ઋગ્વેદમાં લોપામુદ્રાનું વર્ણન એક ઋષિકા (મહિલા દ્રષ્ટા) અને ઋષિ અગસ્ત્યની પત્ની તરીકે કરવામાં આવ્યું છે. તેમને વિવિધ સૂક્તોની રચના કરવાનું શ્રેય આપવામાં આવે છે. તેઓ એક જાણીતા સંવાદ ના રચયિતા છે, જેમાં તેમણે આધ્યાત્મિક સાધના અને ગૃહસ્થ જીવનની વાજબી ફરજો તથા ઈચ્છાઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની હિમાયત કરી છે. ‘બ્રહ્મવાદિની’ઓમાં સ્થાન પામેલા લોપામુદ્રા એક રચયિતા અને ચિંતક તરીકે જાણીતા હતા. તેમના સૂક્તની પ્રશંસા તેની રચનાશૈલી અને અલંકારિક કૌશલ્ય માટે કરવામાં આવે છે. લોપામુદ્રા તે સત્યનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જેને ઘણીવાર નજરઅંદાજ કરવામાં આવે છે: કે ભારતના પાયાના ગ્રંથોના સર્જનમાં મહિલાઓ સક્રિય રચયિતા હતી.

ઇતિહાસ વૈદ્યો કે ડોક્ટરોનું વિશેષ સન્માન કરતો નથી. ‘રૂસા’ એ એક વિરલ નામ છે. આઠમી સદીમાં અબ્બાસિદ ખલીફા હારૂન અલ-રશીદના આદેશથી આયુર્વેદ અંગેના તેમના કાર્યનો અરબી ભાષામાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો હતો. તબીબી શિક્ષણ પુખ્ત વયે શરૂ થતું હોવાથી, મહિલા વિદ્યાર્થીનીઓ તેનો અભ્યાસ કરી શકતી ન હતી, કારણ કે તે ઉંમર સુધીમાં તેમના લગ્ન થઈ જતા હતા.

ગાર્ગી વાચકનવી વૈદિક યુગની એક વિદુષી અને ‘બ્રહ્મવાદિની’ (પવિત્ર જ્ઞાનમાં સમર્પિત મહિલા) હતાં, જેમનો ઉલ્લેખ બૃહદારણ્યક ઉપનિષદમાં જોવા મળે છે. રાજા જનક દ્વારા આયોજિત એક ભવ્ય દાર્શનિક સભામાં, તેમણે વાસ્તવિકતાના મૂળભૂત સ્વરૂપ વિશે ઋષિ યાજ્ઞવલ્ક્ય સાથે જાહેરમાં શાસ્ત્રાર્થ કર્યો હતો. તેમણે પ્રશ્ન કર્યો હતો કે આ બ્રહ્માંડ શેના પર ‘ગૂંથાયેલું’ છે. તેમના પ્રશ્નો મૂળભૂત સિદ્ધાંતોની એટલી ઊંડાઈ સુધી પહોંચ્યા હતા કે યાજ્ઞવલ્ક્યએ એક પ્રસિદ્ધ ચેતવણી આપીને તે ચર્ચા અટકાવી દીધી હતી. ઋગ્વેદના કેટલાક મંત્રોની રચનાનો શ્રેય પણ તેમને આપવામાં આવે છે.
મૈત્રેયીએ તેમના પતિ યાજ્ઞવલ્ક્યને પ્રશ્ન કર્યો હતો, જેઓ પોતાની સંપત્તિ પોતાની બે પત્નીઓ વચ્ચે વહેંચીને સંન્યાસ લેવા ઈચ્છતા હતા. તેમણે પૂછ્યું હતું કે જો સંપત્તિ (ભલે તે સમગ્ર વિશ્વની સંપત્તિ હોય) તેમને અમરત્વ ન આપી શકે, તો તે સંપત્તિનો શો અર્થ છે.

કમલા સોહોનીએ કેમ્બ્રિજમાંથી વૈજ્ઞાનિક વિષય (બાયોકેમિસ્ટ્રી) માં પીએચડી મેળવનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા તરીકે ઇતિહાસ રચ્યો. તેમની સફળતા નિરાશા પછી જ મળી. નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા સી.વી. રમને શરૂઆતમાં તેમને ભારતીય વિજ્ઞાન સંસ્થામાં પ્રવેશ આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. સોહોની પોતાના મક્કમ વલણ પર અડગ રહ્યા જ્યાં સુધી રમણે નમતુ ન જોખ્યું જે અંત મા તેમને તેમના ઉત્તમ કાર્ય તરફ દોરી ગયુ. તેમના સંશોધનમાં કઠોળ પ્રોટીનના પોષક ગુણધર્મો અને ખજૂરના અર્કનો સમાવેશ થતો હતો. બાદમાં તેમણે વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓનું નેતૃત્વ કર્યું અને પોષણ વિજ્ઞાનને પ્રોત્સાહન આપ્યું.

