ଋଗ୍‌ବେଦରେ ଲୋପାମୁଦ୍ରାଙ୍କୁ ଜଣେ ଋଷିକା (ମହିଳା ଋଷି) ଏବଂ ମହର୍ଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ। ସେ ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ର (ସ୍ତୋତ୍ର) ରଚନା କରିଥିବା ପାଇଁ ପରିଚିତ। ତାଙ୍କର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କଥୋପକଥନ ରହିଛି, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା ସହିତ ବିବାହିତ ଜୀବନ ର ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ଇଚ୍ଛା ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ରଖିବା ବିଷୟରେ ଯୁକ୍ତି ବାଢିଛନ୍ତି

​’ବ୍ରହ୍ମବାଦିନୀ’ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯାଉଥିବା ଲୋପାମୁଦ୍ରା ଜଣେ ରଚୟିତା ତଥା ଚିନ୍ତାଶୀଳ ବିଚାରକ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ରଚିତ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଚମାନର କଳାତ୍ମକ ଶୈଳୀ ଏବଂ ଭାବପ୍ରକାଶ ଦକ୍ଷତା ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ। ଲୋପାମୁଦ୍ରା ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ସତ୍ୟକୁ ଦର୍ଶାନ୍ତି ଯେ, ଭାରତର ମୂଳ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ରଚନାରେ ମହିଳାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସକ୍ରିୟ ଭୂମିକା ଥିଲା।

ଇତିହାସ ବୈଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଡାକ୍ତରମାନଙ୍କର ବିଶେଷ ମହିମାଗାନ କରେ ନାହିଁ। ‘ରୁଷା’ ଏକ ବିରଳ ନାମ। ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆବାସିଦ୍ ଖଲିଫା ହାରୁନ୍ ଅଲ୍ ରସିଦ୍‌ଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଆୟୁର୍ବେଦ ଉପରେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ (ରଚନା) ଆରବୀ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦିତ ହୋଇଥିଲା। ଯେହେତୁ ଚିକିତ୍ସା ଶିକ୍ଷା ପ୍ରାପ୍ତବୟସ୍କ ହେବା ପରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିଲା, ଛାତ୍ରୀମାନେ ଏହା ପଢ଼ିପାରୁ ନଥିଲେ କାରଣ ଏହି ବୟସ ବେଳକୁ ସେମାନଙ୍କର ବିବାହ ହୋଇସାରୁଥିଲା।

ଗାର୍ଗୀ ବାଚକ୍ନବୀ ବୈଦିକ ଯୁଗର ଜଣେ ବିଦୁଷୀ ଦାର୍ଶନିକ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମବାଦିନୀ (ଜ୍ଞାନ ସାଧନାରେ ନିମଗ୍ନ ନାରୀ) ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ବିଷୟରେ ‘ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ’ରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ରାଜା ଜନକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆୟୋଜିତ ଏକ ବଡ଼ ଦର୍ଶନ ଜ୍ଞାନ ସଭାରେ, ସେ ସଭା ମଧ୍ୟରେ ମହର୍ଷି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ସେ ପଚାରିଥିଲେ ଯେ ଏହି ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କାହା ଉପରେ ଆଧାରିତ ବା ଗଢ଼ା ହୋଇଛି? ତାଙ୍କର ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଏତେ ଗଭୀର ଥିଲା ଯେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚେତାବନୀ ଦେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବା ବନ୍ଦ କରିବାକୁ କହିଥିଲେ। ଋଗ୍‌ବେଦର କିଛି ମନ୍ତ୍ର ରଚନା କରିବାର ଶ୍ରେୟ ମଧ୍ୟ ଗାର୍ଗୀଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ।

​ମୈତ୍ରେୟୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସ ନେବା ପୂର୍ବରୁ ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପତ୍ନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଣ୍ଟିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ ଯେ ଯଦି ଧନ ତାଙ୍କୁ ଅମର କରିପାରିବ ନାହିଁ, ତେବେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ସମ୍ପତ୍ତି ପାଇ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କି ଲାଭ?

