సాంప్రదాయ నిర్మాణాలలో ఒక్కో ప్రదేశం ఒక్కో సమయం లో అనుకూలతను బట్టి వాడేవారు. గుజరాత్ లోని మెట్లబావులు ప్రధానంగా నీరు నిలువ చేయడానికి నిర్మించినా వేసవిలో ఎండ ఎక్కువ ఉన్న సమయాల్లో మనుషులు అక్కడ సమావేశం అయ్యే ప్రదేశంగా ఉపయోగపడేది. వాటిలో నీళ్ళ వల్ల చల్లగా ఉండేది. శీతాకాలంలో బావుల్లో చలి ఎక్కువైనప్పుడు ప్రజలు బయటే కలుసుకునేవాళ్లు. వర్షాకాలం లో ఇంటి వరండాల్లో కలిసే వారు. నిన్న మొన్నటివరకు చలికాలంలో ఇంటి కింది భాగాల్లో, ఎండాకాలంలో మేడ మీద గడిపే వారు. క్రింది చిత్రం లో మెట్లబవిలోని వివిధ వారండలు చూడవచ్చు. వీటిని రోజులోని వేరు వేరు సమయాల్లో వాతావరణాన్ని బట్టి వాడే వారు. మూలం మరియు చిత్రము: Vinod Gupta, “Indigenous Architecture and Natural Cooling”

సూక్ష్మ శీతోష్ణ స్థితి నియంత్రణ వాతావరణాన్ని చల్లబరిచే ప్రక్రియల్లో ఒకటి. మొక్కలు పెంచటం, ఇంటి ఆవరణలో ఫౌంటేన్ లాంటి నీటి పరికరాలు అమర్చటం లాంటివి. ఢిల్లీ లోని ఎర్రకోట చుట్టూ ఉద్యానవనాలు ఉండడం ఇలాంటి ఒక పద్ధతి. మొగలుల నిర్మాణాల్లో నీటి పారుదల సదుపాయాలు అమర్చబడేవి. దీనివల్ల లోపలి వాతావరణం చల్లబడేది. వీటిని నహార్ ఏ బరిస్ట్ అనేవారు(స్వర్గపు ఏరు అని అర్థం). క్రింది చిత్రం లో ఫతేపూర్ సిక్రీ కోటలోని ఫౌంటైన్లు కాలువలు చూడగలరు. మూలం: ఆసిఫ్ అలీ, “పాసివ్ కూలింగ్ ఇన్ ముఘల్ బిల్డింగ్స్”

చల్లదనం కొసం సాధారణంగా భారతీయులు ఖస్ గడ్డి తెరలు తలుపులకు కిటికీలకు తగిలించేవారు. వీటిని తేమగా ఉంచితే ఇవి లోనికి వచ్చే గాలిని ఆవిరి రూపంలో చల్లబరిచేవి. చల్లదనం తో పాటు మంచి సువాసన కూడా వెదజల్లుతాయి. ఇవి గాలిని ఆవిరి గా మార్చి చల్లబరుస్తాయి కాబట్టి వీటిని వాతావరణం లో తేమ తక్కువ గా ఉండే ఉత్తరాది ప్రాంతాల్లో ఎక్కువ గా వాడతారు. ఖస్ వేరు (వెట్టివేరు) పొడి నీ, పానీయాన్ని శరీరాన్ని చల్లగా ఉంచేందుకు వాడతారు. ఢిల్లీ లోని ఎర్ర కోట లో “దివాన్ ఏ కాస్” మద్యలో రాజు సింహాసనం చుట్టూ నాలుగు మీటర్ల దూరం లో రెండు ద్వారాలు ఉంటాయి. వేసవి లో చల్లదనం కొసం వీటిని గడ్డి చేపలతో కప్పి వాటిమీద నీళ్ళు చల్లెవరు. శీతాకాలం లో మందపాటి దుప్పట్లతో మూసే వారు. అప్పుడు గది వెచ్చగా ఉండేది. క్రింద ఉన్న చిత్రం అలాంటి ఒక గదిని పైనుండి కనిపించే దృశ్యం. ఇందులో ఇలాంటి ఖస్ మరియు దుప్పట్ల తెరలు చూడవచ్చు. మూలం: ఆసిఫ్ అలీ, “పాసివ్ కూలింగ్ ఇన్ ముఘల్ బిల్డింగ్స్”

