ದಕ್ಷ ಬ್ರಹ್ಮನು ಶಿವನನ್ನು’ನಿರ್ಗತಿಕ’ನೆಂದು ಅವಮಾನಿಸಿ, ಸತಿಯು ಯಜ್ಞಕುಂಡಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಜೀವ ಕಳೆದುಕೊಂಡಾಗ, ಬಹಳ ನೊಂದ ಶಿವನು ಉತ್ಕಟವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡನು. ಪಾರ್ವತಿಯಾಗಿ ಮರುಹುಟ್ಟಿದ ಸತಿಯೆಡೆಗೆ ಶಿವನ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಇಂದ್ರನು ಪ್ರೇಮ-ಕಾಮಗಳ ಅಧಿದೇವತೆಯಾದ ಮನ್ಮಥನಿಗೆ ವಹಿಸಿದನು. ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಕಾಮದೇವನು(ಮನ್ಮಥ), ಶಿವನ ನೇತ್ರಾಗ್ನಿಗೆ ಸಿಲುಕಿ ಭಸ್ಮವಾದನು. ಪತಿ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ರತಿಯ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡಲಾಗದೇ ಶಿವನು ಕಾಮನನ್ನು ಅನಂಗನಾಗಿ ಪುನರುಜ್ಜೀವಿಸುವಂತೆ ವರವನ್ನಿತ್ತನು. ಹೋಲಿ ಹಬ್ಬವು ಕಾಮನ ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಆಚರಣೆಯ ಸಂಕೇತ. ಹಬ್ಬದ ಮುನ್ನಾದಿನ, ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು, ಟೊಂಗೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ‘ಕಾಮನ’ನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಪೂಜಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು, ಕಾಮನ ಆಕೃತಿಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು ,ಕಾಮದಹನವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪುರಾತನ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವಸಂತದ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಕಾಮೋತ್ಸವ, ಮದನೋತ್ಸವ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಈ ಆಚರಣೆಯು ಮಧ್ಯ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಉತ್ತರ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವ ಭಾರತಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕಾ ದಹನದ ಆಚರಣೆಗಳು ರೂಢಿಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಕಾಮದಹನದ ಹಬ್ಬವು ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮರೆತುಹೋಗಿದ್ದರೂ, ದಕ್ಷಿಣದ ಕೆಲ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಕೆಲವು ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ಧೂಳಿವಂದನ’ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಯು ಇಂದಿಗೂ ಇದೆ. ಕಾಮದಹನದ ಬೂದಿಯನ್ನು(ಧೂಳಿ) ದೇಹಕ್ಕೆ ಬಳಿದುಕೊಂಡು ಕಾಮನು ಪುನರುಜ್ಜೀವಿಸಿದ್ದನ್ನು ಸಂಭ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಮೂಲ: ನಾಗರಾಜ ಪತುರಿ, https://indiafacts.org/holi-kaamotsava-age-old-hindu-festival-love/

The 1890 painting is Shiva burning Kamadeva.

