सतीन आपल्या ‘गरीब’ बम्मुणु शिवाक तिच्या बापायन अनादर केल्या उपरांत आत्मघात केलो. शिवान तिच्या मरणानंतर कठोर ब्रह्मचर्य पाळलें. कामदेव, जो मोगाचो देव, ताका पार्वती खातीर ताच्या मनांत मोग निर्माण करपाचें काम सोंपयलें, पार्वती म्हळ्यार सतीचो पुनर्जल्म. त्यानें शिवाचें राग उठयलें आनि शिवानें ताका जाळून मारलें. रतीचें विनंती मानून, शिवानें कामाचें जीव देऊन ताका अशरीर रुपांत परत जीवंत केलें. होळी कामाच्या पुनर्जल्माची परब मनयतात. होळीच्या आदीच्या दिवशी करपाचो अग्निकुंड ताचें दहन दर्शयता. “कामोत्सव आनी मदनोत्सव” ह्या सारक्या पुर्विल्ल्या ग्रंथांनी वसंत उत्सवाक दिलेलीं कांय नांवां कामा कडेन आशिल्लो संबंद दाखयतात. ही कथा भारताच्या मध्य आणि दक्षिण भागांत जास्त प्रचलित आसली, तर होलका ची कथा उत्तर आणि पूर्व भागांत अधिक सामायिक आसली. ही काणी काळा प्रमाण फाटीं पडल्या, पण दक्षिणेच्या कांय भागांनी ती अजूनयाद आसा. महाराष्ट्राच्या काही ग्रामीण भागांत धुलीवन्दन उत्सव हा होळीचा एक भाग आसता. कामाच्या पुनर्जिवंतपणाची परब (वंदन) मनोवपाखातीर ताच्या भस्म (धुली) लावपाचें चिन्न आसता.
स्रोत : नागराज पातुरी, https://indiafacts.org/holi-kaamotsava-age-old-hindu-festival-love/

The 1890 painting is Shiva burning Kamadeva.

गार्गसंहिता (इ.स. १६ शतमान आसूं येता) राधाकृष्णाक परमदेवता म्हूण मनयतात. तातूंत दैवी जोडप्याच्या होळी उत्सवाचेंय वर्णन आसा. कधाचित कृष्णा राधेच्या गोऱेपणावर मत्सर करून तिच्या अंगावर रंग लावतात, आणिक कधाचित राधा कृष्णाभोवतलें गोंप्यां वर मत्सर करतात. तांच्या लीळेंचें स्मरण उत्तर प्रदेशाच्या ब्रज प्रदेशांत होळीच्या अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण विविध रीतींनी केल्या जाता. यामध्ये लठमार होळी ज्या मदीं स्त्रीं आपले पतींक फकाणां करतात, फूलोवाळी होळी (फुलांची होळी), लाडू मार होळी (गोडाची होळी), दाऊजी का हुरंगा (बालारामा – दाऊ सयत होली) येता.

The painting is 18th Century Nihal Chand of Radha Krishna playing Holi

ह्या प्रदेशांनी होळीक डोल जात्रा वा झुला उत्सव अशें म्हण्टात. कृष्णभक्तांचो हो व्हडलो दीस आसून चैतन्य महाप्रभुचो वाडदीस म्हणूनय तो मनयतात. राधा आनी कृष्ण हांकां सजयिल्ल्या पाल्क्यांनी दवरून गांवांतल्यान संगीताच्या सांगातान आनी उदक मारून, रंगीत पिठो उडयत व्हरतात. पण ही होळीशी साधारणपणे जोडलेल्या उत्सवापेक्षा अधिक गंभीर साजरीकरण असतं. रघुवंश’ (चौथो शतक इ.स.) हातूंत कालिदासान वसंत उत्सवांचो म्हत्वाचो भाग म्हूण झोपा खेळपाचें वर्णन केलां.
स्रोत: डॅनियल फेलर, “राजाच्या दरबारातले वसंत उत्सव”, ‘भारताचे उत्सव’ ह्या निबंध संग्रहांतलो लेख

The picture is Dol Jatra in Puri. Picture Credit Heritage Labs

होयसाळा देवळाची स्थापत्यकला खूब वेगळी आसा, ती उत्तरेक वा दक्षिणेक दिसता तातूंतली न्हय. मोव भुसभुशीत फातर वापरप हें एक मुखेल कारण. तांचीं शिल्पां जव्हेरीन तयार केल्ले असा गुंतागुंतीचीं कोरांतिल्लीं आसतात. हें चित्र इ.स.च्या बाराव्या शेंकड्यांत बेलूर हांगाच्या चेन्नकेशव देवळाचें आसा. मंदिर एक जागतिक वारसा स्थळ आसा. एक मदनिका (सहाय्यक) आपली पिचकारी भरता जाल्यार दुसरी तिका उदकाचें आयदन दिता तें पळोवंक मेळटा. बरे परिचित आसा.
स्रोत: https://www.theheritagelab.in/20-होली-चित्र/

