् , भरतमुनिः नाट्यशास्त्रं विक्रमपूर्व ५०० संवत्सरे रचितवान् इति मतः| नाट्यशास्त्रं गन्धर्ववेद- उपवेदस्य अङ्गम् अस्ति | नाट्यशास्त्रं सर्वेषां दृश्यकाव्यानाम् एवं साहित्यस्य , सौन्दर्यमीमांसायाः, शिल्पशास्त्रस्य च संक्षिप्तकोशः अस्ति| अत्र भावाभिव्यक्तिः , कल्पना तथा नाट्याभिनयेन निवेदनम् -एते निबद्धाः सन्ति| नाट्यशास्त्रम् अभिनयस्य अभिव्यक्तिः- आङ्गिक, वाचिक, आहार्यिक तथा भाविक माध्यमेन करोति| नाट्यशास्त्रं सर्वेषां रचनात्मकविषयानां संक्षिप्तोल्लेखनं दर्शयति =यथा-> सङ्गीत- वाद्य- नाट्य- अलङ्कार-साहित्य-व्याकरण- पद्धति-अन्वय-मञ्चनिर्माणम् -नाट्यस्थलरचना-शिल्पशास्त्रम्-आभूषणानि-आहार्य-वेशभूषणम् इत्यादयः |
नाट्यशास्त्रं नटानां भावाभिव्यक्तिम् अतिक्रम्य सहृदयेषु(दर्शकेषु)रसव्युत्पत्तये प्रयासं करोति|भरतमुनिना ‘विभावानुभावव्यभिचारीभाव-संयोगाद्रसनिष्पत्तिः’ इति रससूत्रं दत्तम्| सः वदति- ‘धर्मानुशासनाय, गुणप्रेरणाय,आनन्दानुभवाय च नाट्यस्य सृष्टिरभवत् ‘ इति| अस्माकम् देशे दृश्यकला न केवलं मनोरञ्जनाय अपितु मोक्षप्राप्तये (आनन्दः) माध्यमः भवति|
वर्तमानकाले अस्य प्रस्ताविकत्वम् = वयम् ‘गान’ इति शब्दं गीतानां कृते कथयामः , एतत् गान-शब्दं नाट्यशास्त्रे लोकप्रिय-प्रादेशिक सङ्गीताय प्रयुज्यते , यत् गन्धर्वसङ्गीतात् विभिन्नम् अस्ति| तमिलुनाडुराज्ये गान-सङ्गीत इत्यर्थे जानपदीय-अनौपचारिक सङ्गीतमेव | चित्रमेतत् नवरसानाम् अस्ति |

इतिहासः इत्यर्थे ‘ एवम् अभूत्’ इति| ये नैजघटनानि अनुसृत्य रोचककथाभिः प्रस्तुताः, ते इतिहासाः भवन्ति| वास्तविकजीवने धर्मः कथम् अनुसरणीयमिति दर्शयन्ति| ते नित्यजीवने निदर्शनानि भवन्ति | ते धर्मस्य अधर्मस्य च भेदम्, आततिं च प्रस्तूयन्ति, तेषां परिणामः, तथा तेषां भाग्यानां निरूपणं वर्णयन्ति| ते निर्दिष्टरीत्या प्रचोदक तथा धार्मिक व्यवहारस्य भेदं सूचयित्वा ,एते कथम् अनुभुक्तिं वा स्थिरतां दास्यन्ति इति कथयन्ति| वस्तुतः महाभारतम् पञ्चमवेदः इत्यपि मन्यते यतः अस्मिन् सर्ववेदज्ञानं समवेतम् अस्ति| रामायणम् , महाभारतम् च साङ्कर्यस्य , अहङ्कारस्य तथा आवेगस्य उपरि धर्मस्य विजयविषये कथयतः | बृहत्कथा एकः अन्यः इतिहासः, यः न अतिजीवितः | एषः इतिहासः कथासरित्सागरे पुनर्कथितोऽस्ति|
वर्तमानकाले अस्य प्रस्ताविकत्वम् = अस्माकं संविधानम् ‘ इण्डिया यत् भारतम् अस्ति’ इति शब्दैः प्रस्तूयते |