ಪ್ರಾಯಃ ಸಾ.ಶ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿರುವ ಗರ್ಗಸಂಹಿತೆಯು ರಾಧಾ-ಕೃಷ್ಣರನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವತೆಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಪೂಜಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ದಿವ್ಯದಂಪತಿಗಳ ಹೋಲಿ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಗೋಪೀಜನಮಂದಾರನಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನೂ, ಮೇಘಶ್ಯಾಮನ ಚಿತ್ತಾಪಹಾರಿಣಿಯಾಗಿ ರಾಧೆಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಚೆಲುವೆ ರಾಧೆಯ ಗೌರವರ್ಣದಿಂದಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಹೊಟ್ಟೆಕಿಚ್ಚಾಯಿತು . ಅವನು ಅವಳಿಗೆ ವಿವಿಧ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಹಚ್ಚಿ ಸಮಾಧಾನಪಟ್ಟನು ಎಂಬ ಒಂದು ಕಥೆಯುಂಟು. ಹಾಗೆಯೇ ಕೃಷ್ಣನು ಇತರ ಗೋಪಿಯರೊಡನೆ ಸಲುಗೆಯಿಂದ ನರ್ತಿಸುವುದು ರಾಧೆಗೆ ಮುನಿಸನ್ನು ತರಿಸಿತು ಎನ್ನುವ ಕಥೆ. ಹೀಗೆ, ಹದಿಹರೆಯದ ಹುಸಿಮುನಿಸುಗಳ ರಾಧಾ-ಕೃಷ್ಣರ ಲೀಲೆಗಳು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ವ್ರಜಭೂಮಿಯ ಈ ಆಚರಣೆಗಳ ಸ್ವಾರಸ್ಯ. ವ್ರಜಭೂಮಿಯ ಹಲವು ರೀತಿಯ ಹೋಲಿಗಳಲ್ಲಿ, ಬಣ್ಣದೆರಚಾಟದ ಹೋಲಿ, ಲಾತ್ ಮಾರ್ ಹೋಲಿ(ಹೆಂಗಸರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಗಂಡಂದಿರನ್ನು ಕೋಲಿನಿಂದ ಥಳಿಸುವುದು), ಫೂಲೋಂವಾಲಿ ಹೋಲಿ(ಹೂವಿನಿಂದ ಆಡುವ ಹೋಲಿ), ಲಡ್ಡು ಮಾರ್ ಹೋಲಿ(ಲಾಡುಗಳ ಹೊಡೆತದ ಹೋಲಿ), ದಾವುಜಿಕಾ ಹುರಂಗ (ಅಣ್ಣ ಬಲರಾಮನೊಡನೆ ಹೋಲಿ) ಮೊದಲಾದ ವಿವಿಧ ಆಚರಣೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.

The painting is 18th Century Nihal Chand of Radha Krishna playing Holi

ಬಂಗಾಳ, ಅಸ್ಸಾಮ್ ಹಾಗೂ ಒಡಿಶಾ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಯನ್ನು ದೋಲ್-ಜಾತ್ರಾ (ಉಯ್ಯಾಲೆ ಹಬ್ಬ) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾಕೃಷ್ಣಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದ ಚೈತನ್ಯ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳ ಜನ್ಮದಿನವೂ ಅಂದೇ ಆದ್ದರಿಂದ ಕೃಷ್ಣಭಕ್ತರಿಗೆ ಸಂಭ್ರಮಾಚರಣೆಯ ದಿನ. ಸಂಗೀತದ ಮೇಳ, ರಂಗು ರಂಗಿನ ಬಣ್ಣದೆರಚುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ಓಕುಳಿಯಾಟದ ಮಧ್ಯೆ ರಾಧಾ-ಕೃಷ್ಣರ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಬೆಡಗಿನ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳಿಗೇರಿಸಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯದ ಸದ್ದು ಗದ್ದಲದ ಹೋಲಿ ಆಚರಣೆಗಿಂತ ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ತೋರುವುದು. ಸಾ.ಶ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಯ್ತೆನ್ನಲಾದ ರಘುವಂಶ ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಳಿದಾಸನು ಉಯ್ಯಾಲೆಯನ್ನು ವಸಂತ ಋತುವಿನ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಿರುವನು.
ಮೂಲ: ಡೇನಿಯೆಲ್ ಫೆಲ್ಲರ್, “The Spring Festivities at the King’s Court”, – ‘Festivals of India’ ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಪ್ರಬಂಧ

The picture is Dol Jatra in Puri. Picture Credit Heritage Labs

ಭಾರತದ ಉತ್ತರ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣದ ದೇವಾಲಯಗಳೆಲ್ಲವುಗಳ ಶೈಲಿಗಳಿಗಿಂತ ವಿಭಿನ್ನ ಹಾಗೂ ಅನನ್ಯವಾದದ್ದು ಹೊಯ್ಸಳರ ವೇಸರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ. ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಬಳಪದ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗನಿಂದ ಆಗುವಂಥ ಕುಸುರಿ ಕೆತ್ತನೆಯಷ್ಟೇ ನವಿರಾದ ಕಾರ್ಯಕೌಶಲವನ್ನು ಶಿಲ್ಪಗಳು ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವುದು ಸಾ.ಶ. 12ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಬೇಲೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ. ಇಲ್ಲಿ ಮದನಿಕೆಯೊಬ್ಬಳು ಓಕುಳಿಯಾಡಲು ಪಿಚಕಾರಿಯನ್ನು ತುಂಬಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಅವಳ ಸಖಿಯು ನೀರು ಪೂರೈಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಈ ದೇವಾಲಯವು ವಿಶ್ವಪರಂಪರೆಯ ತಾಣಗಳಲ್ಲೊಂದು ಎಂಬ ಹೆಮ್ಮೆ ನಮಗೆ .
ಮೂಲ: https://www.theheritagelab.in/20-holi-pictures/