निकोलो कॉंटी हा व्हेनिसचो व्यापारी आसून तानें आशियांत २५ वर्सां भोंवडी केली. इ.स.१४२० च्या सुमाराक तो हॅम्पीक आयलो आनी ताणें तीन दिसांच्या उत्सवाचें वर्णन केलें, जंय राजघराण्यां सयत लोकांक केशर भरसून उदक शिंपडटाले. राजघराण्यांतल्या अस्वस्थतायेक हांसपाक मेळ्ळें. तो सामान्य मस्तीचो काळ आशिल्लो. हंपी हांगा थोडीं शिल्पां आसात, तातूंत ह्या होळीसारक्या उत्सवांचें चित्रण आसा.हें चित्र एका पॅनेलाचें (फळी) आसा, जिथें तुंयें मध्यांत राजघराण्याचें जोडपें दिसतले, नर्तकी मुलीं पिचकारींतलें ला फवारून. जोडपें जर आच्छादन घेवपाचो यत्न करता. एक मोगाळ चित्रण.
स्रोत: https://www.theheritagelab.in/20-होली-चित्र/

होळी ह्या बरेच मुसलमान कवि आनी गायकारांच्या आवडत आसली. अमीर खुसराऊ (इ.स. तेराव्या शेंकड्यांत) हाणें बरयलां, “मेरे ख्वाजा के घर रंग है री” (म्हज्या प्रभूचें घर रंगांनी भरिल्लें आसा). बुल्लेह शाह (इ.स. अठराव्या शेंकड्यांत) हाणें “होली खेळुंगि केह कर बिस्मिल्ला” (बिस्मिल्ला म्हणल्या उपरांत होली खेळटलो) अशें गायलें. बहादुर शाह जफरान होळीचो एक नखलामी लघुकाव्य बरयलो जो बॉलिवूड फिल्मांत सुवात मेळोवंक शकता, “क्यूं मोपे मारी रंग की पिचकारी, देख कुंवरजी डुंगी गारी” (तुमी म्हजेर रंग कित्याक उडयले, म्हज्या प्रियकर, हांव तुका गाळयो घालतली).

Picture Credit: Heritage Labs, Late mughal period Holi Celebration painting

शबर भाश्य (इ.स.च्या सुरवेचे शतक) जैमिनीच्या मीमांसाचेर एक गंभीर ग्रंथ, बुद्धाच्या आदल्या काळावयलें एक सुरवेचें तात्विक प्रणाली. तातूंत कोणे तरी होलाकाचो उत्सव फकत पूर्वेकडच्या (उदेंतेकडल्या) लोकांनीच मनोवपाचो असो हरकत मांडटा. शबर मागीर जवाब दिता की हो उत्सव सगळ्या ‘आर्यांनी’ मनपाचो आसा. ह्यांतून दिसून येता की कांय काळांत होळीचो उत्सव पूर्व भारतांत व्हड प्रमाणांत प्रचलीत आशिल्लो पण देशाच्या अन्य भागांमुन इतलो सामान्य ना. आज, होली उत्सव उत्तर आनी मध्य भारतांत व्हडा प्रमाणांत मनयतात.

Picture Credit: Heritage Labs, Late 19th century painting of Holi in Murshidabad

कामसूत्र (इ.स.प. ४०० – इ.स. ३००) एक प्राचीन ग्रंथ, जीवनाच्या चार पुरुशार्थान मदलो एक – काम वा इच्छा/भोग हाचेर लक्ष केंद्रित करता. हे वसंतोत्सवाचो वर्णन करीत म्हणजें ‘उदक-क्ष्वेदिका’ (शाब्दिक अर्थ “पाणी शिंपणे”) समाविष्ट आसा. जयमंगला हाणें कामसूत्राचेर केल्ल्या टीकावयल्यान फाल्गुन पूर्ण चंद्राच्या दिसा होळाका हो उत्सव आसून त्या वेळार लोक बुटेआ (किमशुका वा पलाशा) असे फुलांनी तयार केल्लें रंगीत उदक फवारून, पिचकारी वापरून आनी रंगीत पिठो एकामेकांचेर उडोवन एकामेकांक रंग दितात अशें सांगलां. तें श्रृंग-क्रीडा करतात म्हणल्यार उदकाच्या पिचकारींनी वा शिंगांनी खेळटात. कर्नाटकांतल्या इ.स.च्या बाराव्या शताब्दीचें देवळांत चित्रीत केल्ल्या होळीसारक्या उत्सवाखातीर ‘सेचनक्रिडे’ हें अशें नांव वापरतात.

Picture Credit: Heritage Labs, 18th Century Radha Krishna

महाराष्ट्री प्राकृत भाशेची एक उत्कृष्ट साहित्यीक बोली आशिल्ली, आनी प्राचीन भारतांत ती कविता रचने खातीर एक प्रमाण मानिल्ली. तातूंतल्यान मराठीची उत्पन्न जाली. गाहा सत्तासाई जीवनाच्या अस्ताव्यस्त वास्तवाचें प्रत्यक्ष उदाहरण म्हणून प्रेमकथांचो संग्रह पुरोवतात. होलीसारख्या उत्सवाचें वर्णन करतां. एक श्लोक एके बायले विशीं सांगता, “मुठींत रंगीत पिठो धरून म्हज्या प्रियकराचेर उडयतली अशें समजून ती (इतली) खोशेन चिंतली की तो पिठो घामान तिच्या हातांत रंगीत उदकांत रुपांतरीत जालो. दुसर् या श्लोक सांगता नायिकेक, जीच्या शरीरावर चिखल पडला: “कोणीतरी (तुझो प्रियकर) तुजो चिखलानें अलंकार केलो, जे फाल्गुन उत्सवाखतिर मान्य आसा.”