આનંદીબાઈ (આનંદી ગોપાલ) જોશી પશ્ચિમી દવામાં ડિગ્રી મેળવનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલાઓમાંના એક બન્યા. તેઓ ૧૮૮૬માં પેન્સિલવેનિયાની વુમન્સ મેડિકલ કોલેજમાંથી સ્નાતક થયા. તેમના લગ્ન ખૂબ જ નાની ઉંમરે થયા હતા, પરંતુ તેમના પતિએ તેમને અભ્યાસ માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા. તેમણે સામાજિક વિરોધનો સામનો કરીને એકલા વિશ્વભરમાં મુસાફરી કરી અને અભ્યાસ કર્યો. તેઓ ભારતીય મહિલાઓની સારવાર કરવાની મહત્વાકાંક્ષાથી પ્રેરિત હતા કારણ કે તે જમાના માં મહિલા દર્દીઓ પુરુષ ચિકિત્સકોને મળવા માંગતા ન હતા.
તેણીની સ્નાતકતા, વિજ્ઞાન અને તબીબી ક્ષેત્રમાં ભારતીય મહિલાઓ માટે એક સીમાચિહ્નરૂપ હતી, અને તેણે એક પેઢીને પ્રોત્સાહિત કરી. દુઃખદ વાત એ છે કે, તેણીને ક્ષય રોગ થયો અને માત્ર ૨૧ વર્ષની ઉંમરે મૃત્યુ પામી, તે પ્રાથમિક રીતે પ્રેક્ટિસ કરી શકે તે પહેલાં જ.

રુખમાબાઈ રાઉત ભારતના શરૂઆતના મહિલા ડોક્ટરોમાંના એક બન્યા, પરંતુ તેમને તેમના હિંમતવાન કાનૂની વલણ માટે પણ યાદ કરવામાં આવે છે. બાળપણમાં જ લગ્ન કર્યા પછી, જ્યારે તેઓ પુખ્ત વયના થયા, ત્યારે તેમણે તેમના પતિ સાથે રહેવાનો ઇનકાર કર્યો. જ્યારે તેમણે “વૈવાહિક અધિકારોની પુનઃસ્થાપના” ના વસાહતી સિદ્ધાંત હેઠળ દાવો કર્યો, ત્યારે આ કેસ 1880 ના દાયકામાં રાષ્ટ્રીય સનસનાટીભર્યા બન્યો. તે સીધા સુધારા ચળવળમાં પરિણમ્યો જેણે 1891 ના ‘સંમતિ યુગ અધિનિયમ’ નું નિર્માણ કર્યું. તેણીને શરણાગતિ સ્વીકારવાને બદલે કેદની ધમકીનો સામનો કરવો પડ્યો. તેણીએ આખરે પોતાની સ્વતંત્રતા જીતી, પછી બ્રિટન ગઈ અને લંડન સ્કૂલ ઓફ મેડિસિન ફોર વુમનમાં ચિકિત્સક તરીકે લાયકાત મેળવી. તેણી દાયકાઓ સુધી ભારતમાં સેવા આપવા માટે પાછી ફરી.

આ ચિત્ર મુંબઈની શારદા મંદિર સ્કૂલનું છે જે રૂખમાબાઈ દ્વારા દાનમાં મળેલી જમીન પર ઉભું છે.

ટેસી થોમસ એક એરોસ્પેસ વૈજ્ઞાનિક છે, જેઓ ભારતના “મિસાઇલ વુમન” તરીકે જાણીતા છે અને દેશમાં મિસાઇલ પ્રોજેક્ટનું નેતૃત્વ કરનાર પ્રથમ મહિલા છે. ભારતના સંરક્ષણ સંશોધન સંગઠનમાં તેમણે લાંબા અંતરની ‘અગ્નિ’ શ્રેણીની બેલિસ્ટિક મિસાઇલો માટે પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર તરીકે સેવા આપી હતી અને માર્ગદર્શન (ગાઇડન્સ), મિશન તથા સિસ્ટમ્સ સંબંધિત કાર્યોનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. તેઓ એક આદર્શ વ્યક્તિત્વ (રોલ મોડેલ) તરીકે વ્યાપકપણે જાણીતા છે અને અત્યંત જવાબદારીપૂર્ણ તકનીકી કારકિર્દી તથા પારિવારિક જીવન વચ્ચે સંતુલન જાળવવા વિશે ખુલીને વાત કરે છે.