కేరళలో నలుకెట్టు అంటే ప్రాంగణం కలిగి ఉన్న ఇల్లు. నడుముట్టం అంటే ప్రాంగణం. పాతకాలం ఇళ్లలో చుట్టూ గదులు ఉంది మధ్యలో ఆకాశం కనిపించేలా ఒక ప్రాంగణం ఉండేవి. దీన్ని అంగన్ లేదా సెహన్ అంటారు.. ఇలాంటి ప్రాంగణం వల్ల గదులు వేడి ఎక్కకుండా దుమ్ము ధూళి రాకుండా కాపాడబడేవి. ఈ ప్రాంగణాల పై కప్పు లేకపోవడం వల్ల వేడి గాలి పైకి లేచి చల్ల గాలి కిందికి వేస్తుంది. దీనివల్ల ఆ పరిసరం చాలా ఉంటుంది. చాలా ఇళ్లలో ఈ ప్రాంగణం చుట్టూ వరండ ఉండేది. దీని వల్ల ఇంకా చల్లదనం ఉండేది. పరిశోధన ద్వారా తెలిసినది ఏమనగా ఇటువంటి పప్రాంగణాలు ఉన్న ఇళ్లలో ఉష్ణోగ్రత 25% తక్కువగా ఉంటుంది అని.సౌమ్యవన్కిం ద్వారా తీయబడ్డ క్రింది wikimedia చిత్రం లో చుట్టూ వరండా ఉండే ఒక కేరళ గృహం చూడవచ్చు. మూలం: ఆసిఫ్ అలీ, “పాసివ్ కూలింగ్ ఇన్ ముఘల్ బిల్డింగ్స్”

ఇంటి గోడల మీద కిటికీల మీద నేరుగా ఎండ పడకుండా కట్టడాలతో నియంత్రించ వచ్చు. పాత కాలపు ఇళ్లలో కిటికీల పైన పెద్ద సన్ షేడ్ నిర్మించేవారు. ఆధునిక కట్టడాల్లో కూడా బ్రైస్ సోలైల్ (ఫ్రెంచ్ పదం) వాడతారు. అనగా ఇంటి ముందు భాగం లో కప్పు కు వరుసగా రేకులు పేర్చడం. దీని వల్ల ఎండ తీవ్రత తగ్గుతుంది. క్రింది చిత్రం లో ఢిల్లీ లోని ఎర్ర కోట లో ఇలాంటి పెద్ద పెద్ద చజ్జ లు చూడవచ్చు. మూలం: ఆసిఫ్ అలీ, “పాసివ్ కూలింగ్ ఇన్ ముఘల్ బిల్డింగ్స్”

ఝారోఖ అనగా ఇంటి పై భాగంలో కట్టే గదుల్లాంటి బాల్కనీలు. నిర్మాణం బయటి భాగం అంతా చుట్టూరా ఇలాంటివి కట్టబడతాయి. ఇవి ఒక అలంకారంగా నే కాకుండా ఇంట్లోని స్త్రీలకు గోప్యత ను కూడా కలిగించేవి. వారు బయటి వారికి కనపడకుండా వీధుల్లో జరిగేవి చూసే వీలు కలిపించేవి. ఝారోఖాలు ముఖ్యంగా ఎండ నేరుగా ఇంటి గోడల మీద పడకుండా అడ్డుగా ఉండేవి. దీనివల్ల ఉష్ణోగ్రత తగ్గేది. వీటి ద్వారా చల్ల గాలి లోపలికి ప్రవేశించి వేడి గాలిని ప్రాంగణాల ద్వారా బయటికి వీచేవి. కింది చిత్రం లో ఒక సాంప్రదాయ రాజస్థాన్ ఇంట్లో ఇలాంటి ఝరోకాలు చూడవచ్చు. మూలం: మోహిత్ అద్వానీ & విద్యా సింగ్, “ఆర్కిటెక్చర్ బిఫోర్ ఎయిర్ కండిషనింగ్ ఇన్ ఇండియా”