କମଳା ସୋହୋନୀ କେମ୍ବ୍ରିଜ୍‌ରୁ ଏକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ବିଷୟରେ (ଜୈବ ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନ ବା ବାୟୋକେମିଷ୍ଟ୍ରି) ପିଏଚ୍.ଡି. ହାସଲ କରିଥିବା ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ମହିଳା ଭାବରେ ଇତିହାସ ରଚିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏହି ସଫଳତା ସହଜରେ ମିଳିନଥିଲା। ପ୍ରଥମେ ନୋବେଲ ବିଜେତା ସି.ଭି. ରମଣ ତାଙ୍କୁ ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଇନଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍ ଅଫ୍ ସାଇନ୍ସ (IISc) ରେ ନାମ ଲେଖାଇବାକୁ ମନା କରିଦେଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସୋହୋନୀ ହାର ନମାନି ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଭଳି ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରୋଧ କରି ନିଜ ଦାବିରେ ଅଟଳ ରହିଲେ। ଶେଷରେ ରମଣ ତାଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ ଏବଂ ସେ ସେଠାରେ ବହୁତ ଭଲ କାମ କରି ଦେଖାଇଲେ।

​ତାଙ୍କ ଗବେଷଣାରେ ଡାଲି ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରୋଟିନ୍ ଏବଂ ତାଳ ରସର ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ ସାମିଲ ଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ଅନେକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ ଏବଂ ପୁଷ୍ଟି ବିଜ୍ଞାନ (Nutrition Science) କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇବାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ନିଭାଇଥିଲେ।

ଆନନ୍ଦୀବାଈ (ଆନନ୍ଦୀ ଗୋପାଳ) ଯୋଶୀ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନରେ ଡିଗ୍ରୀ ହାସଲ କରିଥିବା ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଥିଲେ। ସେ ୧୮୮୬ ମସିହାରେ ‘ଓମେନ୍ସ ମେଡିକାଲ୍ କଲେଜ୍ ଅଫ୍ ପେନସିଲଭାନିଆ’ରୁ ସ୍ନାତକ ଡିଗ୍ରୀ ହାସଲ କରିଥିଲେ।

ତାଙ୍କର ଖୁବ୍ କମ୍ ବୟସରେ ବିବାହ ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ତାଙ୍କୁ ପାଠ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ। ସେ ସମାଜର ତୀବ୍ର ବିରୋଧ ସତ୍ତ୍ୱେ ପାଠ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ଏକୁଟିଆ ବିଦେଶ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ। ଯେଉଁ ଭାରତୀୟ ମହିଳାମାନେ ପୁରୁଷ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ କୁଣ୍ଠାବୋଧ କରୁଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଚିକିତ୍ସା କରିବା ହିଁ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା।

​ତାଙ୍କର ଏହି ସଫଳତା ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଚିକିତ୍ସା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାରତୀୟ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଐତିହାସିକ ପଦକ୍ଷେପ ଥିଲା ଏବଂ ଏହା ଏକ ନୂଆ ପିଢ଼ିକୁ ପ୍ରେରଣା ଯୋଗାଇଥିଲା। ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ସେ ଯକ୍ଷ୍ମା ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ଭଲ ଭାବରେ ଡାକ୍ତରୀ ସେବା ଆରମ୍ଭ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ମାତ୍ର ୨୧ ବର୍ଷ ବୟସରେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା।

ରୁଖମାବାଇ ରାଉତ ଭାରତର ପ୍ରଥମ କିଛି ମହିଳା ଡାକ୍ତରଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଥିଲେ। ଏହା ସହିତ ନିଜ ସାହସୀ ଆଇନ ଲଢ଼େଇ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେ ବେଶ୍ ଜଣାଶୁଣା। ଛୋଟବେଳେ ତାଙ୍କର ବାହାଘର ହୋଇଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବଡ଼ ହେବା ପରେ ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ରହିବାକୁ ମନା କରିଦେଲେ।ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଔପନିବେଶିକ ନିୟମ “ବୈବାହିକ ଅଧିକାରର ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠା” (Restitution of Conjugal Rights) ଅଧୀନରେ ମକଦ୍ଦମା ଦାୟର କଲେ, ସେତେବେଳେ ୧୮୮୦ ଦଶକରେ ଏହି ମାମଲା ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ଚର୍ଚ୍ଚାର ବିଷୟ ପାଲଟିଥିଲା। ଏହା ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ସେହି ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ୧୮୯୧ ମସିହାରେ ‘ଏଜ୍ ଅଫ୍ କନସେଣ୍ଟ୍ ଆକ୍ଟ’ (Age of Consent Act) ପ୍ରଣୟନ ହୋଇଥିଲା।ହାର ମାନିବା ବଦଳରେ ସେ ଜେଲ୍ ଯିବାକୁ ବି ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ। ଶେଷରେ ସେ ଏହି ଲଢ଼େଇ ଜିତିଲେ ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ଲାଭ କରିଥିଲେ ତା’ପରେ ବ୍ରିଟେନ୍ ଯାଇ ‘ଲଣ୍ଡନ ସ୍କୁଲ୍ ଅଫ୍ ମେଡିସିନ୍ ଫର୍ ଓମେନ୍’ରୁ ଜଣେ ଚିକିତ୍ସକ ଭାବରେ ଯୋଗ୍ୟତା ହାସଲ କଲେ। ସେ ଭାରତ ଫେରି ଆସି ଦୀର୍ଘ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଲୋକଙ୍କ ସେବା କରିଥିଲେ।