મંગલા મણિ એક ISRO વૈજ્ઞાનિક છે. 56 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ એન્ટાર્કટિકામાં એક વર્ષથી વધુ સમય વિતાવનારા સંગઠનના પ્રથમ મહિલા બન્યા. તેમણે ભારતીય સંશોધન સ્ટેશનમાં 403 દિવસ વિતાવ્યા. 23 સભ્યોના અભિયાનમાં તેઓ એકમાત્ર મહિલા હતા. તેમણે ત્યાં ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશનનું સંચાલન અને જાળવણી કરી, ખંડમાંથી દેખાતા ઉપગ્રહ ભ્રમણકક્ષાઓને ટ્રેક કરી. આ અભિયાન મહિનાઓ સુધી શૂન્યથી નીચે તાપમાન, એકલતા, બરફવર્ષા અને ધ્રુવીય અંધકારનો સામનો કર્યો. રેડિયો ઉપકરણમાં તેમની કુશળતા હતી અને તેઓ એંસી વિદ્યાર્થીઓમાં એકમાત્ર મહિલા હતા. BBC એ તેમને તેમની ‘100 મહિલા’ શ્રેણીમાં દર્શાવ્યા હતા. તેમણે તેમના જીવન ના પચાસના દાયકાના મધ્યમાં તેમના જીવનની સૌથી મુશ્કેલ પોસ્ટિંગ માટે સ્વૈચ્છિક સેવા આપી હતી.

શકુંતલા દેવી ‘હ્યુમન કોમ્પ્યુટર’ તરીકે ઓળખાય છે. તેમનો જન્મ બેંગલુરુમાં થયો હતો. તેમના પિતા સર્કસમાં ટ્રેપીઝ કલાકાર, સિંહને વશ કરનાર (lion tamer) અને જાદુગર હતા. જ્યારે તેઓ શકુંતલાને પત્તાની જાદુઈ યુક્તિઓ શીખવી રહ્યા હતા ત્યારે તેમણે ત્રણ વર્ષની ઉંમરે તેમની આ અસાધારણ ક્ષમતાને ઓળખી કાઢી હતી. વર્ષ 1977માં, સધર્ન મેથોડિસ્ટ યુનિવર્સિટી ખાતે, તેમણે 201-અંકની સંખ્યાનું 23મું મૂળ (23rd root) માત્ર 50 સેકન્ડમાં શોધી કાઢ્યું હતું અને 546,372,891 જવાબ આપ્યો હતો. વર્ષ 1980માં, ઈમ્પીરીયલ કોલેજ લંડન ખાતે તેમણે યાદચ્છિક રીતે પસંદ કરાયેલી 13-અંકની બે સંખ્યાઓનો ગુણાકાર 28 સેકન્ડમાં કર્યો હતો, જેનાથી તેમણે ગિનિસ બુક ઓફ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્સમાં સ્થાન મેળવ્યું હતું. તે જ વર્ષે, તેમણે મેદક મતવિસ્તારમાંથી ઈન્દિરા ગાંધી સામે અપક્ષ ઉમેદવાર તરીકે લોકસભાની ચૂંટણી લડી હતી અને 6,514 મત મેળવ્યા હતા.

અન્ના મણિ, જેને ઘણીવાર “ભારતની હવામાન મહિલા” કહેવામાં આવે છે, તે એક ભૌતિકશાસ્ત્રી અને હવામાનશાસ્ત્રી હતા જેમણે હવામાન દેખરેખ અને નવીનીકરણીય ઊર્જામાં ભારતની ક્ષમતામાં પાયાનું યોગદાન આપ્યું હતું. સી.વી. રમનની પ્રયોગશાળામાં પ્રારંભિક સંશોધન પછી, તેઓ હવામાનશાસ્ત્રમાં જોડાયા અને ભારતીય હવામાન વિભાગના ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર જનરલ બન્યા. તેમણે પીએચડી મહાનિબંધ સબમિટ કર્યો પરંતુ તેમને માન્યતા આપવામાં આવી નહીં કારણ કે તેમની પાસે એમએસસી ન હતું જે પીએચડી માટે પૂર્વશરત હતી.
તેમણે સો કરતાં વધુ હવામાન સાધનો ડિઝાઇન અને પ્રમાણિત કર્યા, ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટેશનમાં ચોકસાઇ અને સ્વદેશી સ્વ-નિર્ભરતા પર ભાર મૂક્યો, અને સૌર કિરણોત્સર્ગ માપવા માટે સ્ટેશનોનું નેટવર્ક સ્થાપિત કર્યું જે પાછળથી સૌર અને પવન ઊર્જા મૂલ્યાંકન માટે આવશ્યક પાયો બન્યો. તેમણે સંશોધન પત્રો વ્યાપકપણે પ્રકાશિત કર્યા અને અન્ય લોકોને માર્ગદર્શન આપ્યું.