ವೆನಿಸ್ ನಗರದ ಪ್ರಜೆಯಾದ ನಿಕೊಲೊ ಕೋಂಟಿ ಎಂಬ ವರ್ತಕನು 25 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಏಷಿಯಾ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರವಾಸಗಳಾನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು. ಸಾ.ಶ. 1420ರ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲಿ ಹಂಪೆಗೆ ಬಂದ ಅವನು ಮೂರು ದಿನಗಳು ಅವನು ಕಂಡ ಉತ್ಸವ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಕುರಿತು,’ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರೂ, ರಾಜ ಪುರುಷರೂ ಕೂಡಿ ಕೇಸರಿ ಓಕುಳಿಯಾಟದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದರು. ರಾಜ ಪುರುಷರಿಗಾದ ಇರಿಸು ಮುರಿಸುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಜನರು ನಕ್ಕು ಸಂತಸಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಮಯವಾದ ಸಮಯವಾಗಿದ್ದಿತು.’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಹಂಪೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಲಿ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಿರುವ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಕಾಣಬಹುದು. ರಾಜ ದಂಪತಿಗಳು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದು, ನರ್ತಕಿಯರ ಪಿಚಕಾರಿಗಳ ಓಕುಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿರುವ ಶಿಲ್ಪದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೀವು ಕಾಣುತ್ತಿರುವಿರಿ. ದಂಪತಿಗಳು ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ ನೋಟವು ಮುದಕೊಡುತ್ತದೆ.
ಮೂಲ: https://www.theheritagelab.in/20-holi-pictures/

ಹಲವು ಮುಸಲ್ಮಾನ ಕವಿಗಳು ಹಾಗೂ ಗಾಯಕರಿಗೆ ಹೋಲಿಯು ಆಪ್ಯಾಯನವಾಗಿದ್ದಿತು. “ಮೇರೇ ಖ್ವಾಜಾ ಕೇ ಘರ್ ರಂಗ್ ಹೈ ರೀ”(ನನ್ನ ಒಡೆಯನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂತಸದ ಬಣ್ಣ ತುಂಬಿದೆ ಕಣೆ) ಎಂದು ಸಾ.ಶ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಅಮೀರ್ ಖುಸ್ರೊ ಬರೆದಿರುವನು. ಸಾ.ಶ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಬುಲ್ಲೇ ಶಾಹ್ ಎಂಬ ಸೂಫಿ ಕವಿಯು “ಹೋಲಿ ಖೇಲೂಂಗಾ, ಕೆಹ್ ಕರ್ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾಹ್’ (ನಾನು ಬಿಸ್ಮಿಲ್ಲಾಹ್ ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಹೋಲಿ ಆಡುತ್ತೇನೆ ) ಎಂದು ಹಾಡಿದನಂತೆ. ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಹ್ ಜಫರ್ ಹೋಲಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದ “ಕ್ಯೂನ್ ಮೋಪೇ ಮಾರೀ ರಂಗ್ ಕೀ ಪಿಚಕಾರೀ, ದೇಖ್ ಕುಂವರ್‌ಜೀ ದೂಂಗೀ ಗಾರೀ”( ನನ್ನ ಮೇಲೆ ರಂಗೆರೆಚಿದೆಯೇಕೆ, ಪ್ರಿಯನೇ, ನೋಡಿನ್ನು ತೆಗಳುವೆ ನಿನ್ನ) ಎಂಬ ವಿಲಾಸಮಯ ಕವಿತೆಯು, ಬಾಲಿವುಡ್ ಚಿತ್ರವೊಂದರ ಹಾಡಾಗಿದೆ.

