वेद हीं हिंदू धर्माचीं प्रमुख प्रकट पवित्र ग्रंथ आसा. वेद दिव्य उत्पत्तीचे मानतात आनी ते ऋषींक प्रकट केल्ले वा ऋषींनी साकार केल्ले. त्यामुळें त्यांकां “श्रुती” (जें ऐकवलें) वा अपौरुषेय (मानवी उत्पत्तीविनांचें) अशें म्हण्टात.
आदितां वेद एकाच ज्ञानाचें शरीर होतें. वेदव्यासांनी तें विभागून चार भागांत एकत्र केलें. तांचें नावाचें अर्थ “जें वेद विभागून घेतलें तें” असा आसा.
प्रत्येक वेदाच्या चार भाग असतात. संहितांमध्ये भक्ति आनी आश्चर्याच्या भावनेंचें वर्णन आसा. संस्कार आनी क्रियाशीलताय आशिल्ले ब्राह्मण. आरण्यकांत ध्यान आनी आत्मनिरीक्षण आनी उपनिषदांत प्रज्ञा आनी निरपेक्ष वैराग्य हांचो आस्पाव जाता.
“वेद” म्हळ्यार ज्ञान, आनी “वेद” हें शब्द कोणत्याही प्रकाराच्या ज्ञानाखातीर वापरतात. “संहिता” म्हळ्यार वेदाचें मुख्य श्लोक. “संहिता” म्हळ्यार “बरेंनी जुळोविलेलें संग्रह.”
आयची प्रासंगिकता: लग्नांतलें अग्नि हें एक वैदिक परंपरा आसा, जी गेल्या ४००० वरसांपासून अखंड चालूं आसा.
ही चित्र चार वेदांची पारंपारिक प्रतिकृती आसा.

अष्टाध्यायी हें जगातलें सगळें वयस्कर व्याकरणाचें ग्रंथ आसा (सुमारे इ.स.पूर्व ५०० च्या काळाचें). हांने वैदिक संस्कृत आनी शास्त्रीय संस्कृत दोन्हींचें नियम घालून दिले. तातूंत व्याकरणाचे ३९५९ संक्षिप्त नेम आठ अध्यायांनी संघटीत केल्ले आसात (म्हणून ताका अष्टाध्यायी हें नांव पडलां). पाणिनी हाणें बरयल्लें आनी ताच्या ग्रंथांत व्याकरणाचेर आदले उण्यांत उणे धा ग्रंथ ताणें मान्य केल्यात.
वेदंगांतले व्याकरण (ग्रामर) ग्रंथांचो हो एक भाग. वेदांग हे वेदांचे अवयव आसून ते वेदांचो अभ्यास आनी समजून घेवपाक गरजेचे आसतात. ते वेदांचें भाषाशास्त्रीय अंगा (व्याकरण, ध्वनिशास्त्र, व्युत्पत्ती, छंदशास्त्र) आनी वेदांचे विधी दोनी आच्छादित करतात.
पाणिन्याचें कार्य “वासुदेव” (४.३.९८) हें नाम आदरार्थी अर्थानें दाखयता, जे देवत्वयुक्त व्यक्ती तसेच सामान्य मनुष्य ह्याचें नाव म्हणून वापरता येता. हे विद्वानांनी देव वासुदेव (कृष्ण)ाचें महत्व दाखोवपाचें प्रमाण कदाचित हां का उलट म्हणून समजून घेतलें आसा. ‘अध्याय’ शब्दाचो अर्थ ‘अध्याय’ म्हजें प्रकरण आसा, आनी ‘अष्ट’ म्हजें आठ.
आयची प्रासंगिकता: पाणिनीच्या व्याकरणांत मुळावे संस्कृत घटक (मुळां, प्रत्यय आदी) विशिश्ट परिस्थितींत एकठांय येवन वैध वाक्यां कशीं तयार जातात हाचें पद्दतशीर वर्णन केलां. नियमांनी आनी घटकांनी शब्दांची आनी वाक्यांची असंख्य जोडणी तयार करपाक शकता. ह्या कारणानें अष्टाध्यायी भाषा लागू केल्या गेलेल्या कठोर, गणितनेमावळ (अल्गोरिदमिक) विचाराचें सर्वांत प्राचीन उदाहरणांपयकी एक ठरता.