ଏହି ଛବିଟି ମୁମ୍ବାଇର ଶାରଦା ମନ୍ଦିର ବିଦ୍ୟାଳୟର, ଯାହା ରୁଖମାବାଇଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦାନ କରାଯାଇଥିବା ଜମି ଉପରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି।

ଟେସି ଥୋମାସ୍ ଜଣେ ବିମାନ ଚଳାଚଳ ଓ ମହାକାଶ ବିଜ୍ଞାନୀ (ଏରୋସ୍ପେସ୍ ବୈଜ୍ଞାନିକ), ଯିଏ ଭାରତର “ମିସାଇଲ୍ ୱୁମ୍ୟାନ୍” ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେ ଭାରତରେ କୌଣସି କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର (ମିସାଇଲ୍) ପ୍ରକଳ୍ପର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିବା ପ୍ରଥମ ମହିଳା।
​ଭାରତର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଗବେଷଣା ସଂସ୍ଥା (DRDO) ରେ ସେ ଦୂରଗାମୀ ଅଗ୍ନି ଶୃଙ୍ଖଳା ବାଲିଷ୍ଟିକ୍ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ପ୍ରକଳ୍ପର ନିର୍ଦ୍ଦେଶିକା ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହାର ଦିଗଦର୍ଶନ , ମିଶନ୍ ତଥା ସିଷ୍ଟମ୍ କାର୍ଯ୍ୟର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରେରଣାର ଉତ୍ସ (ରୋଲ୍ ମଡେଲ୍) ଭାବରେ ସମ୍ମାନିତ ଏବଂ ଏକ ଚାପଗ୍ରସ୍ତ ବୈଷୟିକ କ୍ୟାରିୟର ସହିତ ପାରିବାରିକ ଜୀବନର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ବିଷୟରେ ଖୋଲାଖୋଲି ମତ ରଖନ୍ତି।

ମଙ୍ଗଳା ମଣି ଇସ୍ରୋର ଜଣେ ବୈଜ୍ଞାନିକ। ୫୬ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ଏହି ସଂସ୍ଥା ର ପ୍ରଥମ ମହିଳା ଭାବେ ଆଣ୍ଟାର୍କଟିକାରେ ବର୍ଷକରୁ ଅଧିକ ସମୟ ରହିଥିଲେ। ସେ ଭାରତର ‘ଭାରତୀ’ ଗବେଷଣା କେନ୍ଦ୍ରରେ ୪୦୩ ଦିନ ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ। ୨୩ ଜଣିଆ ଦଳରେ ସେ ଏକମାତ୍ର ମହିଳା ଥିଲେ। ସେ ସେଠାରେ ଗ୍ରାଉଣ୍ଡ ଷ୍ଟେସନ ସମ୍ଭାଳିବା ସହ ମହାକାଶରେ ଉପଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକର ଗତିବିଧି ଉପରେ ନଜର ରଖୁଥିଲେ। ଏହି ଦଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଥଣ୍ଡା, ତୁଷାରପାତ ଓ ଅନ୍ଧକାର ଭିତରେ ମାସ ମାସ ଧରି ବିତାଇଥିଲେ। ରେଡିଓ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ବିଦ୍ୟାରେ ତାଙ୍କର ଡିପ୍ଲୋମା ଥିଲା ଏବଂ ୮୦ ଜଣ ଛାତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଏକମାତ୍ର ଝିଅ ଥିଲେ। ବିବିସି ତାଙ୍କୁ ତାର ‘୧୦୦ ମହିଳା’ ତାଲିକାରେ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥିଲା। ସେ ନିଜ ପଚାଶ ବର୍ଷ ବୟସ ପରେ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ କଠିନ କାମ ପାଇଁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଯାଇଥିଲେ

ଶକୁନ୍ତଳା ଦେବୀ “ମାନବ କମ୍ପ୍ୟୁଟର” (human computer) ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେ ବେଙ୍ଗାଲୁରୁରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା ଜଣେ ସର୍କସ ଟ୍ରାପିଜ୍ କଳାକାର, ସିଂହ ଟ୍ରେନର୍ (lion tamer) ଏବଂ ଯାଦୁକର ଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ତାସ୍ ଖେଳ ଶିଖାଇବା ସମୟରେ, ମାତ୍ର ତିନି ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ତାଙ୍କର ଏହି ପ୍ରତିଭାକୁ ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ। ୧୯୭୭ ମସିହାରେ, ସଦର୍ଣ୍ଣ ମେଥୋଡିଷ୍ଟ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ (Southern Methodist University) ସେ ଏକ ୨୦୧-ଅଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟାର ୨୩ ତମ ମୂଳକୁ (23rd root) ୫୦ ସେକେଣ୍ଡରେ ଗଣନା କରିଦେଇଥିଲେ , ଯାହାର ଉତ୍ତର ଥିଲା ୫୪୬,୩୭୨,୮୯୧। ୧୯୮୦ ମସିହାରେ ଲଣ୍ଡନର ଇମ୍ପେରିଆଲ୍ କଲେଜରେ ସେ ଦୁଇଟି ୧୩-ଅଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟାକୁ ମାତ୍ର ୨୮ ସେକେଣ୍ଡରେ ଗୁଣନ କରି ଗିନିଜ୍ ବୁକ୍ ଅଫ୍ ୱାର୍ଲ୍ଡ ରେକର୍ଡ୍ସରେ ନିଜ ନାମ ରଖିଥିଲେ। ସେହି ବର୍ଷ ସେ ମେଦକ ଆସନରୁ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଭାବେ ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ି ୬,୫୧୪ ଖଣ୍ଡ ଭୋଟ୍ ପାଇଥିଲେ।

ଅନ୍ନା ମଣି, ଯାହାଙ୍କୁ ପ୍ରାୟତଃ “ଭାରତର ପାଣିପାଗ ମହିଳା” (ୱେଦର ୱୁମ୍ୟାନ୍ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଜଣେ ପଦାର୍ଥବିଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ପାଣିପାଗ ବିଶେଷଜ୍ଞା ଥିଲେ. ସିଏ ଭାରତର ପାଣିପାଗ ନିରୀକ୍ଷଣ ତଥା ଅକ୍ଷୟ ଶକ୍ତି କ୍ଷମତାରେ ବଡ଼ ଯୋଗଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ସି.ଭି. ରମଣଙ୍କ ଗବେଷଣାଗାରରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଗବେଷଣା ପରେ ସେ ପାଣିପାଗ ବିଜ୍ଞାନ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସିଥିଲେ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ପାଣିପାଗ ବିଭାଗର ଉପ-ମହାନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ପଦବୀକୁ ଉନ୍ନୀତ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ନିଜର ପିଏଚ୍.ଡି ପ୍ରବନ୍ଧ ଦାଖଲ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଡିଗ୍ରୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇ ନଥିଲା, କାରଣ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଏମ୍.ଏସ୍ ସି (MSc) ଡିଗ୍ରୀ ନଥିଲା, ଯାହା ପିଏଚ୍.ଡି ପାଇଁ ଏକ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟତା ଥିଲା।
​ସେ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ନିର୍ମାଣରେ ସଠିକତା ଏବଂ ସ୍ୱଦେଶୀ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ଶହେରୁ ଅଧିକ ପାଣିପାଗ ଯନ୍ତ୍ରର ନକ୍ସା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଓ ମାନକୀକରଣ କରିଥିଲେ । ସୌର ବିକିରଣ ମାପିବା ପାଇଁ ସେ ବହୁ କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ l ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସୌର ଏବଂ ପବନ ଶକ୍ତିର ଆକଳନ ପାଇଁ ଏକ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଭିତ୍ତିଭୂମି ସାବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ସେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଗବେଷଣା ପତ୍ର ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଅନେକଙ୍କୁ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।

