पारम्परिकभवनेषु सुखप्राप्तये विभिन्नसमये विभिन्नस्थानानाम् उपयोगः क्रियते स्म। गुर्जरराज्यस्य सोपानकूपाः (वाप्यः) भारतवर्षस्य अद्वितीयवास्तुकलायाः उत्कृष्टाः उपलब्धयः वर्तन्ते। यद्यपि एतेषां निर्माणं प्रामुख्येन जलसञ्चयार्थमेव तथापि ग्रीष्मकालस्य तीव्रतपने एताः वाप्यः जनसम्मेलनस्थानानि अभूवन्। जलं तत्र शीतलप्रभावं जनयति स्म।
शिशिरकाले यदा कूपान्तर्गतभागः अतिशीतलः असह्यश्च अभूत्तदा जनाः मुक्तप्राङ्गणेषु विश्राममकार्षुः। वर्षर्तौ च ते अलिन्दाश्रयाः अभूवन्।
साम्प्रतं यावदुत्तरभारते जनाः ग्रीष्मकाले दिवा गृहाणां निम्नतलेषु व्यतीत्य रात्रौ शीतलच्छदिषु अशयिषत। शिशिरकाले तु एतद्विपरीता व्यवस्था आसीत्।
इदं चित्रं सोपानकूपस्य अनुप्रस्थकाटं (section view) दर्शयति यत्र ग्रीष्मकालस्य विभिन्नप्रहरेषु उपयोगार्थं निर्मिताः विविधाः अलिन्दाः प्रदर्शिताः सन्ति।
चित्रस्य लेखस्य च स्रोतः – Vinod Gupta, “Indigenous Architecture & Natural Cooling”

सूक्ष्मजलवायुनियन्त्रणम् एका प्रमुखा अनूर्जस्वला (निसर्गसिद्धा) शीतलीकरणप्रविधिः अभूत्। अत्र सुसज्जिताः वनस्पतयः आन्तरिकजलाशयाः उत्सङ्गाः च बाष्पीकरणेन शीतलतामुत्पादयन्ति स्म। दिल्लीनगरस्थः सम्पूर्णः रक्तदुर्गः उद्यानपरिवृतः आसीत्। मुगलकालीनभवनानाम् अन्तःप्रकोष्ठैः ‘नहर-इ-बहिश्त’ (नन्दनकुल्या) इति नाम्ना प्रसिद्धजलवाहिन्यः प्रवहन्ति स्म।
चित्रस्य लेखस्य च स्रोतः – Asif Ali, “Passive Cooling in Mughal Buildings”

भारते पारम्परिकाः शीतलीकरणविधयः प्रायः गवाक्षेषु द्वारमार्गेषु च उशीरमूलनिर्मिताः जवनिकाः उपयुज्यन्ते। आर्द्रतापन्नाः एताः जवनिकाः बाष्पनिर्माणेन प्रविशन्तं वायुं शीतलीकुर्वन्ति स्म। शैत्यप्रदानेन सह नैसर्गिकः मधुरः सुगन्धोऽपि प्रसार्यते। उशीरकटेभ्यः शीतलीकरणं बाष्पीभवनाधीनं भवति अतः एते आर्द्रताहीनेषु शुष्कप्रदेशेषु एव कार्यसाधकाः। अत एव उत्तरभारते एषां प्रयोगः अधिकः आसीत्। शारीरिकशैत्यार्थं उशीरबीजानां तन्मूलजनितस्य उशीरपानकस्य च उपयोगः अपि क्रियते। दिल्लीनगरे रक्तदुर्गे ‘दीवान-इ-खास’ इति सभाभवनस्य मध्यभागे स्थितं सिंहासनमुभयतः चतुर्मितप्रमाणेन (४ मीटर) दूरे स्थिते द्वे द्वारपङ्क्ती आस्ताम्। ग्रीष्मकाले एते द्वारे सिञ्चितजलैः उशीरकटैः आवृते शीतकाले च स्थूलकम्बलैः प्रालम्ब्येताम्। इदं चित्रं दिल्लीस्थस्य मुगलसिंहासनस्य उपरितनदृश्यस्य रेखाचित्रं अस्ति, यत्र शीतलीकरणाय जलकुल्यानां (जलवाहिकानां) उशीरकटानां च युगपत् प्रयोगोभूत्।
चित्रस्य लेखस्य च स्रोतः – Asif Ali, “Passive Cooling in Mughal Buildings”

