लोपामुद्रा
लोपामुद्रा यांचा ऋग्वेदात ऋषिका (स्त्री ऋषी) आणि ऋषी अगस्त्यांची पत्नी म्हणून गौरवाने उल्लेख केला आहे. त्यांच्या नावावर काही ऋचा रचल्याचे श्रेय दिले जाते. आध्यात्मिक साधना आणि विवाहित जीवनातील योग्य कर्तव्ये व इच्छांमध्ये संतुलन साधण्याचा विचार मांडणाऱ्या प्रसिद्ध संवादाची त्या रचयित्या मानल्या जातात.
ब्राह्मवादिनींपैकी एक म्हणून त्यांना कवयित्री, रचनाकार आणि विचारवंत म्हणून मान्यता मिळाली. त्यांच्या सूक्ताचे काव्यकौशल्य, प्रभावी मांडणी आणि भाषाशैली यासाठी विशेष कौतुक केले जाते.
लोपामुद्रा आपल्याला एका महत्त्वपूर्ण, परंतु अनेकदा दुर्लक्षित राहिलेल्या सत्याची जाणीव करून देतात—भारताच्या प्राचीन ज्ञानपरंपरेतील मूलभूत ग्रंथांच्या निर्मितीत महिलांचाही सक्रिय सहभाग होता.

इतिहासात वैद्य किंवा डॉक्टरांचा फारसा गौरव झालेला दिसत नाही. रुसा हे त्यातील एक दुर्मीळ नाव आहे. आयुर्वेदावरील तिच्या ग्रंथाचे आठव्या शतकात अब्बासी खलिफा हारून अल-रशीद यांच्या आदेशाने अरबी भाषेत भाषांतर करण्यात आले.
त्या काळात वैद्यकीय शिक्षणाची सुरुवात प्रौढावस्थेनंतर होत असल्याने महिलांना हे शिक्षण घेता येत नसे; कारण तोपर्यंत त्यांचे विवाह झालेले असत.

गार्गी वाचक्नवी या वैदिक काळातील तत्त्वज्ञ आणि ब्राह्मवादिनी (पवित्र ज्ञानाच्या साधनेला समर्पित स्त्री) होत्या. त्यांचा उल्लेख बृहदारण्यक उपनिषदात आढळतो. राजा जनकांनी आयोजित केलेल्या एका भव्य तात्त्विक सभेत त्यांनी ऋषी याज्ञवल्क्य यांना विश्वाच्या मूलभूत स्वरूपाविषयी प्रश्न विचारत त्यांची सखोल परीक्षा घेतली. विश्व नेमके कशावर ‘विणलेले’ आहे, असा त्यांचा मूलभूत प्रश्न होता. त्यांच्या प्रश्नांची व्याप्ती इतकी गहन होती की याज्ञवल्क्यांनी प्रसिद्ध इशारा देत त्यांची प्रश्नमाला थांबवली. ऋग्वेदातील काही ऋचांची रचनाही गार्गींशी संबंधित मानली जाते.
मैत्रेयी यांनीही त्यांचे पती ऋषी याज्ञवल्क्य यांना अत्यंत मूलभूत प्रश्न विचारले. याज्ञवल्क्य संन्यास घेण्यापूर्वी आपल्या दोन पत्नींमध्ये संपत्तीची वाटणी करू इच्छित होते. तेव्हा मैत्रेयींनी विचारले—“संपूर्ण पृथ्वीएवढी संपत्ती मिळाली, तरी त्यातून अमरत्व प्राप्त होणार नसेल, तर त्या संपत्तीचा मला काय उपयोग?” त्यांच्या या प्रश्नातून भौतिक संपत्तीपेक्षा आत्मज्ञान आणि अमरत्वाचे महत्त्व अधोरेखित होते.

कमला सोहोनी यांनी कॅम्ब्रिज विद्यापीठातून जीवरसायनशास्त्र (Biochemistry) या वैज्ञानिक शाखेत PhD मिळवणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिला म्हणून इतिहास घडवला.
त्यांचा हा महत्त्वपूर्ण टप्पा एका निराशेनंतर गाठला गेला. नोबेल पारितोषिक विजेते सर सी. व्ही. रामन यांनी सुरुवातीला कमला सोहोनी यांना इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स (IISc) मध्ये प्रवेश देण्यास नकार दिला. सोहोनी यांनी मात्र आपला आग्रह सोडला नाही. त्यांनी सत्याग्रहाच्या धर्तीवर आंदोलन केले, असे त्याबाबतच्या कथनात नमूद केले जाते. अखेर रामन यांनी त्यांना प्रवेश दिला आणि त्यांच्या पुढील उत्कृष्ट संशोधनाचा मार्ग खुला झाला.
त्यांच्या संशोधनात कडधान्यांतील प्रथिनांचे पोषणमूल्य तसेच ताडाच्या झाडापासून मिळणाऱ्या एका अर्काचा अभ्यास यांचा समावेश होता. पुढे त्यांनी विविध वैज्ञानिक संस्थांचे नेतृत्व केले आणि पोषणशास्त्राच्या प्रसारासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.