पुराणेषु पुरातन-उपाख्यानानि , कथाश्च सन्ति याः साधारणजनेभ्यः उद्दिष्टमस्ति |वेदानाम् अमूर्तविचारं पुराणेषु आकर्षककथाभिः मूर्तरूपं प्राप्नोति| पुराणानि लोकप्रसिद्ध-लाक्षणिकप्रयोगैः वैदिक विवेकं प्रसरन्ति| परं तानि न केवलं कथाधारित साहित्यरूपाणि : तेषु महत्त्वपूर्णसूच्यांशाः अपि सन्ति, यथा ऐतिहासिक, भौगोलिक अंशाः ये अन्यकृतिषु नोपलब्धाः सन्ति|
अत्र अष्टादश महापुराणानि तथा अनेकानि अन्यानि उपपुराणानि अपि सन्ति |महापुराणेषु पञ्चलक्षणानि सन्ति – तानि एतान् विषयान् प्रस्तूयन्ति – सृष्टिः, विलीनक्रिया, पुनस्सृष्टिः, देवतानां , ऋषीणां , नृपाणां च वंशावलिः, विविध कालघट्टानाम् इतिहासः , राजवंशानां , पितामहानां च इतिहासः ,इत्यादयः |
पुराणानि राजवंशानां च राज्ञां प्रलेखम् अकुर्वन् | तानि पर्वाणि प्रसिद्धीकृतानि; तीर्थानि, नद्यः, पर्वताः,काननानि च परिचायितानि| अनेन पुराणानि अस्माकं भौतिकभूगोलशास्त्रं पवित्रभूगोलशास्त्रे परिवर्तनं कृतवतः| एवम् एतानि इतरेतर कालघट्टानां सार्वजनिक शब्दकोशाः इव प्रतीयन्ते | यत्र वेदाः उपनिशदः च पण्डितेभ्यः उद्दिष्टाः, तदैव इतिहास-पुराण माध्यमेन सामान्येभ्यः धर्मशास्त्रस्य लक्षणानि सूचितानि |
पुराणानि तीर्थानां विषये अपि वदन्ति, ये तीर्थस्थालानि सन्ति | तीर्थ इत्यर्थे उल्लङ्घनम् | अस्य ध्वनितार्थः भौतिकजगतः आध्यात्मिकजगतम् उल्लङ्घनम् |
वर्तमानकाले अस्य प्रस्ताविकत्वम् = नवरात्रौ या दुर्गासप्तशतिः स्तूयते, सा मार्कण्डेयपुराणस्य अङ्गः एव| स्कन्दपुराणस्य प्रमाणेन सर्वोच्छन्यायालये अयोध्याप्रकरणे रामजन्मभूमिरेव श्रीरामस्य जन्मस्थानमिति स्थापयितुं शक्योऽभवत् |

कल्पः वेदाङ्गः अस्ति तथा विधीनाम् अध्ययनमस्ति| आगमाः कल्पस्य उपगणाः सन्ति| आगमाः संस्थागत पूजाविधिमुद्दिश्यन्ति| आगमाः मन्दिरसम्प्रदायम् उल्लेखन्ति| देवालयनिर्माणार्थं, शिल्पशास्त्रार्थं तथा मूर्तिलक्षणविधानार्थं आगमाः शास्त्रविधिं यच्छन्ति|
तन्त्रम् अपि आगमस्य निकटसम्बन्धी अस्ति|शाक्त-आगमाः तन्त्राणि इति कथ्यन्ते | अग्रे तन्त्राणि स्वात्मनः विधीनुद्दिश्यन्ति यत्र मानवः व्यक्तिगतरूपे दिव्यसंमिलानं वाञ्छति | परम् आगमाः लोकविधिम् आदिशन्ति , यत् देवालयकेन्द्रितं भवति|तन्त्राणि मिथ्यापवादेन अवगतानि यत् तानि लैङ्गिक वा ऐन्द्रजालिक क्रियाः आचरन्ति इति|
वर्तमानकाले अस्य प्रस्ताविकत्वम् = अस्माकं प्राचीनदेवालयाः आगमशास्त्रानुसारं निर्मिताः |अद्यापि प्राचीनदेवालयेषु नित्यपूजाविधानम् आगमनिर्दिष्टमेव वर्तते|
एतत् चित्रं देवालयानां तथा मानवदेहस्य साङ्केतिकं प्रतिनिधित्वम् अस्ति|