બિભા ચૌધરી એક ભૌતિકશાસ્ત્રી હતા જેમણે ફોટોગ્રાફિક ઇમલ્શન તકનીકોનો ઉપયોગ કરીને કણ ભૌતિકશાસ્ત્ર અને કોસ્મિક-રે સંશોધનમાં યોગદાન આપ્યું હતું. તેમની પાસે આધુનિક કણ પ્રવેગક અથવા ક્લાઉડ ચેમ્બરની ઍક્સેસ નહોતી. તેણી અને તેમના સહયોગીઓ ખાસ તૈયાર ફોટોગ્રાફિક ઇમલ્શન પ્લેટોને દાર્જિલિંગ અને સંદકફુની આસપાસ ઉચ્ચ હિમાલયની ઊંચાઈ પર લઈ ગયા. તેઓએ કોસ્મિક કિરણો અને મેસોન જેવા સબએટોમિક કણો દ્વારા છોડવામાં આવેલા ટ્રેકને કેપ્ચર કર્યા. તેમની અગ્રણી પદ્ધતિએ નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા સેસિલ પોવેલ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા અભિગમોની અપેક્ષા રાખી હતી, જ્યારે તેમની પોતાની પાયાની ભૂમિકાની દાયકાઓ સુધી યોગ્ય પ્રશંસા મળી ન હતી. ઇન્ટરનેશનલ એસ્ટ્રોનોમિકલ યુનિયને હવે તેમના માનમાં એક તારાનું નામ આપ્યું છે. અત્યાધુનિક સાધનોના અભાવ માં, તેણીએ ઓછી કિંમતની, ઉચ્ચ-ઊંચાઈવાળી પ્રાયોગિક પદ્ધતિનું નિર્માણ કર્યું.

મહારાણી કેમ્પાનાનજમ્મન્ની વાણી વિલાસા સન્નિધાનાએ ૧૮૯૪થી મૈસૂરના રજવાડામાં તેમના સગીર પુત્ર કૃષ્ણરાજ વાડિયાર ચોથા વતી ‘રીજન્ટ ક્વીન’ (રાજપ્રતિનિધિ રાણી) તરીકે શાસન કર્યું હતું. જ્યારે જમશેદજી ટાટાએ તેમની સંશોધન સંસ્થા માટે યોગ્ય સ્થળની શોધ કરી, ત્યારે મહારાણીની સરકારે બેંગલુરુમાં ૩૭૧ એકર અને ૧૬ ગુન્ટા જમીન, મૂડી ખર્ચ માટે ભંડોળ અને વાર્ષિક આર્થિક સહાય પૂરી પાડી હતી.
આનાથી ‘ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ’ (IISc) તરીકે ઓળખાતી સંસ્થા માટે સ્થળ અને ભંડોળ સુનિશ્ચિત થયા. IISc સાથે સંકળાયેલા દરેક એન્જિનિયર, વૈજ્ઞાનિક અને નોબેલ-સ્તરના સંશોધક તે અનુદાનના ઋણી છે. ઇતિહાસના પુસ્તકોમાં તેમના પતિ અને પુત્રની ચર્ચા વધુ જોવા મળે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તેમના વહીવટીતંત્રને કારણે જ આ સંકુલનું નિર્માણ શક્ય બન્યું હતું. તેઓ એ વાતની પ્રબળ સાબિતી છે કે મહિલાઓએ માત્ર વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં કાર્ય જ નથી કર્યું, પરંતુ વિજ્ઞાન જે પાયા પર ઊભું છે તેનું નિર્માણ પણ કર્યું છે.
આ તસવીર IIScમાં નિર્મિત થયેલી સૌપ્રથમ ઇમારતોની છે.