ఝారోఖాలు జాలీలు రెండు ఉన్న చోట ఉష్ణోగ్రత 4-9 డిగ్రీలు తక్కువ ఉంటుంది. హవా మహల్ యొక్క అమరిక తూర్పు పడమర అక్షరేఖ లో గాలి వీచే దిశగా నిర్మించబడింది. గాలి పడమరన ఉన్న ఖాళీ స్థలం నుండి మహల్ ప్రాంగణంలో ఉన్న నీటి గుంటల మీదు గా అందులోని తేమను తీసుకుని ఝారోఖాల కు ఉన్న 953 జాలిల ద్వారా లోనికి ప్రవేశిస్తుంది. ఈ సన్నని జాలిల ద్వారా గాలి వేయడం వల్ల వెంటూరి ఎఫెక్ట్ (సన్నని రంధ్రాల ద్వారా ప్రవహించడం వల్ల పీడనం తగ్గి గాలి వేగం పెరుగుతుంది) అనే ప్రక్రియ వల్ల అక్కడి వాతావరణం చల్లబడుతుంది. హవా మహల్ అంటే గాలి భవనం అని అర్థం. కింది చిత్రం వికీమీడియా లోని Marcin Bialek తీసిన హవా మహల్ దృశ్యం. మూలం: హవా మహల్: How India’s ‘Palace of Winds’ was ahead of its time| CNN

గాలి గోపురాలు పశిమసియా లోని నిర్మాణాల్లో ప్రధానంగా కనిపించే ఒక వవిశేషం. మన దేశం లో ఇవి ఎక్కువగా రాజస్థాన్ లోని కోటల్లో రాజభవనాల్లో చూడవచ్చు. గాలి గోపురాలు మేడ మీద ఉంటాయి. వాటికి పై కప్పు ఉండదు. దేనివల్ల గాలి అందులో ప్రవేశించి భవనం మొత్తం ప్రసరింప చేస్తుంది. వీటికి ఎటువంటి జాలిలు , ఇతర అవరోధాలు లేనప్పుడు మరింత సమర్థవంతంగా పని చేస్తాయి. వీటివల్ల ఉష్ణోగ్రతలు 12-15 డిగ్రీల వరకు కూడా తగ్గుతాయి. ఈ కింది వికీమీడియా చిత్రం లో 1800 నాటి సింధ్ ప్రాంతం లోని హైదరాబాద్ నగరం లో గాలి గోపురాలు కలిగినటు వంటి ఇళ్లను చూడగలరు. ఇవి గాలి వీచే దిశగా నిర్మించబడతాయి. మూలం: మోహిత్ అద్వానీ మరియు విద్యా సింగ్, “ఆర్కిటెక్చర్ బిఫోర్ ఎయిర్ కండిషనింగ్ ఇన్ ఇండియా”.

మొఘలుల కోటల నిర్మాణంలో సహజ వాయు ప్రసరణ పద్ధతిని సమర్థవంతంగా వినియోగించారు. పెద్ద గోడల మీద చిన్న చిన్న కిటికీలు అమర్చడం వలన గాలి ఎక్కువ వేగంగా లోనికి ప్రవేశిస్తుంది. కిటికీలను కూచిగా ఉంచడం వల్ల ఇదే ప్రక్రియ జరుగుతుంది. దీని వల్ల లోపలకు వీచే గాలి ఎక్కువ వేగంగా వెళ్ళి అక్కడి వాతావరణాన్ని చల్లబరుస్తుంది. అక్కడ ఉన్న వేడి గాలి పైకి లేచి పైన ఉన్న గుండ్రటి కప్పు లోని రంధ్రాల ద్వారా బయటికి వెళ్తుంది. క్రింది చిత్రం లో ఫతేపూర్ లోని ఐదు అంతస్తుల పంచమహల్ నీ చూడగలరు. కింది నుండి పైకి కూచిగా ఉంది. అక్బర్ చక్రవర్తి రాణులు వేసవి లో ఇక్కడ సేద తీరేవారు. త్రికోణాకారం లో ఉన్నందున గాలి ప్రసరణ సహజంగా జరుగుతుంది. ఇవి గాలి గోపురాలు కావు. మూలం: ఆసిఫ్ అలీ, “పాసివ్ కూలింగ్ ఇన్ ముఘల్ బిల్డింగ్స్”.

