દ્રૌપદીને દરેક પાંડવ ભાઈઓથી એક એક પુત્ર હતો. તેમના નામ પ્રતિવિંધ્ય, સુતસોમ, શ્રુતકર્મ, શતાનિક અને શ્રુતસેન હતા. તેઓ ઉપપાંડવ તરીકે ઓળખાય છે. તેઓને મહાવીર યોદ્ધાઓ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. દુર્યોધનના મૃત્યુ પછી, દ્રોણના પુત્ર અશ્વત્થામા અને બાકીના બે કૌરવ યોદ્ધાઓએ પાંડવ છાવણીનો નાશ કરીને તેમની હારનો બદલો લેવાનું નક્કી કર્યું. તેઓએ રાત્રે પાંડવ છાવણી પર જ્યારે તેઓ ઊંઘતા હતા ત્યારે હુમલો કર્યો. બધા ઉપપાંડવો માર્યા ગયા. પાંડવો, દ્રૌપદી અને કૃષ્ણ છાવણીમાં નહોતા. દ્રૌપદી માટે તે સૌથી હૃદયદ્રાવક ઘટના હતી. લોકકથાઓ મુજબ, દ્રૌપદીને યુધિષ્ઠિરથી સુતનુ નામની પુત્રી પણ હતી. તેણીએ કૃષ્ણ-સત્યભામાના પુત્ર સ્વરભાનુ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. વિકિમીડિયા છબી રાજા રવિ વર્મા દ્વારા દ્રૌપદી અને પાંચ પાંડવોના ચિત્રની છે.

ઉપપાંડવોને ઊંઘમાં મારી નાખ્યા પછી કૃષ્ણ અને પાંડવોએ અશ્વત્થામાનો પીછો કર્યો. અશ્વત્થામા અને અર્જુને એકબીજા પર દિવ્ય શસ્ત્ર ‘બ્રહ્મશીરસ’નો ઉપયોગ કર્યો. વિનાશના ડરથી, વ્યાસ અને નારદે દરમિયાનગીરી કરી અને તેમને તેમના શસ્ત્રો પાછા ખેંચવા કહ્યું. અર્જુને તેમ કર્યું. જોકે, અશ્વત્થામાએ દુર્ભાવનાપૂર્ણ રીતે અભિમન્યુની વિધવા ઉત્તરાના ગર્ભ પર શસ્ત્ર ફેરવ્યું, જે ગર્ભવતી હતી. કૃષ્ણે દરમિયાનગીરી કરી અને મૃત બાળકને (જે તેમનો પૌત્ર પણ હતો) પુનર્જીવિત કર્યો.

પુનર્જીવિત બાળક પરિક્ષિત બન્યો. તેણે યુધિષ્ઠિરનું સ્થાન લીધું અને સાઠ વર્ષ સુધી ભવ્ય રીતે શાસન કર્યું. અથર્વવેદમાં પરિક્ષિત નામના રાજાની પ્રશંસા કરવામાં આવી છે જેણે ભૂમિમાં સમૃદ્ધિ લાવી અને વૈદિક સંસ્કૃતિને વ્યવસ્થિત કરી.

અશ્વત્થામાના માથા પર શોભતું ભવ્ય રત્ન ઉતારી લેવામાં આવ્યું હતું અને મૃત્યુ વિના દુઃખી અને એકલવાયું જીવન જીવવાનો શ્રાપ આપવામાં આવ્યો હતો.

વિકિમીડિયા છબી કાશ્મીર શાળામાંથી 19મી સદીના એક અજાણ્યા ચિત્રની છે જેમાં પરિક્ષિતને શ્રી વિષ્ણુ સમક્ષ દર્શાવવામાં આવ્યા છે.

