यदा सती स्वभर्तुः शिवस्य पित्रा कृतम् अपमानं सोढुं न शक्नोति स्म, तदा सा योगाग्निना देहत्यागं चक्रे। तदनन्तरं भगवान् शिवः कठोरं ब्रह्मचर्यम् आचचार। या सती पार्वतीरूपेण पुनर्जन्म लेभे तस्यां पार्वत्यां शिवस्य अनुरागं जनयितुं देवैः कामदेवः नियुयुजे। कामस्य बाणेन क्रुद्धेण शिवेन स्वस्य तृतीयनेत्रेण स भस्मीकृतः। ततः कामदेवस्य पत्न्याः रतेः करुणप्रार्थनया प्रसन्नः शिवः कामदेवाय अशरीररूपेण पुनर्जीवनं ददे। अतः होलीपर्व कामस्य पुनर्जन्मनः उत्सवः अस्ति।
होलीपर्वणः पूर्वस्मिन्दिने प्रज्वाल्यमानः अग्निः कामदेवस्य दहनं सूचयति। प्राचीनग्रन्थेषु अस्य वसन्तोत्सवस्य ‘कामोत्सवः’ ‘मदनोत्सवः’ इति नामनी कामदेवेन सह अस्य उत्सवस्य सम्बन्धं प्रमाणीकरोति। एषा कथा दक्षिण-मध्यभारते अतीव प्रचलिता आसीत्, उत्तर-पूर्वभारते तु होलाका कथा मुख्या। कालान्तरे इयं कथा प्रक्षीणा जाता, किन्तु दक्षिणप्रान्तेषु अद्यापि सस्मरे। महाराष्ट्रस्य ग्राम्यक्षेत्रेषु धूलिवन्दनम् इति पर्व दृश्यते यत्र कामदेवस्य भस्मलेपनं तस्य पुनरुज्जीवन-सामारोहेण आचर्यते।
स्रोतः – नागराज पातूरि https://indiafacts.org/holi-kaamotsava-age-old-hindu-festival-love/

The 1890 painting is Shiva burning Kamadeva.

गर्गसंहितायां (प्रायः षोडशशताब्द्यां रचितायाम्) श्रीराधाकृष्णयोः वर्णनं परमेष्ठदेवतारूपेण कृतम् अस्ति। तत्र दिव्यदम्पत्योः होलीमहोत्सवस्य अपि सविस्तरं वर्णनं विद्यते। कदाचित् श्रीकृष्णः राधायाः गौरवर्णेन ईर्ष्यालुः भूत्वा तस्याः मुखे रङ्गं लिम्पति, कदाचित् च राधा श्रीकृष्णं परितः स्थिताः गोपीः दृष्ट्वा ईर्ष्यां करोति। उत्तरप्रदेशस्य व्रजमण्डले होलीपर्वणः याः अनेकाः विशिष्टाः विविधाः च पद्धतयः सन्ति, तासु तयोः (राधाकृष्णयोः) लीलायाः एव पुण्यस्मरणं भवति।
अत्र अनेकाः विशिष्टाः परम्पराः सन्ति, यथा—
• लट्ठमार-होली यत्र महिलाः परिहासेन स्वपतीन् दण्डैः ताडयन्ति ।
• पुष्प-होली – पुष्पैः क्रीड्यमाना होली
• लड्डूमार-होली- मोदकैः साकं क्रीडा
• दाऊजी का हुरङ्गा – श्रीबलरामेण (दाऊजी) महोदयेन सह आयोजितः उत्सवः

The painting is 18th Century Nihal Chand of Radha Krishna playing Holi

एतेषु क्षेत्रेषु होलीपर्व डोल-यात्रा इति हिन्दोलोत्सवः इति वा नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति। श्रीकृष्णभक्तानां कृते अयं महानुत्सवः, यतः अस्मिन्नेव दिने श्रीचैतन्यमहाप्रभोः जन्मोत्सवः अपि आचर्यते। अस्मिन् दिने श्रीराधाकृष्णयोः प्रतिमे सुसज्जितासु शिविकासु संस्थाप्य सङ्गीत-वाद्यघोषैः सह ग्रामे परिभ्रामयन्ति। भक्ताः परस्परं वर्णचूर्णं जलं च क्षिपन्ति। किन्तु अयं उत्सवः सामान्यहोली तुलनायाम् अधिकं गम्भीरः सात्त्विकश्च भवति। चतुर्थशताब्द्यां महाकविः कालिदासः ‘रघुवंशे’ वसन्तोत्सवानां मुख्यभागत्वेन दोला-क्रीडायाः (हिन्दोलस्य) सविस्तरं वर्णनं चकार।