गायत्री मंत्राक अशें म्हण्टात कारण तो गायत्री छंदांत आसा, जो तीन ओळींत प्रत्येकी ८ अक्षरांचे संकुचीत छंद (मीटर) आसता.
वेद अत्यंत काव्यात्मक आसात आनि कठोर छंदानें रचिल्ले आसात. छंद हां वेदांगाचो एक भाग आसो, जें छंदशास्त्र आनी कवितेचे मात्रावृत्त अभ्यासतलो. ह्या ग्रंथांतल्यान वेदसूक्तांचें वाचन योग्य ताल, ध्वनीविज्ञान, अर्थ आनी आध्यात्मिक शक्तीन जाता हाची खात्री जाता. ते ओळीतल्या अक्षरांचो संख्या, अक्षरांचो लांबपण आनी बांधणीचे स्वरूप निश्चित करतात. हे वेदांची मुखोद्गत परंपरेतून वहनाची सत्यता सुनिश्चित करतं. छंदाचें मुख्य ग्रंथ म्हळ्यार पिंगला ऋषीन बरयल्लें “छंदशास्त्र”. हें संस्कृत मूळ “छन्द्” हांवन उत्पन्न जालें, ज्याचो अर्थ “आनंद देवपाक, खुश करपाक, वो चमकपाक” असा आसा, हे दाखयता की ही रचना कानाक आनंददायक असपाक तयार केली गेली.
आजच्या काळातलें महत्त्व: पिंगळ्याचें छंद (मात्रामेरु) यें कार्य फिबोनाची मालिकेचें सर्वात प्राचीन वर्णन आसा.
हें चित्र गायत्री मंत्राचें राजा रवी वर्मा चित्र आसून तातूंत श्लोक बरयल्ले आसात.

ज्योतिष म्हळ्यार आकाशांत उजवाड दिंवपी वस्तूंचो अभ्यास. ज्योतिषाचे तीन भाग आसा: संहिता, जातूंत निरीक्षणात्मक खगोलशास्त्रा कडेन संबंद आसा; गणित, जातूंत गणितीय खगोलशास्त्रा कडेन संबंद आसा; आनी होरा, जातूंत भविष्य सांगणे वा ज्योतिषशास्त्रा कडेन संबंद आसा. अशें ज्योतिष शास्त्रांत खगोलशास्त्र आनी ज्योतिषशास्त्र दोगांयचोय आस्पाव आसा.
ज्योतीश खगोलीय वस्तूंचेर लक्ष दवरतालें आनी वैदिक विधींचो वेळ थारावपा खातीर खूब म्हत्वाचें आशिल्लें. ताचो मुख्य उद्देश होतलो पंचांग तयार करप, वेळ मोजप, यज्ञ करपाखातीर शुभ क्षण ओळखप. ह्यो सूर्य, चंद्र आनी नक्षत्रांचे हालचाल पाळतलो.
ज्योतिषशास्त्राक गणिताचेर खूब भर दितात आनी हाचेवरवीं गणिताचीं खूब कामां जाल्लीं आसात. केरळचें गणित विद्यालय खूब आदल्या काळासावन नांव जोडलां.
ज्योति म्हळ्यार उजवाड.
आजच्या काळांतलें महत्व: १२ ज्योतिर्लिंग म्हणटात त्या ठिकाणांतील जेंव्हा शिव उजेडाचो स्तंभ स्वरूपांत अस्तित्वांत आसा.
ही चित्र परंपरागत पंचांगाचें मुखपृष्ठ आसा.