ବିଭା ଚୌଧୁରୀ ଜଣେ ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ, ଯିଏ ଫଟୋଗ୍ରାଫିକ୍ ଇମଲସନ୍ ପ୍ରଣାଳୀ ବ୍ୟବହାର କରି କଣିକା ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନ (particle physics) ଏବଂ ମହାଜାଗତିକ ରଶ୍ମି (cosmic rays) ଗବେଷଣାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ସେତେବେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ କୋଣସି ଉନ୍ନତ ମାନର ଯନ୍ତ୍ରପାତି ନଥିଲା l ସେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସହଯୋଗୀମାନେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଫଟୋଗ୍ରାଫିକ୍ ଇମଲସନ୍ ପ୍ଲେଟଗୁଡ଼ିକୁ ଦାର୍ଜିଲିଂ ଏବଂ ସାନ୍ଦାକଫୁ ଆଖପାଖର ଉଚ୍ଚ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ନେଇଯାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ମହାଜାଗତିକ ରଶ୍ମି ଏବଂ ମେସନ୍ (mesons) ଭଳି ଉପ-ପାରମାଣବିକ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଛାଡ଼ିଯାଇଥିବା ପଥକୁ ରେକର୍ଡ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ଅଗ୍ରଣୀ ପଦ୍ଧତି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନୋବେଲ ପୁରସ୍କାର ବିଜେତା ସେସିଲ୍ ପାୱେଲଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବା ପଦ୍ଧତିର ମୂଳଦୁଆ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବିଭା ଚୌଧୁରୀଙ୍କୁ ବହୁତ ବର୍ଷ ଧରି କେହି ମାନେ ପକାଇ ନଥିଲେ । ବର୍ତ୍ତମାନ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ ସଂଘ (IAU) ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନରେ ଏକ ତାରାର ନାମକରଣ କରିଛି। ଉନ୍ନତ ଯନ୍ତ୍ରପାତିର ଅଭାବ ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ବଳରେ କମ୍ ଖର୍ଚ୍ଚରେ ବଡ଼ ବୈଜ୍ଞାନିକ କାମ କରି ଦେଖାଇଥିଲେ।

ମହାରାଣୀ କେମ୍ପାନଞ୍ଜାମ୍ମନ୍ନି ବାଣୀ ବିଳାସ ସନ୍ନିଧାନ ୧୮୯୪ ମସିହାରେ ତାଙ୍କ ନାବାଳକ ପୁତ୍ର ଚତୁର୍ଥ କୃଷ୍ଣରାଜ ଓଡ଼ିୟାରଙ୍କ ତରଫରୁ ମହୀଶୂର ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ଭାର ସମ୍ଭାଳିଥିଲେ। ଜାମସେଦଜୀ ଟାଟା ଯେତେବେଳେ ନିଜର ରିସର୍ଚ୍ଚ ଇନଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍ ପାଇଁ ଜାଗା ଖୋଜୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ରାଣୀଙ୍କ ସରକାର ବାଙ୍ଗାଲୋରରେ ୩୭୧ ଏକର ୧୬ ଗୁଣ୍ଠ ଜମି ସହିତ ଟଙ୍କା ଏବଂ ବାର୍ଷିକ ସାହାଯ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ।ଏହି ସାହାଯ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ହିଁ ‘ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଇନଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍ ଅଫ୍ ସାଇନ୍ସ’ (IISc) ତିଆରି ହୋଇପାରିଥିଲା। ଆଜି ଆଇ.ଆଇ.ଏସ.ସି.ରୁ ପଢ଼ି ବାହାରିଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇଞ୍ଜିନିୟର ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ସେହି ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପାଖରେ କୃତଜ୍ଞ।

ଇତିହାସ ପୃଷ୍ଠାରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଏବଂ ପୁତ୍ରଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ଆଲୋଚନା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି କ୍ୟାମ୍ପସକୁ ସମ୍ଭବ କରିବାର ଶ୍ରେୟ ତାଙ୍କ ଶାସନକୁ ହିଁ ଯାଏ। ସେ ପ୍ରମାଣ କରିଦେଇଛନ୍ତି ଯେ ମହିଳାମାନେ କେବଳ ବିଜ୍ଞାନ ପଢ଼ିନାହାନ୍ତି, ବରଂ ବିଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ମୂଳଦୁଆ ମଧ୍ୟ ପକାଇଛନ୍ତି।

​ଏହି ଛବିଟି ଆଇ.ଆଇ.ଏସ.ସି.ରେ ପ୍ରଥମେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କୋଠାଗୁଡ଼ିକର ଅଟେ।