संस्कृते तत्त्वशास्त्राय दर्शनम् इति शब्दः प्रयुज्यते| दर्शन इत्यर्थे ‘दृष्टिकोणः” वा ‘आलोकः’ वा ‘दृष्टिः’ इति |शब्द: एषः भारतीय दार्शनिकपरम्परायाः विशालालोकानं स्पष्टं करोति यत्र विभिन्नदृष्टिकोणाः स्वीकृताः भवन्ति| भारतीयदर्शनशास्त्रेषु षड्दर्शनानि सन्ति – तानि- न्याय- वैशेषिक-साङ्ख्य-योग-मीमांसा-वेदान्तः इति|
दर्शनानि पञ्च प्रमुखतत्त्वानि सम्बोधयन्ति यथा -मानवस्य मूलप्रकृतिः कथमस्ति? जगतः मूलप्रकृतिः कथमस्ति? परब्रह्मणः मूलप्रकृतिः कथमस्ति? तत् किमस्ति यत् मानवं बध्नाति जगतम्? तत् किमस्ति यत् मानवान् मोचयति जगतः? भारतीयदर्शनपद्धतिः विपुला अस्ति| तस्मिन् चार्वाकदर्शनमपि विद्यते यत् लोकायतम् अनुसरति| अपरञ्च , अत्र आजीविकदर्शनमपि अस्ति यत्र दैववादः प्रमुखः भवति|
दर्शन इत्यर्थे अवलोकनमिति -वयम् सामान्यतया देवालये देवदर्शनम् इत्यर्थे शब्दस्यास्य प्रयोगं कुर्मः |
वर्तमानकाले अस्य प्रस्ताविकत्वम् = योगः अस्माकं दैनिकजीवने उपयुक्तम् एकं प्रायोगिकदर्शनमस्ति |
चित्रमेतत् षड्दर्शनानां सारांशस्य अस्ति |स्रोतः – मै नचिकेतः.काम् |

षड्दर्शनेषु वेदान्तः एकः ,यस्य अन्यनाम उत्तरमीमांसा इत्यपि अस्ति| एषः वेदानाम् अन्तिमभागं तथा तेषां तत्त्वसारपाठनं सूचयति | स्वमी विवेकानन्दः उदघोषयत् यत् वेदान्ताः एव सर्वसमुन्नतं दर्शनं तेषु, ये आसन् | उपनिशदः, ब्रह्मसूत्राणि, भगवद्गीता च वेदान्तानां मूलाधाराः सन्ति | एते त्रयः प्रस्थानत्रयी इत्यपि आख्याताः | साधारणरीत्या उपनिशदः स्वयं वेदान्तः इति कथ्यन्ते| वेदान्तस्य सुप्रसिद्धाः सिद्धान्ताः अद्वैत:, द्वैत: तथा विशिष्टाद्वैतः सन्ति|
एकदा श्रीशङ्कराचार्यः (अद्वैतः) तथा मण्डनमिश्रः(पूर्वमीमांसा) दीर्घशास्त्रार्थम् अकुरुताम् | मण्डनमिश्रस्य भार्या विदुषी भारतीदेवी एव शास्त्रार्थस्य व्यवहर्त्री | श्रीशङ्कराचार्यः शास्त्रार्थं जित्वा मण्डनमिश्रं स्वस्य शिष्यं कृतवान् |
सर्वेषु षड्दर्शनेषु ब्रह्मतत्त्वमेव मूलसम्प्रत्ययः अस्ति| ब्रह्मन् शब्दः परमात्मनः , परतत्त्वस्य वा सङ्केतमस्ति| ब्रह्मन् शब्दः ब्राह्मण शब्दस्य साम्यम् इति भ्रान्तिः मास्तु| ब्राह्मण शब्दः अत्र परिचयपत्रं भवति|
वर्तमानकाले अस्य प्रस्ताविकत्वम् = अस्माकम् राष्ट्रिय ध्येयवाक्यं ‘ सत्यमेव जयते’ इति मुण्डकोपनिशदः स्वीकृतमस्ति| | चित्रमेतत् हिमालयस्य विद्यापीठे उपनिशदाम् उपदेशस्य अस्ति |