Picture Credit: Heritage Labs, Late mughal period Holi Celebration painting

ಪೂರ್ವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಕೆ, ಬುದ್ಧನ ಕಾಲಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ಜೈಮಿನಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಮೀಮಾಂಸೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ಶಬರ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಭಾಷ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಆ ಭಾಷ್ಯದ ಒಂದು ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ, ಯಾರೋ ಒಬ್ಬರು ಹೋಲ್ಲಾಕ ಆಚರಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾ, ಅದು ಕೇವಲ ಪೂರ್ವ ಭಾರತದವರಿಗಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾದದ್ದು ಎನ್ನಲು, ಶಬರರು, ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಆರ್ಯಾವರ್ತವೇ ಆಚರಿಸಬೇಕಾದ ಹಬ್ಬವೆಂದು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂಭಾಷಣೆಯಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ, ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹೋಲಿ ಹಬ್ಬವು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಪೂರ್ವ ಪ್ರಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದ್ದು, ಇನ್ನಿತರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು. ಇಂದು ಹೋಲಿ ಹಬ್ಬವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉತ್ತರ ಹಾಗೂ ಮಧ್ಯ ಭಾರತದ ಹಬ್ಬವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Picture Credit: Heritage Labs, Late 19th century painting of Holi in Murshidabad

ವಾತ್ಸ್ಯಾಯನ ಋಷಿಯು ರಚಿಸಿದ ಕಾಮಸೂತ್ರವೆಂಬ(ಪೂ.ಸಾ.ಶ 400 – ಸಾ.ಶ.300, ಕಾಲಮಾನದ ನಿಖರತೆಯಿಲ್ಲ) ಪುರಾತನ ಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ, ಚತುರ್ವಿಧ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಕಾಮದ ದೀರ್ಘ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ವಸಂತೋತ್ಸವಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಜಯಮಂಗಲವು(ಕಾಮಸೂತ್ರದ ಭಾಷ್ಯ) ‘ಉದಕ-ಕ್ಷ್ವೇಡಿಕಾ'(ನೀರು ಚುಮುಕಿಸುವುದು) ಎಂಬ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಫಾಲ್ಗುಣ ಮಾಸದ ಪೌರ್ಣಿಮೆಯಂದು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹೋಲ್ಲಾಕ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ, ಮುತ್ತುಗದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಬಣ್ಣದೋಕುಳಿಯಾಟದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.ಪಿಚಕಾರಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಣ್ಣದ ಪುಡಿಗಳನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ಎರಚುತ್ತಿದ್ದರು. ಪಿಚಕಾರಿ ಅಥವಾ ಕೊಂಬುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ‘ಶೃಂಗ ಕ್ರೀಡಾ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದಿಷ್ಟು ಪುರಾತನ ಕಾಲದ ವಿವರಗಳಾದರೆ, ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುವ ಸಾ.ಶ.ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದ ದೇವಾಲಯವೊಂದರಲ್ಲಿ ಹೋಲಿ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಹೋಲುವ ‘ಸೇಚನ ಕ್ರೀಡೆ’ಯ ಸಂಭ್ರಮಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆ, ಪುರಾತನ ಹೋಲಿ ಹಬ್ಬವು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿ ಆಚರಣೆಗೊಂಡದ್ದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

Picture Credit: Heritage Labs, 18th Century Radha Krishna

ಪ್ರಾಕೃತ ಮೂಲದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರೀ ಪ್ರಾಕೃತವು ಪುರಾತನ ಭಾರತದ ಗೇಯಕಾವ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿ ಮಾಡಿಸಿದ ಭಾಷೆಯಾಗಿತ್ತು.ಇಂದಿನ ಮರಾಠಿಯ ಮೂಲವೂ ಇದೇ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ‘ಗಾಹಾ ಸತ್ತಸಯೀ’ಯು ನೈಜ, ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತ ಜೀವನ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿ ಅರಳಿದ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿರುವ 700 ಕಾವ್ಯಗಳ ಸಂಕಲನವಾಗಿದೆ.ಇದರಲ್ಲಿ ಹೋಲಿ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಹೋಲುವ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಒಂದು ಪದ್ಯ ಹೀಗಿದೆ
“ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನ ಮೇಲೆ ರಂಗನ್ನು ಎರಚಲು ಮುಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಉತ್ಸುಕಳಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದವಳು, ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ಕಾತರದಲ್ಲೇ ಬೆವರಿ, ರಂಗು ಅವಳ ಕೈಯಿಂದ ಓಕುಳಿಯಾಗಿ ಹರಿಯಿತು”ಎಂದಿದೆ.
ಮತ್ತೊಂದು, ಪದ್ಯ ಮೈಯೆಲ್ಲಾ ಮಣ್ಣಾಗಿರುವ ನಾಯಕಿಯ ಕುರಿತು:
“ಯಾರೋ (ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನು) ನಿನ್ನನ್ನು ಮೃತ್ತಿಕೆಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದರೇ?
ತಪ್ಪೇನಿಲ್ಲ, ಎಷ್ಟಿದ್ದರೂ ಫಾಲ್ಗುಣ ಮಾಸದ ಹಬ್ಬವಲ್ಲವೇ!” ಎನ್ನುತ್ತದೆ.