જન્મજય પરીક્ષિતના પુત્ર અને ઉત્તરાધિકારી હતા અને આમ અર્જુનના પ્રપૌત્ર હતા. મહાભારતના અનુક્રમણિકા (પ્રથમ અધ્યાય) માં કહેવામાં આવ્યું છે કે જન્મજયે સર્પ સત્ર (સર્પ બલિદાન) રાખ્યું હતું. જન્મજયે સર્પ ડંખથી થયેલા એમના પિતાના મૃત્યુનો બદલો લેવા માટે સત્ર ધારણ કર્યું હતું. સત્રમાં, વ્યાસના શિષ્ય વૈશંપાયનએ તેમના ગુરુ પાસેથી શીખેલા મહાકાવ્યનું વર્ણન કર્યું હતું. તે ઉગ્રશ્રવાસે સાંભળ્યું હતું જેમણે તે મહાકાવ્યનું પઠન આધુનિક લખનૌ શહેર નજીક નૈમિષારણ્ય જંગલમાં ઋષિ સૌનકના ૧૨ વર્ષ લાંબુ ચાલેલા યજ્ઞમાં કર્યું હતું.
મહાભારતનું ઉગ્રશ્રવાસે બનાવેલ સંસ્કરણ એ છે જે આપણે આજે વાંચીએ છીએ અને સાંભળીએ છીએ. ટીકાત્મક આવૃત્તિમાં આ પ્રકરણને બાકાત રાખવામાં આવ્યું છે પરંતુ ટ્રાન્સમિશન ચેઇન સ્વીકારવામાં આવી છે.
વિકિમીડિયા છબી સર્પ સત્રની છે, જે લગભગ 1920 ના દાયકાના એક અજાણ્યા કલાકાર દ્વારા બનાવવામાં આવી હતી.

એકલવ્યનો વધ કૃષ્ણ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. એકલવ્ય જરાસંધનો સાથી હતો. કૃષ્ણે જરાસંધના વધમાં મદદ કર્યા પછી એકલવ્યે દ્વારકા પર હુમલો કર્યો. આ યુદ્ધમાં એકલવ્યની મૃત્યુ થયુ. જરાસંધના મૃત્યુ પછી, યુધિષ્ઠિરે રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો જેમાં એકલવ્યના પુત્ર કેતુમાનને આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું. કેતુમાન મહાયુદ્ધમાં કૌરવોના પક્ષે લડ્યા હતા અને ભીમે તેમની હત્યા કરી હતી.
મહાભારતમાં બે જગ્યાએ એકલવ્યના મૃત્યુનો ઉલ્લેખ છે, ઉદ્યોગ પર્વ અને દ્રોણ પર્વમાં. કૃષ્ણ પોતે દ્રોણ પર્વમાં અર્જુનને કહે છે કે તેણે પાંડવોના ભલા માટે એકલવ્યનો વધ કર્યો હતો.
સ્ત્રોત: કે.એમ. ગાંગુલી દ્વારા મહાભારતનો અંગ્રેજી અનુવાદ

અભિમન્યુ સુભદ્રા અને અર્જુનનો પુત્ર હતો. યુદ્ધના ૧૩મા દિવસે, તેણે પ્રખ્યાત ચક્રવ્યૂહ તોડી નાખ્યો અને યુદ્ધ ચાલુ રાખ્યું. જ્યારે સાત મોટા કૌરવોએ સાથે મળીને તેના પર હુમલો કર્યો ત્યારે જ તેની મૃત્યુ થઇ. દુશાશનના પુત્રએ અંતિમ પ્રહાર કર્યો. બદલામાં, થોડા દિવસો પછી તે દ્રૌપદીના મોટા પુત્રના હાથે મૃત્યુ પામ્યો.
મહાભારતમાં પણ ઉલ્લેખ છે કે કોશલના રાજા બૃહદબલને તે દિવસે અભિમન્યુએ મારી નાખ્યો હતો. પાછળથી પૌરાણિક ગ્રંથોમાં સૂચવવામાં આવ્યૂં છે કે તે શ્રી રામના ઇક્ષ્વાકુ વંશના છેલ્લા વંશજ હતા. આપણે કાલિદાસના ‘રઘુવંશમ’ પરથી જાણીએ છીએ કે અન્ય ઘણા મહાન પરિવારોની જેમ, રામના વંશની પણ અંત તરફ અધોગતિ થઈ હતી.
વિકિમીડિયા છબી પ્રતાપ મુલિક દ્વારા ક્રુત અભિમન્યુની સૌથી પ્રખ્યાત ક્રુતિ છે.