Picture Credit: Heritage Labs, 19th Century painting of Maratha Chieftan celebrating Holi

ठाणेसरचो सम्राट हर्षवर्धन हाणें श्री हर्ष ह्या नांवान तीन नाटकां बरयलीं. “रत्नावली’ वसंतोत्सवा वेळार सादर केल्ली. आजही ताचें वसंत उत्सवाचें वर्णन योग्य वाटतलें, “नगरिक लोक पिचकारीच्या पाण्याच्या स्पर्शानें नाचतात. चारोंवटेनचे रस्ते जंगली गीतांच्या उबगता संगीतने भरले आसात, आनी सगळी कडेन सुगंधी पिठाच्या राशीन हळदुवो-तांबडो रंग भरला आसात. इतर संस्कृत लेखकांनी पण वसंत उत्सवांचो उल्लेख केलो आसा. दंडिन (इ.स. ६-७ शतक) आपल्या ‘दशकुमारचरिता’ न्ह्यं होलिकोत्सव रंगांनी खेळटाले म्हूण सांगता.
स्रोत: डॅनियल फेलर, “राजाच्या दरबारातले वसंत उत्सव”, ‘भारताचे उत्सव’ ह्या निबंधांत

The picture is an AI rendering of the description in Ratnavali

आज, आमकां दिसता होळी म्हळ्यार सगळ्या लोकां खातीर उत्सव.पूण ताची सुरवात राजकीय उत्सव म्हणून जाली. अथर्ववेदांत होलाकाचो उल्लेख ‘राजविधीचें पंचांग’ ह्या विभागांत आसा. सम्राट हर्षान तें आपल्या नाटकांत ७ व्या शेंकड्यांत वर्णन केलें. इ.स. ११व्या शतकातील कथासंग्रह ‘कथासरित्सागर’ आणि ‘विक्रमचरित’ हेम, वसंतोत्सवाचें उत्सवांतील राजांचें म्हत्व दाखयतात. विजयनगरचो राजा वसंत उत्सवाच्या केंद्रस्थानाचेर आशिल्लो. मुघलांनी ही प्रथा आपणायली आनी होळीक ईद-ए-गुलाबी वा आब-ए-पाशी (रंगीत फुलांचो वर्षाव) म्हणपाक लागले. जहांगीर हाचें वर्णन आपल्या आत्मचरित्रांत करता. हांगा राजकीय होली उत्सवाचें चित्रण करपी मोगल आनी राजपूत चित्रां खूब आसात.
विकिमीडियाचे चित्र जहांगीर होळी खेळताना दाखोवपी एका चित्राचे आसा.

Wikimedia Image of Holi in Jahangir’s court

लोककथां म्हळतात की होळीची उत्पत्ती पुराणांतल्‍या होलिका आनी प्रह्लादाच्या कथेंतून जाली. संभवता संस्कृत शब्द ‘होलाका’ हातूंतल्यान आयलां, ‘हु’ मूळांतल्यान – अर्पण करपाक. ‘आहुती’ वा अर्पण हो ह्याचो व्युत्पन्न शब्द आसा. होलाका म्हणल्यार “जें होम स्वीकारता”, आनी तें होळीच्या उज्याक उद्देशून आसा. अथर्व वेदाच्या ‘परिशिष्टांत’ उल्लेख आसा. अग्नीकुंडाच्या अर्थाची खात्री करपी घाम काडपाचें तंत्र म्हणल्यार होलाका–स्वेदू अशें चरक संहितेत सांगलां.
होळीच्या उत्सवाविशीं आनीक कितलेशेच उल्लेख मेळटात. सायणाचें तैत्तिरीय आरण्यकांतलें भाष्य वसंतकाळांत देवांनी आपलीं वस्त्रां रंगवपाचें उल्लेख करता. “महाव्रत्य” म्हळ्यार एक गंभीर विधी, जंय बायलां उज्या भोंवतणीं उदकाचीं आयदनां घेवन गायन आनी नाच करतात. कथक गृह्यसूत्र म्हणता होलाका वेळार फाल्गुन महिन्यातल्या पूर्णचंद्र राका पूजून लग्नस्नात स्त्रीयां आपल्या कुटुंबाच्या कल्याणार्थ प्रार्थना करता. बरेच जाणांक होली अवैदिक उत्पत्तीची दिसता, पण ताचीं मुखेल खाशेलपणां वैदिक साहित्यांत मेळटात.

Picture Credit: Sara Welch, Wikimedia, Prahalada and Holaka