आनंदीबाई (आनंदी गोपाळ) जोशी या पाश्चात्त्य वैद्यकशास्त्रातील पदवी मिळवणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिलांपैकी एक होत्या. त्यांनी १८८६ मध्ये Woman’s Medical College of Pennsylvania येथून वैद्यकीय पदवी प्राप्त केली.
त्यांचा विवाह अगदी लहान वयात झाला होता; मात्र त्यांच्या पतीने त्यांना शिक्षण घेण्यासाठी प्रोत्साहन दिले. त्या काळातील तीव्र सामाजिक विरोधाला न जुमानता त्यांनी एकट्याने जगभर प्रवास करून वैद्यकीय शिक्षण घेतले. पुरुष डॉक्टरांकडे उपचारासाठी जाण्यास संकोच करणाऱ्या भारतीय महिलांवर उपचार करण्याची त्यांची महत्त्वाकांक्षा होती.
त्यांचे पदवीप्राप्तीचे यश भारतीय महिलांसाठी विज्ञान आणि वैद्यक क्षेत्रातील एक ऐतिहासिक टप्पा ठरले आणि पुढील पिढीतील अनेक महिलांना प्रेरणा मिळाली.
दुर्दैवाने, त्यांना क्षयरोग (Tuberculosis) झाला आणि केवळ २१व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. त्यामुळे त्यांना व्यापक वैद्यकीय सेवा करण्याची संधी मिळाली नाही.

रखमाबाई राऊत या भारतातील सुरुवातीच्या महिला डॉक्टरांपैकी एक होत्या; मात्र त्यांची ओळख एका धाडसी कायदेशीर लढ्यासाठीही विशेषत्वाने केली जाते.
लहान वयात त्यांचा विवाह झाला होता. प्रौढ झाल्यानंतर त्यांनी आपल्या पतीसोबत राहण्यास नकार दिला. त्यांच्या पतीने ब्रिटिश वसाहतवादी कायद्यातील “वैवाहिक सहजीवन पुनर्स्थापनेचा हक्क” (Restitution of Conjugal Rights) या तरतुदीअंतर्गत त्यांच्याविरुद्ध खटला दाखल केला. १८८०च्या दशकातील हा खटला देशभरात चर्चेचा विषय ठरला.
या प्रकरणामुळे सामाजिक सुधारणांच्या चळवळीला चालना मिळाली आणि पुढे १८९१ च्या Age of Consent Act (संमती वय कायदा) निर्मितीच्या सुधारणावादी प्रक्रियेला त्यातून महत्त्वपूर्ण बळ मिळाले. पतीसोबत राहण्यास नकार दिल्यास तुरुंगवासाची धमकी असूनही रुख्माबाई आपल्या भूमिकेवर ठाम राहिल्या. अखेरीस त्यांनी आपले स्वातंत्र्य मिळवले.
त्यानंतर त्या ब्रिटनला गेल्या आणि London School of Medicine for Women येथे वैद्यकीय शिक्षण घेऊन डॉक्टर झाल्या. भारतात परतल्यानंतर त्यांनी अनेक दशके वैद्यकीय सेवा केली.
चित्रातील वास्तू मुंबईतील शारदा मंदिर शाळेची आहे. ही शाळा ज्या जमिनीवर उभी आहे, ती जमीन रुख्माबाईंनी दान केली होती.

डॉ. टेसी थॉमस या एअरोस्पेस शास्त्रज्ञ असून त्यांना भारताच्या “मिसाईल वुमन” म्हणून गौरवले जाते. भारतात क्षेपणास्त्र प्रकल्पाचे नेतृत्व करणाऱ्या त्या पहिल्या महिला ठरल्या.
भारताच्या संरक्षण संशोधन संस्थेत त्यांनी दीर्घ पल्ल्याच्या अग्नी क्षेपणास्त्र मालिकेतील प्रकल्प संचालक म्हणून काम केले. क्षेपणास्त्रांची मार्गदर्शन प्रणाली, मोहिमेचे नियोजन आणि विविध प्रणालींच्या विकासाशी संबंधित महत्त्वाच्या कामांचे त्यांनी नेतृत्व केले.
त्या आज भारतातील महिला वैज्ञानिकांसाठी एक प्रेरणादायी आदर्श मानल्या जातात. उच्चदाबाच्या तांत्रिक आणि वैज्ञानिक कारकिर्दीसोबत कौटुंबिक जीवनाचा समतोल कसा साधला, याबद्दलही त्या खुलेपणाने बोलतात.