The picture is Dol Jatra in Puri. Picture Credit Heritage Labs

होय्सल-मन्दिरकला अतीव विशिष्टा अस्ति, या उत्तर-दक्षिणभारतयोः अन्यमन्दिरेभ्यः भिन्ना दृश्यते। अत्र उपयुक्तः मृदु-चोरकप्रस्तरः (Soapstone) अस्य मुख्यकारणं वर्तते। एतेषां शिल्पानि सूक्ष्मत्वेन उत्कीर्णानि सन्ति यथा कश्चन सुवर्णकारः आभूषणानि रचयेत्। एतद् द्वादशशताब्द्यां निर्मितस्य बेलूरु-नगरस्य चेन्नकेशवमन्दिरस्य चित्रमस्ति। इदं मन्दिरं विश्व-परम्परा-स्थलेषु (World Heritage Site) अन्यतमम्। अत्र काचन मदनिका जलपात्रं गृह्णाति, अन्या च स्वकीयं शृङ्गकं (पिचकारी) जलेन पूरयति इति द्रष्टुं शक्यते। एतत् दृश्यं अस्माकं कृते अतीव परिचितमस्ति।

निकोलो-कोण्टी-महोदयः कश्चन वेनिस-नगरस्य वणिक् आसीत्, येन पञ्चविंशतिवर्षाणि यावत् एशिया-खण्डे प्रवासः कृतः। सः प्रायः १४२० तमे ख्रिस्ताब्दे हम्पी-नगरम् (विजयनगरम्) आगत्य त्रिदिवसात्मकस्य उत्सवस्य वर्णनं चकार। तस्मिन् उत्सवे राजपरिवारसहिताः सर्वे जनाः केसरमिश्रितेन जलेन सिक्ताः भवन्ति स्म। राज्ञः राज्ञ्याः च ईषत् व्याकुलतां दृष्ट्वा जनाः उच्चैः हसन्ति स्म। सः समयः सर्वत्र प्रमोदस्य आमोदस्य च आसीत्।
हम्पी-नगरस्य शिल्पकलासु एतादृशानां होली-सदृशानां उत्सवानां चित्राङ्कनं दृश्यते। अत्र चित्रे कश्चन फलकमस्ति यत्र मध्ये राजदम्पती तिष्ठतः अपि च नर्तक्यः शृङ्गकैः (पिचकारी) तयोः उपरि जलसेचनं कुर्वत्यः दृश्यते। तस्मात् जलसेचनात् राजदम्पती आत्मानं गोपायितुं (आवरणं कर्तुं) प्रयतते। एतत् अतीव मनोहरं चित्रणमस्ति।
स्रोतः – https://www.theheritagelab.in/20-holi-pictures/

अनेकेषां मुसल्मान-कवीनां गायकानां च होली-पर्व अतीव प्रियमासीत्। त्रयोदशशताब्द्यां अमीर-खुसरो-महोदयः लिलेख – “मम स्वामिनः गृहे सर्वत्र रङ्गाः सन्ति” (मेरे ख्वाजा के घर रङ्ग है री)। अष्टादशशताब्द्यां बुल्ले-शाह-महोदयः जगौ- “अहं ‘बिस्मिल्ला’ इति उच्चार्य होलीं क्रीडामि” (होली खेलूँगी कह कर बिस्मिल्ला)। अन्तिमः सम्राट् बहादुर-शाह-जफर् होली-पर्वणि एकं शृङ्गारं गीतं रचितवान्, यत् आधुनिक-चलच्चित्र-गीतवत् प्रतिभाति – “त्वं किमर्थं मयि रङ्ग-शृङ्गकं क्षिप्तवान्? हे प्रिय पश्य अहं त्वां आक्रोशयामि” (क्यों मोपे मारी रङ्ग की पिचकारी, देख कुँवरजी दूँगी गारी)।