మేవార్ లోనీ చిత్తోర్ లో కుంభల్గర్ కోట 36కిమీ విస్తీర్ణం కలిగి సముద్ర మట్టం నుండి 3600 అడుగుల ఎత్తులో నిర్మించబడింది. ఇక్కడి గోడలు 15 అడుగుల మందంగా ఉంటాయి. ఎంత అంటే 6 గుర్రాలను పక్క పక్కనే నిలబెట్ట గలిగేంత. పాతకాలపు నిర్మాణాల్లో ఉక్కు లేనందున గోడలు మందంగా కట్టేవారు. దీనివల్ల నిర్మాణం బలంగా ఉండేది. గోడలు మందంగా ఉంటే వాటిని పగలగుట్టడం, కాల్చడం అంత తేలిక కాదు. ఇవి బయటి వేడిని త్వరగా గ్రహించవు. తద్వారా వేసవిలో చల్లగా, చలికాలం లో వెచ్చగా ఉంటుంది. మూలం: “ఇన్క్రెడిబుల్ ఇండియా”

కాత్- కుని రెండు పదాల కలయిక. కాత్ సంస్కృతం లోని కాష్టం/కాత్ (కలప) మరియు కోన(మూల) అనే అర్థాలు కల పదాల కలయిక. ఇలాంటి కట్టడాలు భూకంపాలను కూడా తట్టుకుని నిలబడగలవు. ఇలాంటి నిర్మాణం లో సిమెంట్ వాడకుండా చక్క మరియు రతి పొరలు అమర్చబడి ఉంటాయి. గోడలు రెండు చక్క పొరల మధ్య చిన్న చిన్న రాళ్ళు వేసి నిర్మిస్తారు. దీనివల్ల వేసవి లో చల్లగా, చలి కాలంలో వెచ్చగా ఉంటుంది. రాళ్ళ మధ్య ఖాళీ స్థానంలో గాలి ఆడే వీలు ఉంటుంది. వీటివల్ల భూకంపాలు వచ్చిన నిర్మాణం చెక్కుచెదరదు. కలప మరియు రాతి కలయిక వల్ల గోడ మీద వివిధ ఆకృతులు ఏర్పడుతాయి. మూలం: ఆర్కిటెక్చరల్ డైజెస్ట్ వెబ్సైట్

చలా నిర్మాణ శైలి బెంగాల్ సంస్కృతిని ప్రభావితం చేసింది. చలా అంటే పై కప్పు. ఒకప్పుడు గుడిసలకు వేసే గుండ్రటి తడిక కప్పు కాలక్రమేనా టెర్రకోట మందిరాల మట్టి కప్పులుగా రూపాంతరం చెందాయి ఇవి అక్కడి తేమతో కూడిన వేడి వాతావరణానికి బాగా పని చేసేవి. కప్పు మీద ఎన్ని వాలలు ఉంటే దాన్ని బట్టి పేరు పెట్టేవారు. ఒక వాలు – ఏక్ చలా, రెండు దో చలా, మూడు, తీన్ చలా, నాలుగు, చార్ చలా, ఎనిమిది, ఆట్ చలా. ఒక దో చలా ని ఎక్ బంగ్లా అంటారు. రెండు బంగ్లాలని (రెండు దో చలా) జోర్ బంగ్లా అంటారు. కింద ఇవ్వబడిన వెస్ట్ బెంగాల్ టూరిజం వాళ్ళ చిత్రం లో బిష్ణుపూర్ లోని ప్రసిద్ధ జోర్ బంగ్లా మందిరం చూడగలరు. మూలం: Oaklores.com