अर्थशास्त्र हें उपवेदांचो एक भाग आसा, जे वेदांना दुय्यम ज्ञानाचें संग्रह आसा. वेद जीवनाच्या आध्यात्मिक बाजूकडें व्यापून घेतात (धर्म आनि मोक्ष). उपवेदांत अर्थ (सांसारिक साधन) आनी काम (इच्छा) समाविष्ट असा. उपवेद हे धर्मावर आधारलेले व्यवहारिक उपयोगाचे उदाहरण आसा. ते आमच्या भौतिक जगातील क्रियांवर लक्ष केंद्रित करतात. चार उपवेद आसा, जे चार वेदांक ताळमेळ्यान आसा — आयुर्वेद, अर्थवेद, गंधर्ववेद आनी स्थापत्यवेद.
अर्थशास्त्र हा अर्थवेदाचो सगळ्यांत महत्त्वाचो ग्रंथ आसा. हें राज्याचें प्रशासन, तें प्राप्त करपाची, चालवपाची आनी टिकेवपाची कलानें संबंधित आसा. तातूंत अर्थशास्त्र, राजकीय शास्त्र, कायदो, नीतीशास्त्र, समाजशास्त्र, न्यायशास्त्र, संरक्षण, वेवस्थापन, व्यवहार आनी व्यापार, नागरी आनी लश्करी अभियांत्रिकी, गुप्तचर आदी अभ्यासाचो आस्पाव जाता. अर्थशास्त्र स्पष्टपणानें राज्यकारभाराचें लक्ष्य सांगतें – “प्रजेंच्या आनंदांत राजाचो आनंद आसतें; तांचें कल्याणांत ताचें कल्याण आसतें.”
अर्थ म्हणजे संपत्ती, समृद्धी किंवा भौतिक साधन.
आजच्या उपयुक्तता: जेंव्हा दिल्लींत परदेशी दूतावास आनी वाणिज्य दूतावास ठेवपाक राजनैतिक क्षेत्र तयार केल्लें, तें योग्य रीतीनें चाणक्यपुरी म्हणून नाव दिउंक आल्यें. ताच्यां मुख्य रस्त्यांपैकी कांव रस्त्यांचें नाव धर्म मार्ग, सत्य मार्ग, न्याय मार्ग, शांती पथ अशें आसा, जे भारताच्या शासन तत्त्वज्ञानाचें प्रतिबिंब करतां.
हें चित्र दिल्लीतल्या चाणक्यपुरीचे आसा.

आयुर्वेद हांव जीवन आनि दीर्घायुष्याचें शास्त्र आसा. ते मानवी शारीरिक, मानसिक आनि आध्यात्मिक अवस्थेकडें लक्ष दिता. ते देह, मन आनि आत्म्याचें आरोग्य टिकवपाक प्रयत्न करता. ते फकत रोग उपचार नवें. तातूंतल्यान जिणेचो नकासो मेळटा.
भौतिक जगाक संबंदीत आशिल्ल्या चार उपवेदांतलो आयुर्वेद हो एक भाग. उपवेद आमच्या जिविताच्या भौतिक, सौंदर्यशास्त्रीय, मानसशास्त्रीय आनी राजकीय आयामांक संबोधीत करतात. आयुर्वेदाच्या तीन मुखेल ग्रंथांमदीं चरकसंहिता हो एक ग्रंथ. दुसरे दोन सुश्रुत संहिता आनी अष्टांग हृदय.
चरक म्हळ्यार भोंवप आनी हाचो उल्लेख पुर्विल्ल्या काळांतल्या भोंवतणच्या वैजांक जाता.
आजच्या काळाचें महत्त्व: चरकसंहितेंत वैज आनी दाईक लागीं आचारसंहिता आनी वागणुकींचे नियम सांगिल्ले आसा — गुप्तता राखपाचें, संमती घेपाचें, जबरदस्ती न करपाचें आनी रुग्णांच्या कौटुंबिक गोष्टींकडेन अंतर राखपाचें.
ही चित्र हरिद्वारांतल्या चरकाची आसा.