Picture Credit: Heritage Labs, 19th Century painting of Maratha Chieftan celebrating Holi

ಥಾನೇಸರ್(ಸ್ಥಾನೇಶ್ವರ)ದಿಂದ ಆಳುತ್ತಿದ್ದಸಾಮ್ರಾಟ ಹರ್ಷವರ್ಧನನು (ಸಾ.ಶ. ಏಳನೇ ಶತಮಾನ) ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ‘ರತ್ನಾವಳಿ’, ‘ನಾಗಾನಂದ’ ಹಾಗೂ ‘ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿಕಾ’ ಎಂಬ ಮೂರು ನಾಟಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ರತ್ನಾವಳಿ ನಾಟಕವನ್ನು ವಸಂತೋತ್ಸವದದಂದು ರಂಗದ ಮೇಲೆ ನಟಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿನ ವಸಂತೋತ್ಸವದ ವಿವರಣೆಗಳು ಇಂದಿನ ಹೋಲಿ ಆಚರಣೆಗಳಂತೆಯೇ ತೋರುತ್ತವೆ. “ಪ್ರಜೆಗಳು ಪಿಚಕಾರಿಯ ಓಕುಳಿಗೆ ನಲಿಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನಾಲ್ಕು ರಸ್ತೆಗಳು ಸೇರುವೆಡೆಯಲ್ಲಿ ಜನರು ಹಾಡುತ್ತಾ ಕುಣಿಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಪರಿಮಳಭರಿತ ಹಳದಿ-ಕೆಂಪಿನ ಪುಡಿಯನ್ನು ಎರಚಿರುವರು” ಎಂದು ಅಲ್ಲಿನ ವಿವರಣೆಯಿದೆ. ಇತರ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕವಿಗಳೂ ವಸಂತೋತ್ಸವದ ವರ್ಣನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರುವರು. ಸಾ.ಶ. 6 -7 ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ದಂಡಿ ಕವಿಯ ‘ದಶಕುಮಾರಚರಿತ’ವೂ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಹೋಲಿಕೋತ್ಸವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ.
ಮೂಲ: ಡೇನಿಯೆಲ್ ಫೆಲ್ಲರ್, “The Spring Festivities at the King’s Court”, ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿನ ‘Festivals of India’ ಪ್ರಬಂಧ.

The picture is an AI rendering of the description in Ratnavali

ಇಂದು ನಾವು ಹೋಲಿ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಹಬ್ಬವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ, ಅದರ ಆರಂಭವಾದದ್ದು ರಾಜಾಶ್ರಿತ ಉತ್ಸವವಾಗಿಯೇ. ಅಥರ್ವ ವೇದದಲ್ಲಿ, ರಾಜವಿಧಿ ವಿಧಾನಗಳ ಪಂಚಾಗದ ವಿವರಗಳಿದ್ದು ಅದರಲ್ಲಿ ಹೋಳಕದ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಸಾ.ಶ. ಏಳನೆ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಮ್ರಾಟ ಹರ್ಷನು ತನ್ನ ರತ್ನಾವಳಿ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಸಾ.ಶ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕಥಾ ಸಂಗ್ರಹ, ಕಥಾಸರಿತ್ಸಾಗರ ಹಾಗೂ ವಿಕ್ರಮಚರಿತಗಳು ವಸಂತೋತ್ಸವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ವಿಜಯನಗರದರಸರು ವಸಂತೋತ್ಸವಗಳನ್ನು ಸಂಭ್ರಮಾದರಗಳಿಂದ ಆಚರಿಸಿದರು. ಮೊಘಲರೂ ಈ ವರ್ಣಮಯ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಗೆ ಹೊರತಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಈದ್-ಎ-ಗುಲಾಬಿ’ ಅಥವಾ ‘ಆಬ್-ಎ-ಪಾಶಿ’ (ವರ್ಣಮಯ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ) ಎಂದು ಈ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಹೊಸ ನಾಮಕರಣವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಜಹಾಂಗೀರ್ ತನ್ನ ಆತ್ಮಕಥನದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಹೋಲಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿರುವ ರಾಜಪೂತರು ಹಾಗೂ ಮೊಘಲರ ವಿವಿಧ ವರ್ಣಮಯ ಚಿತ್ರಗಳು ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.
ಚಿತ್ರ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾ; ಜಹಾಂಗೀರ್ ಹೋಲಿಯಾಡುತ್ತಿರುವುದು.