नालुकेट्टु इति केरलस्य प्राङ्गणयुक्तं गृहम्। मलयालभाषायां नडुमुत्तम् इत्युक्ते गृहान्तरे स्थितं प्राङ्गणम्।
आङ्गन् अथवा सेहन् इति प्रचीने गृहान्तरे स्थितं प्राङ्गणम् यस्य सर्वतः प्रकोष्ठाः यस्य उपरि च मुक्ताकाशः।
अङ्गणं सूर्यकिरणेभ्यः उष्णधूलीपूरितवातेभ्यश्च आन्तरिकभागान् रक्षति। एतत् सर्वदा सम्पूर्णदिनं छायावृतं भवति। अङ्गणस्य तप्तं भूतलम् अङ्गणे विद्यमानस्य वायोः तापमानं वर्धयति। सः उष्णवायुः उपरि गच्छति तस्य स्थानं च नूतनः शीतलश्च मन्दमारुतः गृह्णाति (एषः ऊर्ध्वगामिनः वातायनस्य प्रभावः)। बहुषु स्थलेषु अङ्गणं परितः भ्रमणमार्गः भवति यः वायुप्रवाहं नियन्त्रयन् अतिरिक्तां शीतलतां प्रयच्छति। अनुसन्धानेन ज्ञायते यत् प्राकृतिकोष्णतां पञ्चविंशतिप्रतिशतेन (२५%) न्यूनीकर्तुम् अङ्गणानि अतीव प्रभावशालिन्यः शीतलीकरणपद्धतयः सन्ति। सौम्य-वी-एन् (Soumyavn) महोदयेन निर्मिते विकिमीडिया-चित्रे अलिन्देन परिवृतं केरलदेशीयस्य गृहस्य अङ्गणं दृश्यते।
चित्रस्य लेखस्य च स्रोतः – Asif Ali, “Passive Cooling in Mughal Buildings”

सूर्यविकिरणानां अवरोधनेन तथा गवाक्षेषु भित्तिषु च आतपशोषणस्य न्यूनीकरणेन प्राकृतिकं शैत्यं प्राप्यते। प्राचीनभवनेषु गभीराः नताः च आतपवारकाः (छज्जाः) आसन् ये अतीव प्रभावशालिनो बभूवुः। आधुनिकी वास्तुकलायामपि फ्रांसीसीभाषायां सूर्यभञ्जकः इत्यर्थस्य ब्रिज् सोलेल् इति पदार्थः प्रयुज्यते। भवनस्य अग्रभागे क्षैतिजः अथवा ऊर्ध्वाधरः आरकूटेन(अलूमीनियम्) निर्मितानां पत्राणां एका शृङ्खला भवति। एषा भवने सौरोष्मणः सञ्चयस्य नियन्त्रणे साहाय्यं करोति। एतच्चित्रं देहल्यां रक्तदुर्गे दीर्घान् आतपवारकान् (छज्जा-भागान्) दर्शयति।
चित्रस्य लेखस्य च स्रोतः – Asif Ali, “Passive Cooling in Mughal Buildings”

झरोखा इत्येतानि प्रकोष्ठीभूतानि प्रलम्बानि द्वाराणि अथवा वरण्डाः भवन्ति यानि प्रायः उपरितनतलेषु भित्तिभ्यः बहिः निर्गच्छन्ति। एतेषां झरोखाणां एका आवर्तनी शृङ्खला भवनमुखस्य बाह्यपटलम् आच्छादयति। एते भवनस्य सौन्दर्यम् वर्धयित्वा वीथीदृश्यं द्रष्टुम् अन्तःपुरनारीभ्यः गोपनीयतां च अयच्छन्। एतेषां मुख्यः उपयोगः भवनस्य सूर्यातपेन संस्पृष्टस्य पृष्ठभागस्य क्षेत्रफलस्य न्यूनीकरणं साक्षात् विकिरणात् रक्षकं बाह्यपटलोत्पादनं च अस्ति। एते हवेली इति नामकस्य भवनस्य अग्रभागात् प्रविशन्तं शीतलं वायुं मार्गयन्ति यः वायुः भवनस्य अन्तः भ्रमित्वा प्राङ्गणमार्गेण उष्णतां गृह्णन् बहिः गच्छति। एतच्चित्रं पारम्परिके राजस्थानी-हवेली-भवने बहून् झरोखा-भागान् दर्शयति।
चित्रस्य लेखस्य च स्रोतः – Mohit Adwani & Vidya Singh, “Architecture before Air Conditioning in India”