Picture Credit: Heritage Labs, Late mughal period Holi Celebration painting

शबरस्वामिनः भाष्यं (प्रारम्भिक-ख्रिस्ताब्दकाले रचितम्) जैमिनेः मीमांसादर्शनस्य उपरि एकः गभीरः ग्रन्थः अस्ति। एतद् दर्शनं बुद्धात् अपि प्राचीनम्। अस्मिन् ग्रन्थे कश्चन पूर्वपक्षी (आक्षेपकर्ता) तर्कं करोति यत् होलाका इति उत्सवः केवलं प्राच्यैः (पूर्वभारतस्य निवासीभिः) एव आचरणीयः इति। तदा शबरस्वामी उत्तरं ददाति यत् अयं उत्सवः तु सर्वैः आर्यैः आचरणीयः। एतेन ज्ञायते यत् कस्मिंश्चित् काले होली-पर्व पूर्वभारते अतीव प्रचलितमासीत्, भारतस्य अन्यभागेषु तु एतावान् प्रचारः नासीदिति। किन्तु अद्यतनकाले इयं होली मुख्यतया उत्तरमध्यभारतस्य उत्सवत्वेन परिगण्यते।

Picture Credit: Heritage Labs, Late 19th century painting of Holi in Murshidabad

कामसूत्रं (ख्रिस्तपूर्वं ४०० – ख्रिस्ताब्दं ३००) पुरुषार्थेषु अन्यतमस्य कामस्य (इच्छायाः सुखस्य च) विवेचकः कश्चन प्राचीनग्रन्थः अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे ‘उदक-क्ष्वेडिका’ (जलसेचनम्) इति प्रधानभूतस्य वसन्तोत्सवस्य वर्णनं वर्तते। कामसूत्रस्य ‘जयमङ्गला’ इति टीकायां स्पष्टीकृतं यत् फाल्गुनमासस्य पूर्णिमायां होलाका इति उत्सवः भवति, यत्र जनाः किंशुक-पलाशपुष्पैः निर्मितं रञ्जितं जलं शृङ्गकैः (पिचकारी) परस्परे क्षिपन्ति, वर्णचूर्णानि च प्रक्षिप्य सर्वेषां शरीरं रञ्जयन्ति। ते ‘शृङ्ग-क्रीडायां’ निमग्नाः भवन्ति, यस्य अर्थः शृङ्गैः शृङ्गकैः वा जलक्रीडा इति। एतादृशस्य एव ‘सेचनक्रीडा’ इति नाम्ना प्रसिद्धस्य उत्सवस्य चित्रणं कर्नाटकस्य द्वादशशताब्द्याः एकस्मिन् मन्दिरे अपि दृश्यते।

Picture Credit: Heritage Labs, 18th Century Radha Krishna

महाराष्ट्री प्राकृतभाषा प्राचीने भारते परिष्कृता साहित्यिकीभाषा या च शृङ्गारकाव्यानां आदर्शभूता भाषा आसीत्। अस्मादेव मराठीभाषायाः विकासः बभूव। गाथासप्तशती जीवनस्य अव्यवस्थिताः वास्तविकाः प्रेमकथाः सङ्कलयति। अत्र होली-सदृशानां उत्सवानां वर्णनं प्राप्यते। एकस्मिन् पद्ये काचन स्त्री विषये एवं वर्णितमस्ति – मुष्टौ वर्णचूर्णं (गुलालं) धृत्वा चिन्तयति स्म स्वप्रियकरे क्षिपामीति किन्तु हर्षव्याकुलतया तस्याः हस्ते संजातेन स्वेदेन तत् चूर्णं रञ्जितजले परिवर्तितम्। अपरस्मिन् पद्ये पङ्केन सिक्तां नायिकां प्रति कथ्यते केनचित् (तव प्रियेण) त्वां पङ्केन अलङ्कृतवती तथा फाल्गुनोत्सवे सर्वथा उचितम् एव इति।

Picture Credit: Heritage Labs, 19th Century painting of Maratha Chieftan celebrating Holi