Wikimedia Image of Holi in Jahangir’s court

ಪೌರಾಣಿಕ ಹಾಗೂ ಲೋಕಪ್ರಚುರವಾದ ಕಥೆಗಳು, ಹೋಲಿ ಹಬ್ಬದಾಚರಣೆಯು ಹೋಲಿಕಾ-ಪ್ರಹ್ಲಾದರ ಕಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಹು'(ಅರ್ಪಿಸು) ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿರುವ ಹೋಲ್ಲಾಕ ಶಬ್ದದಿಂದ ‘ಹೋಲಿ’ ಬಂದಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ. ‘ಆಹುತಿ’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಇದೇ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆದದ್ದು. ‘ಹೋಲ್ಲಾಕ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ‘ಅರ್ಪಣೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು’ ಎಂದು. ಹೊರಗೆ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಹಾಕುವ ಕಟ್ಟಿಗೆಯುರಿಯನ್ನೂ ಈ ಪದವು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಥರ್ವವೇದದ ಪರಿಷಿಷ್ಟಭಾಗದಲ್ಲಿ ಈ ವಿವರಣೆಯಿದೆ. ಆಯುರ್ವೇದದ ಚರಕ ಸಂಹಿತೆಯು ‘ಹೋಲ್ಲಾಕ ಸ್ವೇದ’ದ ತಂತ್ರದಿಂದ ಬೆವರುವಿಕೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಬೆರಣಿಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಿ ಆ ಧಗೆಗೆ ಮೈಯೊಡ್ಡಿ ಬೆವರಿಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಹೋಲ್ಲಾಕಸ್ವೇದನ. ಹೋಲಿ ಹಬ್ಬದ ಇತರ ರೀತಿಯ ಆಚರಣೆಗಳೂ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿವೆ. ತೈತ್ತರೀಯ ಆರಣ್ಯಕಕ್ಕೆ ಭಾಷ್ಯವನ್ನು ಬರೆದ ಸಾಯಣಾಚಾರ್ಯರು, ದೇವತೆಗಳು ವಸಂತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಲೇಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾವ್ರತ ಎಂಬ ಮತ್ತೊಂದು ಕಲಾಪದಲ್ಲಿ ಹೆಂಗಸರು ತುಂಬಿದ ನೀರಿನ ಕೊಡಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ಅಗ್ನಿಯ ಸುತ್ತ ಹಾಡುತ್ತಾ ಕುಣಿಯುವುದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ಮುತ್ತೈದೆಯರು ಫಾಲ್ಗುಣ ಮಾಸದ ಬೆಳದಿಂಗಳ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು (ರಾಕಾ) ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ‘ಕಥಾನಕ ಗೃಹ್ಯಸೂತ್ರ’ವು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹೋಲಿ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ವೈದಿಕ ಪರಂಪರೆಯಿಲ್ಲವೆಂದು ಬಹಳ ಜನರಿಗೆ ಭಾವನೆಯುಂಟು. ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ಹೋಲಿ ಹಬ್ಬದ ಮೂಲ ರೂಪು ರೇಶೆಗಳು ವೈದಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿತವಾಗಿವೆ.

Picture Credit: Sara Welch, Wikimedia, Prahalada and Holaka