सतीने तिच्या ‘गरीब’ पती शिवाचा तिच्या पित्याने केलेला अपमान सहन न झाल्यामुळे आत्मदहन केले. तिच्या निधनानंतर शिवांनी कठोर ब्रह्मचर्याचे पालन केले. प्रेमदेव कामदेवाला, सतीचा पुनर्जन्म असलेल्या पार्वतीबद्दल शिवांच्या मनात प्रेमभाव जागृत करण्याचे कार्य सोपविण्यात आले. कामदेवामुळे शिव क्रोधित झाले आणि त्यांनी त्याला भस्मसात केले.

कामदेवाची पत्नी रतीच्या विनंतीने शिवांनी त्याला निर्गुण (देहहीन) स्वरूपात पुन्हा जीवदान दिले. होळी हा सण कामदेवाच्या पुनर्जन्माचा उत्सव मानला जातो.

होळीच्या आदल्या दिवशी पेटविण्यात येणारे अग्निकुंड (होळिका दहन) हे कामदेवाच्या दहनाचे प्रतीक मानले जाते. प्राचीन ग्रंथांमध्ये वसंतोत्सवाला ‘कामोत्सव’ आणि ‘मदनोत्सव’ अशी नावे आढळतात, जी कामदेवाशी असलेला संबंध दर्शवितात.

ही कथा भारताच्या मध्य आणि दक्षिण भागात अधिक प्रचलित होती, तर होलिका-प्रह्लादाची कथा उत्तर आणि पूर्व भारतात अधिक लोकप्रिय होती. कालांतराने ही कथा काही प्रमाणात लुप्त झाली असली, तरी दक्षिण भारतातील काही भागांत ती आजही स्मरणात आहे.

महाराष्ट्रातील काही ग्रामीण भागांत ‘धुळवंदन’ हा सण होळीचा एक भाग मानला जातो. तो कामदेवाच्या भस्माचे (धूळ) उधळण (वंदन) करून त्याच्या पुनरुत्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचे प्रतीक आहे.

स्रोत : नागराज पाटुरी
https://indiafacts.org/holi-kaamotsava-age-old-hindu-festival-love/

The 1890 painting is Shiva burning Kamadeva.

गर्गसंहिता (बहुधा इ.स. १६वे शतक) राधा–कृष्णांना सर्वोच्च दैवत म्हणून गौरवते. या ग्रंथात दैवी दांपत्याच्या होळी उत्सवांचेही वर्णन आढळते.

कधी कृष्ण राधेच्या गोरेपणाचा हेवा करून तिच्यावर रंग उधळतात, तर कधी कृष्णाभोवती गोपिका जमल्यामुळे राधेला हेवा वाटतो. त्यांच्या या लीलांचे स्मरण उत्तर प्रदेशातील ब्रज प्रदेशात होळी साजरी करण्याच्या विविध वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धतींमधून केले जाते.

यामध्ये

लठमार होळी : ज्यात स्त्रिया विनोदाने आपल्या पतींना काठ्यांनी मारतात,

फुलोंवाली होळी : फुलांची होळी,

लाडू मार होळी : लाडूंनी खेळली जाणारी होळी,

दाऊजी का हुरंगा : बलराम (दाऊ) यांच्याशी संबंधित होळी उत्सव —

अशा अनेक अनोख्या परंपरांचा समावेश होतो.

The painting is 18th Century Nihal Chand of Radha Krishna playing Holi

या प्रदेशांत होळीला डोल यात्रा किंवा झुला उत्सव असे म्हटले जाते. हा दिवस कृष्णभक्तांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा असून तो चैतन्य महाप्रभूंचा जन्मदिन म्हणूनही साजरा केला जातो.

राधा–कृष्णांच्या मूर्तींना सजवलेल्या पालख्यांमध्ये विराजमान करून गावभर मिरवणूक काढली जाते. संगीताच्या तालावर आणि पाणी व रंगांची उधळण करत हा उत्सव साजरा केला जातो. मात्र, पारंपरिक होळीपेक्षा हा उत्सव अधिक गंभीर व भक्तिमय स्वरूपाचा असतो.