स्थानेश्वरस्य सम्राट् हर्षवर्धनः श्रीहर्षः इति नाम्ना त्रीणि नाटकानि रचयामास। रत्नावली इति नाटकस्य मञ्चनं वसन्तोत्सव काले कृतमासीत्। तस्य वसन्तोत्सवस्य वर्णनम् अद्यतने काले अपि सर्वथा सयुक्तिकं दृश्यते – नागरिकाः शृङ्गकैः (पिचकारी) निर्गतेन जलेन सिक्ताः भूत्वा नृत्यन्ति। सर्वतः मार्गाः उच्चैः स्वरैः गीयमानानां लोकगीतानां सङ्गीतेन गुञ्जन्ति। चतस्रः दिशः परितः क्षिप्तस्य सुगन्धि-चूर्णस्य (गुलालस्य) प्रभावेन पीतरक्तवर्णाः दृश्यन्ते। अन्यैः संस्कृत-लेखकैरपि वसन्तोत्सवस्य उल्लेखः कृतः। षष्ठ-सप्तमशताब्द्यां दण्डी अपि स्वकीये दशकुमारचरिते रङ्गैः सह क्रीड्यमानस्य होलिकोत्सवस्य वर्णनं चकार।

The picture is an AI rendering of the description in Ratnavali

अद्य वयं मन्यामहे यत् होली जनसामान्यानां पर्व अस्ति, किन्तु अस्य आरम्भः राजकीयोत्सवत्वेन बभूव। अथर्ववेदे होलाका इति उत्सवस्य उल्लेखः राजकीयानुष्ठान-पञ्चाङ्गस्य विभागे प्राप्यते। सप्तमशताब्द्यां सम्राट् हर्षवर्धनः स्वनाटके अस्य वर्णनं कृतवान्। एकादशशताब्द्याः कथासङ्ग्रहेषु कथासरित्सागरे विक्रमचरिते च वसन्तोत्सवे नृपाणां मुख्यभूमिका वर्णितास्ति। विजयनगरस्य राजानः अपि वसन्तोत्सवस्य केन्द्रबिन्दवः आसन्। मुगलशासकाः अपि एतां परम्परां स्वीकृतवन्तः। ते च होलीपर्व ईद्-ए-गुलाबी अथवा आब्-ए-पाशी (रङ्गिपुष्पाणां वर्षा) इति वदन्ति स्म। जहाङ्गीर् स्वकीयायां आत्मकथायां अस्य वर्णनं करोति। अनेकानि मुगल-राजपूत-चित्राणि राजकीयं होली उत्सवं दर्शयन्ति। विकिमीडिया चित्रे जहाङ्गीर् होलीं क्रीडन् दृश्यते।

Wikimedia Image of Holi in Jahangir’s court

लोकप्रसिद्धा कथानुसारेण होलीपर्वणः सम्बन्धः होलिकाप्रह्लादयोः पौराणिककथया सह अस्ति। किन्तु वस्तुतः एषः शब्दः हु दानादानयोः धातोः निष्पन्नात् होलाका इति शब्दात् आगतः स्यात्। आहुतिः इति शब्दोऽपि अस्मादेव धातोः निष्पन्नः।
होलाका इत्यस्य अर्थः या आहुतिं गृह्णाति इति यत् होलीपर्वणः अग्निं सूचयति। अथर्ववेदस्य परिशिष्टे अस्य उल्लेखः वर्तते। चरकसंहितायाम् अपि होलाका-स्वेदः इति पदं प्रयुक्तम् । एषा स्वेदनस्य (sweating) एका पद्धतिः। अनेन अग्निज्वालायाः अर्थः पुष्टः भवति। होली-उत्सवस्य अन्ये अपि अनेके उल्लेखाः सन्ति। तैत्तिरीयारण्यकस्य सायणाचार्यकृतभाष्ये वर्णितं यत् देवाः वसन्तकाले स्ववस्त्राणि रञ्जयन्ति स्म। महाव्रत्य इति एकः गम्भीरः विधिः अस्ति यत्र स्त्रियः जलपूर्णकुम्भैः सह अग्नेः परितः गायन्ति नृत्यन्ति च। काठक-गृह्यसूत्रे उक्तं यत् होलाकाकाले विवाहिताः स्त्रियः स्वपरिवारस्य कल्याणार्थं फाल्गुनमासस्य राका पूर्णिमा तिथौ चन्द्रमसः पूजां कुर्वन्ति। बहवः मन्यन्ते यत् होलीपर्वणः वैदिकमूलं नास्तीति किन्तु अस्य उत्सवस्य मुख्यानि लक्षणानि तु वैदिकसाहित्ये एव सूचितानि सन्ति।

Picture Credit: Sara Welch, Wikimedia, Prahalada and Holaka