मंगला मणी या इस्रोच्या (ISRO) शास्त्रज्ञ आहेत. वयाच्या ५६व्या वर्षी अंटार्क्टिकामध्ये एक वर्षापेक्षा अधिक काळ वास्तव्य करणाऱ्या ISRO मधील पहिल्या महिला ठरल्या.
त्यांनी भारताच्या भारती संशोधन केंद्रात ४०३ दिवस वास्तव्य केले. २३ सदस्यांच्या या मोहिमेत त्या एकमेव महिला होत्या. अंटार्क्टिकामधून दिसणाऱ्या उपग्रहांच्या कक्षांचा मागोवा घेण्यासाठी त्यांनी तेथील ग्राउंड स्टेशनचे संचालन आणि देखभाल केली.
या मोहिमेदरम्यान त्यांना अनेक महिने शून्याखालील तापमान, हिमवादळे आणि ध्रुवीय अंधार यांचा सामना करावा लागला.
मंगला मणी यांनी रेडिओ उपकरणांमध्ये डिप्लोमा मिळवला होता आणि त्यांच्या वर्गातील ८० विद्यार्थ्यांमध्ये त्या एकमेव मुलगी होत्या. BBC च्या ‘100 Women’ मालिकेतही त्यांचा समावेश करण्यात आला.
विशेष म्हणजे, वयाच्या पन्नाशीनंतर त्यांनी स्वतःहून आपल्या आयुष्यातील सर्वांत कठीण आणि आव्हानात्मक नियुक्तीसाठी स्वयंसेवक म्हणून पुढाकार घेतला.

शकुंतला देवी यांना “मानवी संगणक” (Human Computer) म्हणून ओळखले जाते. त्यांचा जन्म बेंगळुरू येथे झाला. त्यांचे वडील सर्कसमध्ये ट्रॅपीझ कलाकार, सिंह प्रशिक्षक आणि जादूगार म्हणून काम करत होते. वयाच्या अवघ्या तीनव्या वर्षी पत्त्यांचे खेळ शिकवत असताना त्यांनी शकुंतला देवींच्या विलक्षण गणिती प्रतिभेची दखल घेतली.
१९७७ मध्ये Southern Methodist University येथे त्यांनी २०१ अंकी संख्येचे २३वे मूळ अवघ्या ५० सेकंदांत काढले आणि उत्तर 546,372,891 दिले.
१९८० मध्ये इम्पीरियल कॉलेज लंडन येथे त्यांनी यादृच्छिकपणे निवडलेल्या दोन १३ अंकी संख्यांचा गुणाकार केवळ २८ सेकंदांत केला. या कामगिरीमुळे त्यांचे नाव Guinness Book of World Records मध्ये नोंदले गेले.
याच वर्षी त्यांनी मेदक लोकसभा मतदारसंघातून अपक्ष उमेदवार म्हणून इंदिरा गांधी यांच्या विरोधात निवडणूक लढवली. त्यांना ६,५१४ मते मिळाली.

अण्णा मणी, ज्यांना अनेकदा “भारताच्या हवामानकन्या” (Weather Woman of India) असे संबोधले जाते, या भौतिकशास्त्रज्ञ आणि हवामानशास्त्रज्ञ होत्या. भारताची हवामान निरीक्षण क्षमता आणि नवीकरणीय ऊर्जेच्या क्षेत्रातील पायाभूत कामात त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.
आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला त्यांनी सी. व्ही. रामन यांच्या प्रयोगशाळेत संशोधन केले. त्यानंतर त्या हवामानशास्त्राच्या क्षेत्राकडे वळल्या आणि भारतीय हवामान विभागाच्या (India Meteorological Department) उपमहासंचालक पदापर्यंत पोहोचल्या.
त्यांनी PhD साठी प्रबंध सादर केला; मात्र PhD साठी MSc ही अनिवार्य पूर्वअट असल्यामुळे त्यांना PhD पदवी देण्यात आली नाही.
अण्णा मणी यांनी १०० हून अधिक हवामानविषयक उपकरणांची रचना आणि प्रमाणीकरण केले. अचूक मोजमाप, स्वदेशी तंत्रज्ञान आणि उपकरणांच्या बाबतीत आत्मनिर्भरता यावर त्यांचा विशेष भर होता. त्यांनी सौर किरणोत्सर्गाचे मोजमाप करणाऱ्या केंद्रांचे जाळे उभारले. पुढे भारतात सौर आणि पवन ऊर्जेचे मूल्यांकन करण्यासाठी हे मूलभूत कार्य अत्यंत महत्त्वाचे ठरले.
त्यांनी मोठ्या प्रमाणावर संशोधन प्रकाशित केले आणि अनेक नव्या संशोधकांना मार्गदर्शन केले.