कालिदासांनी इ.स. चौथ्या शतकातील ‘रघुवंश’ या काव्यात वसंतोत्सवातील झुल्यावर खेळणे हा एक महत्त्वाचा भाग असल्याचे वर्णन केले आहे.

स्रोत : डॅनिएल फेलर, “The Spring Festivities at the King’s Court”, ‘Festivals of India’ मधील निबंध.

The picture is Dol Jatra in Puri. Picture Credit Heritage Labs

होयसळ कालखंडातील मंदिर वास्तुकला अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण असून ती उत्तर किंवा दक्षिण भारतातील पारंपरिक शैलींपेक्षा भिन्न आहे. मऊ सोपस्टोन (काळा दगड) वापरणे हे त्यामागील एक महत्त्वाचे कारण आहे. त्यामुळे येथील शिल्पकला इतकी सूक्ष्म आणि नाजूक आहे की ती एखाद्या सुवर्णकाराने कोरल्यासारखी भासते.

हे चित्र इ.स. १२व्या शतकातील बेलूर येथील चेन्नकेशव मंदिरातील आहे. हे मंदिर जागतिक वारसा स्थळ म्हणून मान्यता प्राप्त आहे.

या शिल्पात एक मदनिका (सेविका) आपली पिचकारी भरताना दिसते, तर दुसरी तिच्यासाठी पाण्याचे भांडे आणताना दाखविली आहे — अगदी आजच्या होळीच्या खेळाची आठवण करून देणारे दृश्य!

स्रोत : https://www.theheritagelab.in/20-holi-pictures/

निकोलो कॉन्टि हा व्हेनिसचा व्यापारी होता, ज्याने आशियामध्ये सुमारे २५ वर्षे प्रवास केला. इ.स. १४२० च्या सुमारास तो हम्पी येथे आला आणि तेथे साजऱ्या होणाऱ्या तीन दिवसांच्या उत्सवाचे वर्णन केले. या उत्सवात सर्व लोकांवर — अगदी राजघराण्यातील व्यक्तींवरही — केशरमिश्रित पाणी उधळले जात होते. राजघराण्याच्या संकोचपूर्ण अवस्थेवर लोक हसत, आणि सर्वत्र आनंद व जल्लोषाचे वातावरण असे.

हम्पी येथे अशा होळीसदृश उत्सवांचे दर्शन घडविणारी काही शिल्पे आढळतात. संलग्न चित्रातील शिल्पपटात मध्यभागी राजदांपत्य दिसते, ज्यांच्यावर नर्तकी स्त्रिया पिचकारीतून पाणी उडवत आहेत.
स्रोत: https://www.theheritagelab.in/20-holi-pictures/

होळी हा सण अनेक मुस्लिम कवी आणि गायकांचा आवडता विषय होता. अमीर खुसरो (१३वे शतक) यांनी लिहिले —
“मेरे ख्वाजा के घर रंग है री” (माझ्या प्रभूच्या घरात रंगांची उधळण आहे).

बुल्ले शाह (१८वे शतक) यांनी गायले —
“होली खेलूँगी कह कर बिस्मिल्लाह” (बिस्मिल्लाह म्हणून मी होळी खेळीन).

बहादुर शाह जफर यांनी होळीवर एक खट्याळ आणि चेष्टामय काव्यरचना केली होती, जी एखाद्या बॉलिवूड चित्रपटातही शोभेल अशी आहे —
“क्यों मोपे मारी रंग की पिचकारी, देख कुंवरजी दूँगी गारी”
(का रे माझ्यावर रंगाची पिचकारी मारलीस? पाहा कुंवरजी, मी तुला उलट उत्तर देईन!)