झरोखा इत्येतस्य च जालिकायाश्च युगलम् तापमानं चतुर्भ्यः आरभ्य नव-शतांश-प्रमाणं (४-९ सेण्टीग्रेड्) यावत् न्यूनीकर्तुं शक्नोति। हवामहलाख्यस्य प्रासादस्य विन्यासः पवनस्य प्रवाहस्य दिक् पूर्व-पश्चिम-अक्षे अस्ति। वायुः पश्चिमतः मुक्ताङ्गणमार्गेण प्रासादं प्रविशति। संवहनप्रवाहेण (convection currents) प्राङ्गणस्थितात् जलाशयात् आर्द्रताम् आदत्ते। सा आर्द्रतापूरिता वायुः ततः झरोखासु इत्युक्ते वरण्डेषु स्थापिताः त्रिपञ्चाशदधिकनवशतजालिकाः प्रति गच्छति। एषः वायुप्रवाहः Venturi-प्रभावेण वायुं शीतलं करोति यस्मिन् प्रभावे संकीर्णमार्गेण अत्र जालिकामार्गेण प्रवहतः वायोः वेगं वर्धयति निपीडं (pressure) च ह्रासयति। हवामहल इत्यस्य शाब्दिकः अर्थः पवनप्रासादः इति भवति। हवामहलस्य एतत् विकिमीडिया-चित्रं ‘मार्टिन् बियालेक्’ महोदयेन सङ्गृहीतम्।
स्रोतः – How India’s ‘palace of winds’ was ahead of its time | CNN

पवनस्तम्भाः अथवा वायुग्राहकाः आशियाखण्डस्य पश्चिमभागे सामान्याः सन्ति। वयम् एतान् स्तम्भान् राजस्थानस्य दुर्गेषु हवेली-भवनेषु च द्रष्टुं शक्नुमः। एषः पवनस्तम्भः हर्म्यतले प्रवहमानस्य पवनस्य दिशि मुखं कृत्वा उन्नतस्तिष्ठति। अस्य मुख्यं कार्यम् उपरितः वायुं सङ्गृह्य भवनस्यान्तः प्रेषणम् अस्ति। जालिकानां वा वायुमार्गाणामभावे यदि केवलं मुक्तानि द्वाराणि भवन्ति तर्हि एषः स्तम्त्तभः उत्तमरूपेण कार्यं करोति। प्राङ्गणानन्तरं पवनस्तम्भाः एव प्राकृतिकरीत्या शीतलीकरणस्य (passive cooling) सर्वोत्तमा पद्धतिः वर्तते। एतया रीत्या तापमानं द्वादशभ्यः आरभ्य पञ्चदश-शतांश-प्रमाणं (१२-१५ सेण्टीग्रेड्) यावत् न्यूनीभवति।अष्टादशशतकस्य (१८०० तमे वर्षे) सिन्धुदेशीय-हैदराबाद-नगरस्य एतत् विकिमीडिया‌थतः चित्रं दर्शयति यत् तत्र वैयक्तिकानां गृहाणाम् अपि स्वकीयाः पवनस्तम्भाः वायुप्रवाहस्य दिशि स्थापिताः आसन्।
स्रोतः – Mohit Adwani & Vidya Singh, “Architecture before Air Conditioning in India”

मुगलदुर्गैः प्राकृतवातातपसञ्चारः सम्यक्तया उपयोजितः। यथा वयं बहुषु मुगलभवेनेषु पश्यामः विशालायां भित्तौ लघूनि वातायनानि भवनस्यान्तर्भागे पवनं तीव्रवेगेन मार्गयन्ति। सङ्कुचिताः गवाक्षाः येषामन्तर्भागः सूक्ष्मतरो भवति तेऽपि प्रविशतो वायोः वेगं वर्धयन्ति। यदा तीव्रवेगवान् वायुः विशाले स्थाने प्रविशति तदा सहसा प्रसरणात् अन्तस्तपः न्यूनतां याति। उष्णवायुः अर्धगोलाकारे स्थाने उपरि गच्छति। उल्लोचसमीपे(near ceiling) स्थितानि लघुरन्ध्राणि च तस्य निर्गमनाय कल्पन्ते। इदं चित्रं फतेहपुरसीकरी-नगरे पञ्चभूमिकात्मकं पञ्चमहलं दर्शयति यत् अधस्तनात् आरभ्य क्रमेण ह्रसति। अक्बरस्य राज्ञीनां ग्रीष्मकाले सायन्तनविहाराय कल्प्यते। अस्य विषमविन्यासः अधस्तलेषु प्राकृतपवनसञ्चारं सुनिश्चितं करोति। केचन भ्रमवशादिदं पवनदुर्गं मन्यन्ते।
स्रोतः – Asif Ali, “Passive Cooling in Mughal Buildings”