सादरीकरण कलेवरवीं (प्रदर्शनकला मार्गानें) सामान्य लोकांक वेदाचें सार शिकवपाखातीर ब्रह्मान नाट्यवेद हो पांचवो वेद म्हूण रचला अशें मानतात. त्यानें भारत मुनींक नाट्यवेद शिकयलें, ज्यांनी अंदाजे इ.स.पूर्व ५०० च्या सुमारांत नाट्यशास्त्र रचिलें म्हणतात. नाट्यशास्त्र उपवेदांपैकी, गंधर्ववेदाचो एक भाग आसात.
नाट्यशास्त्र हे सगळ्या रंगकला, साहित्य, सौंदर्यशास्त्र आनी वास्तुकला यांचें एक सर्वसमावेशक विश्वकोश आसा. हें नाट्य संवादाचें भाव, भावना आनी मनस्थितीशी संबंध ठेवतां. हें शारीरिक, बोलकी, भौतिक आनी भावनिक प्रकारांतून अभिव्यक्तीचें आच्छादन करतां.
तातूंत सगळ्या सृजनशील क्षेत्रांचो व्यापक आस्पाव जाता – संगीत, वाद्य, नाच, अलंकार, गीत, व्याकरण, शैली, गद्य, रंगमंच रचना, इमारतीचे संच, वास्तुकला, दागिने, मेकअप आनी वेशभूषा आनी रंगभुमीचें शिक्षण.
नाट्यशास्त्र कलाकारांच्या भावप्रकाशापेक्षा (भाव) कितीतरी पुढें जातं. त्याचें उद्दिष्ट प्रेक्षकांकडून रस म्हणवो त्या सौंदर्यभावनें जागृत करपाचें आसा. भरतान रसाची व्याख्या केल्या, ती श्रृंगाराची रूच वा भावनिक तत्त्व प्रेक्षकांक अणभवता. भरत म्हणटा, “नाट्याची निर्मिती धर्म शिकवपाखातीर, सद्गुणाची प्रेरणा दिवपाखातीर आनी सगळ्या प्राण्यांक आनंद दिवपाखातीर जाल्ली आसा.” सादरीकरण कला फकत मनोरंजन म्हणून न्हय, तर मोक्ष वा आनंद मेळोवपाचें वाहन म्हणून पळयतात.
आज काळांतलें महत्त्व: आम्ही “गाणं” हा शब्द गीतांक सांगपाक वापरता. हा शब्द नाट्यशास्त्रांत उल्लेख करता, जेथें तो जनसामान्यांच्या मनोरंजनाखातीर असलेल्या लोकसंगीताखातीर वापरलो जातो, जो गांधर्वसंगीतापासून वेगळो आसा.
योगायोगानें, तमिळनाडूतलें गाना संगीत पूर्णपणें ग्रामीण आनी अनौपचारिक संगीताक म्हणतात.
ही चित्र नवऱसांचें प्रतिम आहे.

इतिहास म्हळ्यार “असं घडलें” असा अर्थ आसा. इतिहासांत खरे घडलेले प्रसंग आसतात, परंतु ते रोचक कथा सांगणीच्या रूपानें सादर करतात. इतिहास धर्म कशें जगलें हें दाखयतात. ते जीवनाचे उदाहरण म्हणूं कार्य करतात. धर्म आनी अधर्म हांचेमदलो तणाव, निवड, तांचे परिणाम आनी ते नशीब कशे आकार दितात हाचें चित्रण तातूंत करतात. ते थोडक्याच्या कृतीं आणि धर्मिक कृतींतील फरक दाखयतात, आणी ह्या कृतींनें दुःख किंवा स्थिरता कशी येता हें समजवतात. महाभारत, खरें म्हणल्यार पंचमवेद वा पांचवो वेद मानतात कारण तातूंत वेदांत आशिल्लें सगळें आस्पावता. महाभारत आनी रामायण हें धर्माचें गोंधळ, अहंकार आनी आवेगावर झालेलें विजयाचें कथाय. बृहत्त कथा असा एक दुसरो इतिहास आसलो जो टिकलो ना. ताचो पुनर्लेखन कथा सरित सागरांत केल्लो.
आजच्या काळांतलें महत्त्व: आमचें संविधान “ इंडिया, म्हणजे भारत” या शब्दांत सुरू होतलें, जे आमचो इतिहास सांगतां.