Picture Credit: Heritage Labs, Late mughal period Holi Celebration painting

शबरस्वामींचे भाष्य (इ.स.च्या आरंभीच्या शतकांतील) हे जैमिनि यांच्या मीमांसा या बौद्धपूर्व प्राचीन तत्त्वज्ञान प्रणालीवरील एक गंभीर ग्रंथ आहे. त्यात एक आक्षेप उपस्थित केला जातो की ‘होलाका’ हा उत्सव फक्त पूर्वेकडील लोकांनीच साजरा करावा त्यावर शबरस्वामी उत्तर देतात की हा उत्सव सर्व ‘आर्यांनी’ साजरा करावा. यावरून असे सूचित होते की काही काळ होळीचा सण पूर्व भारतात व्यापक प्रमाणात प्रचलित होता आणि देशाच्या इतर भागांत तो तेवढा सामान्य नव्हता आजच्या काळात मात्र होळी हा सण मुख्यतः उत्तर आणि मध्य भारतातील उत्सव म्हणून ओळखला जातो.

Picture Credit: Heritage Labs, Late 19th century painting of Holi in Murshidabad

कामसूत्र (इ.स.पूर्व ४०० – इ.स. ३००) हा जीवनातील चार पुरुषार्थांपैकी ‘काम’ (इच्छा/आनंद) यावर आधारित प्राचीन ग्रंथ आहे. त्यात ‘वसंतोत्सव’चे वर्णन असून त्यामध्ये ‘उदक-क्ष्वेदिका’ म्हणजेच पाणी शिंपडणे असा उल्लेख आहे.

जयमंगला यांच्या भाष्यानुसार, ‘होलाका’ हा फाल्गुन पौर्णिमेला साजरा होणारा उत्सव असून त्यात लोक किंशुक (पळस) यांसारख्या फुलांपासून तयार केलेल्या रंगीत पाण्याची पिचकारीने उधळण करतात आणि एकमेकांवर रंगीत पूड टाकतात.

ते ‘शृंग-क्रीडा’ करतात, ज्याचा अर्थ “पाणी उडविण्यासाठी वापरण्यात येणाऱ्या शृंग (नळी/पिचकारी) द्वारे खेळणे” असा होतो. कर्नाटकातील इ.स. १२व्या शतकातील एका मंदिरातील शिल्पातही होळीसदृश उत्सवासाठी ‘सेचनक्रीडा’ असा समान उल्लेख आढळतो.

Picture Credit: Heritage Labs, 18th Century Radha Krishna

‘महाराष्ट्री’ ही प्राकृत भाषेची एक परिष्कृत साहित्यिक बोली होती आणि प्राचीन भारतातील ललित काव्याची मानक भाषा मानली जात होती. मराठी भाषेची उत्क्रांती याच भाषेतून झाली आहे.

‘गाहा सत्तसई’मध्ये प्रेमकथांचे वास्तववादी आणि जीवनातील गुंतागुंतीचे चित्रण आढळते. त्यात होळीसदृश उत्सवांचेही वर्णन आहे. एका श्लोकात एका स्त्रीचे वर्णन आहे —
“मुठीत रंगाची पूड धरून ती आपल्या प्रियकरावर उधळण्याचा विचार करत होती; पण आनंदाच्या उत्कटतेने तिच्या हाताला घाम आला आणि ती रंगाची पूड तिच्याच हातात रंगीत पाण्यात परिवर्तित झाली.”

दुसऱ्या श्लोकात नायिकेवर चिखल उडाल्याचे वर्णन येते —
“कोणीतरी (तुझ्या प्रियकराने) तुला चिखलाने सजवले आहे; फाल्गुनोत्सवात तेही स्वीकारार्ह आहे.”

Picture Credit: Heritage Labs, 19th Century painting of Maratha Chieftan celebrating Holi

थानेश्वरचे सम्राट हर्षवर्धन यांनी ‘श्रीहर्ष’ या नावाने तीन नाटके लिहिली. ‘रत्नावली’ हे नाटक ‘वसंतोत्सवा’च्या वेळी सादर केले जात असे.

त्यांनी वसंतोत्सवाचे केलेले वर्णन आजच्या होळीच्या उत्सवाशी अतिशय साम्य दर्शविते —
“नागरिक पाण्याच्या पिचकारीच्या स्पर्शाने नाचत आहेत. रस्त्यांच्या चौकांमध्ये उन्मुक्त गाण्यांचा गजर घुमत आहे, आणि सर्व दिशांना सुगंधी रंगपुड्यांच्या उधळणीमुळे पिवळट-लाल रंगाची छटा पसरली आहे.”