मेवारदेशे चित्रकूटाचलस्य समीपे स्थितः कुम्भलगढदुर्गः समुद्रतलात् षट्त्रिंशच्छतोत्तरत्रिसहस्रपादपरिमिते औन्नत्ये षट्त्रिंशत्किलोमीटर्दीर्घः वर्तते। अस्य भित्तयः कतिपयेषु स्थानेषु पञ्चदशपादस्थूलाः यत्र षड् अश्वाः युगपत् स्थातुं अशक्नुवन्। प्राचीनभवनेषु सारलोहस्य अभावे संरचनायाः दृढतायै भित्तयः स्थूलाः अक्रियन्त। स्थूलाः शिलामयीः इष्टकामयीः वा भित्तयः भेत्तुं दग्धुं च कठिनाः आसन् तथा च ताः प्राकृतिकतापरोधकत्वं प्रायच्छन्। ताः दिवा मन्दगत्या उष्णतां शोषयित्वा रात्रौ व्यसृजन्। एतेन ग्रीष्मकाले अन्तः भागः शीतलतामनुभूय शीतकाले च ईषदुष्णः अभूत्।
स्रोतः – Incredible India

काठकुनीति नाम संस्कृतभाषायाः द्वाभ्यां शब्दाभ्यां निष्पद्यते यत्र काष्ठम् इति काठशब्देन तथा च कोणः इति कुनीशब्देन सूच्यते। इयं हिमाचलप्रदेशस्य वास्तुकला भूकम्पप्रतिबन्धिका वर्तते। पारम्परिकाः काठकुनीसंरचनाः भूकम्पेभ्यः सुरक्षिताः सन्ति। अस्यां वास्तुकलायां लेपनद्रव्यं विना दारुदण्डानां शिलानां च एकान्तरेण पटलानि(alternate layering) भवन्ति। अस्याः भित्तयः द्विस्तरयुक्ताः(double skinned) सन्ति। तत्र द्वयोः समानान्तरदारुदण्डयोः मध्ये वायुमार्गः भवति यः च लघुभिः शिथिलाभिः शिलाभिः पूर्यते। एतद् भवनं तापं संतुलयति येन शीतकाले अन्तःभागः उष्णः ग्रीष्मकाले च शीतलः तिष्ठति। सः वायुमार्गः भूकम्पसमये कम्पनं स्थगयित्वा भित्तीनां पतनं प्रतिबध्नाति। दारुणा सह शिलाविन्यासस्य सम्मिश्रणं भित्तिषु सुन्दराणि रूपाणि उत्पादयति।
स्रोतः – Architectural Digest website

चाला इत्युक्ते छदिः। बङ्गप्रदेशस्य संस्कृतिः चाला इति वास्तुकलया व्याप्यते। कालान्तरे सामान्यकुटीराणां अञ्चितानि तृणमयानि पटलानि बङ्गप्रदेशस्य मन्दिराणां विशिष्टानां वक्राकृतीनां मृच्छदीनां(terracota roofs) प्रतिरूपाणि सञ्जातानि। एषा रचना एतस्य क्षेत्रस्य उष्णपूर्णस्य सरसयुक्तस्य वातावरणाय अनुकूलमभूत्। एकस्याः छदिकायाः प्रवणतायाः (slope) सङ्ख्या विभिन्नशैलीः उत्पादयति स्म। यथा एकचाला (एकप्रवणता) दो-चाला (द्विप्रवणता) तीन-चाला (त्रिप्रवणता) चार-चाला (चतुष्प्रवणता) आट-चाला (अष्टप्रवणता) च। एतस्मादपि अधिकाः जटिलाः संरचनाः सन्ति। एका ‘दो-चाला’ ‘एक-बाङ्गला’ इति उच्यते। तथा च ‘जोर-बाङ्गला’ इति संरचना द्वयोः ‘बाङ्गला’-रचनयोः अथवा द्वयोः ‘दो-चाला’-रचनयोः सङ्कलनं भवति। पश्चिमबङ्गस्य पर्यटनविभागस्य एतच्चित्रं विष्णुपुरस्य प्रसिद्धं ‘जोर-बाङ्गला’ मन्दिरं दर्शयति।
स्रोतः – Oaklores.com