बिभा चौधरी या भौतिकशास्त्रज्ञ होत्या. त्यांनी कणभौतिकी आणि विश्वकिरण (Cosmic Ray) संशोधनात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. यासाठी त्यांनी छायाचित्रणीय इमल्शन (Photographic Emulsion) तंत्राचा वापर केला.
त्या काळात त्यांना आधुनिक कण प्रवेगक (Particle Accelerators) किंवा क्लाउड चेंबर्स यांसारखी अत्याधुनिक उपकरणे उपलब्ध नव्हती. त्यामुळे बिभा चौधुरी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी विशेष प्रकारे तयार केलेल्या छायाचित्रणीय इमल्शन प्लेट्स दार्जिलिंग आणि संदकफू परिसरातील हिमालयातील उंच ठिकाणी नेल्या.
या प्लेट्सवर विश्वकिरण आणि मेसॉनसारख्या उप-अणुकणांनी निर्माण केलेल्या कणांच्या मार्गांचे (tracks) ठसे नोंदवले जात. त्यांच्या या पथदर्शी पद्धतीने पुढे नोबेल पारितोषिक विजेते सेसिल पॉवेल यांनी वापरलेल्या तंत्रपद्धतींचा मार्ग मोकळा केला. मात्र बिभा चौधुरींच्या मूलभूत योगदानाची अनेक दशकांपर्यंत पुरेशी दखल घेतली गेली नाही.
आज त्यांच्या सन्मानार्थ International Astronomical Union ने एका ताऱ्याला त्यांचे नाव दिले आहे.
अत्याधुनिक उपकरणे उपलब्ध नसतानाही त्यांनी कमी खर्चातील, उंच पर्वतीय प्रदेशात करता येणारी अभिनव प्रयोगपद्धती विकसित केली—हीच त्यांच्या वैज्ञानिक प्रतिभेची आणि चिकाटीची खरी ओळख आहे.

महाराणी केम्पनंजम्मन्नी वाणी विलास सन्निधान यांनी १८९४ पासून त्यांचा अल्पवयीन पुत्र कृष्णराज वाडियार चतुर्थ याच्या वतीने म्हैसूर संस्थानच्या राजप्रतिनिधी (Regent Queen) म्हणून राज्यकारभार पाहिला.
जमशेटजी टाटा यांनी आपल्या संशोधन संस्थेसाठी योग्य जागेचा शोध घेतला तेव्हा, त्यांच्या प्रशासनाने बेंगळुरूमध्ये ३७१ एकर आणि १६ गुंठे जमीन, तसेच भांडवली खर्चासाठी निधी आणि वार्षिक आर्थिक योगदान देण्याचे मान्य केले.
या मदतीमुळे पुढे भारतीय विज्ञान संस्था (Indian Institute of Science – IISc) म्हणून नावारूपाला आलेल्या संस्थेसाठी जागा आणि आर्थिक आधार निश्चित झाला.
IISc मधून पुढे अनेक अभियंते, शास्त्रज्ञ आणि जागतिक स्तरावरील संशोधक घडले. इतिहासाच्या पुस्तकांमध्ये अनेकदा त्यांच्या पती आणि पुत्राचा अधिक उल्लेख आढळतो; मात्र IISc च्या स्थापनेसाठी आवश्यक जमीन आणि प्रशासकीय पाठबळ उपलब्ध करून देण्यात त्यांच्या प्रशासनाची निर्णायक भूमिका होती.
त्यांची कथा आपल्याला एका महत्त्वाच्या सत्याची आठवण करून देते—महिलांनी केवळ विज्ञान केले नाही, तर विज्ञान उभे राहण्यासाठी आवश्यक असलेली भूमी आणि संस्थाही निर्माण केल्या आहेत.
चित्र: IISc मध्ये सुरुवातीला उभारण्यात आलेल्या पहिल्या इमारतींचे छायाचित्र.