इतर संस्कृत साहित्यिकांनीही वसंतोत्सवाचा उल्लेख केला आहे. दंडी (इ.स. ६–७वे शतक) यांनी त्यांच्या ‘दशकुमारचरित’ या ग्रंथातही रंगांसह खेळल्या जाणाऱ्या ‘होलिकोत्सव’चे वर्णन केले आहे.

स्रोत : डॅनिएल फेलर, “The Spring Festivities at the King’s Court”, ‘Festivals of India’ मधील निबंध.

The picture is an AI rendering of the description in Ratnavali

आज आपण होळी हा लोकसण मानतो; परंतु तिची सुरुवात राजदरबारी समारंभ म्हणून झाल्याचे दिसते. अथर्ववेद मध्ये ‘होलाका’चा उल्लेख ‘राजकीय विधींच्या दिनदर्शिके’मध्ये आढळतो. सम्राट हर्षवर्धन यांनी इ.स. ७व्या शतकातील आपल्या नाटकात वसंतोत्सवाचे वर्णन केले आहे.

इ.स. ११व्या शतकातील कथासरित्सागर आणि विक्रमचरित या कथासंग्रहांत वसंतोत्सवात राजांची मध्यवर्ती भूमिका अधोरेखित केली आहे. विजयनगरचे राजेही वसंतोत्सवाच्या केंद्रस्थानी असत.

मुघलांनीही ही परंपरा स्वीकारली आणि होळीला ‘ईद-ए-गुलाबी’ किंवा ‘आब-ए-पाशी’ (रंगीत फुलांचा वर्षाव) अशी नावे दिली. जहांगीरने आपल्या आत्मचरित्रात होळीचा उल्लेख केला आहे. अनेक मुघल आणि राजपूत चित्रांमध्ये राजदरबारी होळीचे दृश्य चित्रित केलेले आहे. विकिमीडियावरील एका चित्रात जहांगीर होळी खेळताना दर्शविले आहेत.

Wikimedia Image of Holi in Jahangir’s court

लोकपरंपरेनुसार होळीचा उगम पुराणातील होलिका–प्रह्लाद कथेतून झाला असे मानले जाते. परंतु ‘होळी’ हा शब्द संस्कृत ‘होलक’ या शब्दापासून आलेला असण्याची शक्यता आहे. ‘होलक’ हा ‘हु’ (अर्पण करणे) या धातूपासून तयार झाला असून ‘आहुती’ हा शब्दही त्याच धातूपासून निर्माण झाला आहे.

‘होलक’ म्हणजे “आहुती स्वीकारणारे” — म्हणजेच होळीचे अग्निकुंड. अथर्ववेदाच्या ‘परिशिष्ट’ (परिशिष्ट/परिशिष्ट भाग) मध्ये याचा उल्लेख आढळतो. चरकसंहिता मध्ये ‘होलक-स्वेद’ ही शरीराला घाम आणण्यासाठी वापरली जाणारी पद्धत असल्याचे सांगितले आहे, ज्यामुळे ‘अग्निकुंड’ या अर्थाची पुष्टी होते.

याशिवाय होळीविषयी इतरही संदर्भ आढळतात. सायणाचार्यांनी तैत्तिरीय आरण्यक वरील भाष्यात वसंत ऋतूमध्ये देव आपली वस्त्रे रंगवतात असा उल्लेख केला आहे. ‘महाव्रत्य’ हा एक गंभीर विधी असून त्यात स्त्रिया अग्नीभोवती पाण्याची भांडी घेऊन गात-नाचत परिक्रमा करतात. काठक गृह्यसूत्र मध्ये फाल्गुन महिन्यातील होलकाच्या वेळी विवाहित स्त्रिया आपल्या कुटुंबाच्या कल्याणासाठी ‘राका’ या पौर्णिमेची पूजा करतात, असे सांगितले आहे.

काही जण होळीचा उगम अवैदिक मानतात; परंतु तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये वैदिक साहित्यात स्पष्टपणे सूचित झालेली आढळतात.

Picture Credit: Sara Welch, Wikimedia, Prahalada and Holaka