पुराणांत मुखेलपणान सामान्य लोकांच्या शिक्षणाखातीर पोरने प्रसंग आनी कथा आसतात. वेदांतल्या अमूर्त विचारांक पुराणांत आकर्शक कथांवरवीं ठोसीकरण केलां. लोकप्रिय मुहावरेंतल्यान वैदिक प्रज्ञा पकडतात. पूण, तीं फकत कथा न्हय. तातूंत म्हत्वाची भौगोलिक आनी इतिहासीक म्हायती आसता जी हेर ग्रंथांत नासता.
अठरा महापुराणां अस्तात आनी भरपूर अन्य पुराणांही आस्तात. महापुराणांक पांच लक्षणां आसतात — त्या सृष्टीचो निर्माण, आवर्तनानें होणारे संहार आनी पुनःसृष्टी, देवता, ऋषी आनी राजे यांच्या वंशावळ, विविध युगांचो इतिहास, आनी पितृयांच्या आनी राजघराण्यांच्या इतिहासांवर्णन करतात.
तांनी राजांच्या वंशावळी आनी त्यांचे कार्यांची नोंद केली. पुराणांनी सणांची (उत्सव) प्रामुख्यता वाढवून तीर्थयात्रा, नद्या, पर्वत आनी जंगलांची ओळख करून दिली.अशे तरेन तांणी आमच्या भौतिक भूगोलाचें पवित्र भूगोलांत रुपांतर केलें. त्या काळांतले भौशीक विश्वकोश म्हूण पुराणांचें काम जालें. वेद आनी उपनिषद विद्वान लोकांखातीर आसले जाल्यार धम्माचीं तत्वां इतिहास आनी पुराणांवरवीं सामान्य लोकांमेरेन पावयलीं.
पुराणांनी अनेक तीर्थांचो उल्लेख केला आसा जे तीर्थयात्रेचे स्थळ आशात. “तीर्थ” म्हळ्यार “पार करपाक” – म्हजे भौतिक जगातून आध्यात्मिक जगाकडे पार होवपाचो अर्थ.
आधुनिक काळाचें महत्व: नवरात्रीत वाचलें जाणारें प्रसिद्ध दुर्गा सप्तशती ही मार्कंडेय पुराणाचो भाग आसा. स्कंद पुराणातील पुरावो रामजन्मभूमी हें रामाचें जन्मस्थान असलें हें सिद्ध करपाक उपयोगी पड्लो, आयोध्येच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या प्रकरणांत.

कल्प म्हणजे विधींचें अध्ययन आसा आनी ते वेदांगाचो एक भाग आसा. आगम हे कल्पाचें उपविभाग आसा. ते संस्थात्मक पूजेचें व्यवहार सांभाळतात.आगम ग्रंथांनी देवळांच्या परंपरेशी संबंध आसा. ते देवळांतील जत्री आनी उत्सव नियमांचो समावेश करतात. त्या देवळाचो बांधकाम, वास्तुशास्त्र आनी मूर्तिशास्त्र यांचे नियम सविस्तर सांगतात. आगमांचे फुडें शैव, वैष्णव आनी शाक्त आगम अशे विभाग केल्यात.
तंत्राचो संबंध आगमांशी पण घट्ट आसा. शक्त आगमांक तंत्र म्हळतात. पुढें तंत्र वैयक्तिक विधींचेर लक्ष केंद्रित करतात जे देवाशी एकत्व साधूंक शोधतात, तर आगमं मंदिराभोवती केंद्रित सार्वजनिक धार्मिक पूजा संबोधतात. तंत्रांचा अर्थ फकत जादू किंवा लैंगिक आचरणांशी जोडून चुकीनें समजल्या जातो.
आधुनिक काळाचें महत्व: आमची सगळी आदिल कालची मंदिरे आगम शास्त्रानुसार बांधली गेली आसा. बहुतांश आदिल कालच्या मंदिरांत रोजाचें पूजाविधी आगम पद्धतीनुसार चालतात.
ही चित्र देवळां आणि मानवी शरीराचें संकल्पनात्मक प्रतिक आहे.

संस्कृतांत दर्शन हा शब्द तत्त्वज्ञानाकां सांगपाक वापरतात. ह्या शब्दाचो अर्थ “दृष्टिकोन”, “दर्शन”, वा “आकलन” असो. ह्या शब्दांतच भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या विस्तृत दृष्टिकोनाचो भाव दिसून येता—जें विविध दृष्टिकोनांन स्वागत करता आनी तांचा अभ्यास करता.
दर्शनांत न्याय, वैसेशिखा, सांख्य, योग, मीमांसा आनी वेदांत अशा स मुखेल तत्वगिन्यानांचो उल्लेख मेळटा.
दर्शनांत पांच मुळाव्यो संकल्पना आसात – मानवी स्वभाव काय आसा, विश्वाचो स्वभाव काय आसा, परमात्माचो स्वभाव काय आसा, मानवीक विश्वाकांय जोडता आसा आनी काय ताका मुक्त करता?
भारतीय तत्वगिन्यानाची पद्दत व्हड आसून तातूंत शुध्द भौतिकवाद (चार्वाक) आनी नियतिवाद (अजीविका) हांचोय आस्पाव जाता.
संस्कृतात “दर्शन” म्हणजें पाहणें. हें शब्द आम्ही सामान्यपणें वापरतात जेंव्हा मंदिरांत देवाचें दर्शन घेवपाचें सांगतात.
आजच्या काळांतलें महत्त्व: योग हांव एक व्यवहारिक तत्वज्ञान आसा जे आपण दैनंदिन जिवीत वापरतात. हां मुक्ततेखातीर व्यवहारिक आनी शिस्तबद्ध पद्धत उपलब्द करून दिता.
छायाचित्र हें षट्दर्शनांचें सारांश आसा. श्रेय mynachiketa.com.

वेदांत हें सहा दर्शनांपयींचें एक आनी उत्तरा मीमांसा अशेंय म्हण्टात. हें वेदांचो शेवटचो भाग आनी त्या वेदांनी शिकयल्लें तत्त्वज्ञानाचें सार अर्थावता. स्वामी विवेकानंदान म्हटलें की, वेदांत हे आतांपर्यंत अस्तित्वांत आसलेलें सर्वांत उदात्त तत्त्वज्ञान आसा.
उपनिषद, ब्रह्मसूत्र आनी भगवद गीता हे वेदांताचे मूलग्रंथ आसा. ह्या तिगांक मेळून प्रस्थान त्रयी अशें म्हण्टात. चड करून उपनिषदांकच वेदांत अशें म्हण्टात. वेदांताच्या प्रसिद्ध शाखा म्हणजे अद्वैत, द्वैत आणि विशिष्टाद्वैत.
शंकराचार्य (अद्वैत) आणि मंडन मिश्र (पूर्वमीमांसा) यांच्या मध्ये एक दीर्घ वेदान्तिक वाद झाला. मंडन मिश्रांची विद्वान पत्नी न्यायाधीश होती, आणि त्या वादात शंकराचार्य विजयी झाले व मंडन मिश्रांना आपले शिष्य म्हणून स्वीकारले.
ब्रह्म हें सर्व दर्शनांचें मूलभूत संकल्पन आसा. “ब्रह्म” ह्या शब्दानें सर्वोच्च सत्याक दाखवता. “ब्रह्म” हें “ब्राह्मण” ह्या शब्दाबरोबर गोंधळायचें नात—कारण “ब्राह्मण” ही एक ओळख आसा.
आजच्या काळांतलें महत्व: राष्ट्रीय ध्येयवाक्य ‘सत्यमेव जयते’ हे मुण्डक उपनिषदांतून आलेलें आसा.
हिमालयन अकॅडमीचें चित्र, उपनिषदांच्या शिकवणीचें दर्शन करप्याचें.