દુર્યોધનનો પુત્ર, લક્ષ્મણ એક રાજકુમાર હતો અને તેના પિતા જેવો નહોતો. અભિમન્યુના હાથે તેનો બહાદુરીથી અંત આવ્યો. પૌરાણિક ગ્રંથો કહે છે કે તેની એક જોડિયા બહેન લક્ષ્મણા પણ હતી. મહાભારતમાં દુર્યોધનની પત્નીનું નામ પણ નથી, જોકે એવું કહેવાય છે કે તેનું અપહરણ કરીને તેના પતિ સાથે લગ્ન કરવામાં આવ્યા હતા. પછીના ગ્રંથોમાં તેનું નામ ભાનુમતી જણાવવામાં આવ્યું છે. કેટલીક લોકકથાઓમાં, કુરુ પરિવારમાં દુશ્મનાવટનો અંત લાવવા માટે તે યુદ્ધ પછી અર્જુન સાથે લગ્ન કરે છે. લોકપ્રિય દંતકથા ભાનુમતીના દુર્ભાગ્યનો શોક વ્યક્ત કરે છે – બળજબરીથી લગ્ન, યુદ્ધમાં તેના પતિ અને પુત્રને ગુમાવવા અને તેને વિધવા બનાવનાર દુશ્મન સાથે લગ્ન કરાવવા. તે એક સ્ત્રી કેવી રીતે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરીને પરિવારને એક સાથે રાખે છે તેનું પ્રતીક છે. એક લોકપ્રિય હિન્દી કહેવત છે,

“कहीं की ईंट, कहीं का रोड़ा, भानुमति ने कुनबा जोड़ा”

વિવિધ તત્વોમાંથી, ભાનુમતીએ એક પરિવાર બનાવ્યો.

વિકિમીડિયાની તસવીર રાજા રવિ વર્માની છે જેમાં અભિમન્યુ લક્ષ્મણને મારી રહ્યા હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

દુર્યોધનની પુત્રી લક્ષ્મણા (અથવા લક્ષણા) નો ઉલ્લેખ મહાભારતમાં નથી. પરંતુ હરિવંશમ (મહાકાવ્યના પરિશિષ્ટ) અને ભાગવતમાં તેની વાર્તા છે. સામ્બ કૃષ્ણ અને જાંબવતીનો પુત્ર હતો. લક્ષ્મણાના સ્વયંવર વિશે સાંભળીને, સામ્બ હસ્તિનાપુર ગયો અને તેને બળજબરીથી લઈ ગયો. દુર્યોધન તેને બંદી બનાવીને લઈ ગયો પરંતુ કૃષ્ણ દ્વારા તેને બચાવી લેવામાં આવ્યો, તે કન્યા અને વરરાજાને દ્વારકા લઈ ગયો. તેમને દસ પુત્રો હતા.
સામ્બ સુંદર, દુષ્ટ અને સ્ત્રીવાદી હતો. કૃષ્ણ દ્વારા તેને રક્તપિત્ત થવાનો શ્રાપ આપવામાં આવ્યો હતો. પોતાને સાજો કરવા માટે, સામ્બે ચંદ્રભાગા (ચેનાબ) નદી પર સામ્બપુરામાં સૂર્યપૂજાની પ્રથા સ્થાપિત કરી હોવાનું કહેવાય છે. મુલતાનમાં પ્રખ્યાત મધ્યયુગીન સૂર્ય-મંદિર (મધ્ય યુગમાં નાશ પામેલ) ની સ્થાપના તેના કારણે થઈ હોવાનુ મનાય છે.
આ છબી હૈદરાબાદ મ્યુઝિયમમાં ૪ થી સદીના પેનલની છે જેમાં સામ્બ (જમણેથી બીજા) અને અન્ય વૃષ્ણી (યાદવ) નાયકોનું ચિત્રણ કરવામાં આવ્યું છે.

સ્ત્રોત: https://www.wisdomlib.org/hinduism/compilation/puranic-encyclopaedia/d/doc241914.html

ઘટોત્કચ ભીમ અને હિડિમ્બાનો પુત્ર હતો. મીણના મહેલને બાળી નાખ્યા પછી, ભીમે રાક્ષસ હિડિમ્બને તેમના વનવાસ દરમિયાન મારી નાખ્યો હતો. હિડિમ્બા હિડિમ્બની બહેન હતી. ઘટોત્કચ પાંડવોના બાળકોમાં સૌથી મોટો હતો. તે જાદુઈ શક્તિઓ ધરાવતો એક મહાન યોદ્ધા હતો. ૧૪મા દિવસે, સૂર્યાસ્ત પછી યુદ્ધ ચાલુ રહ્યું. તે સમયે ઘટોત્કચે કૌરવો પર વિનાશ વેર્યો હતો. રાક્ષસ તરીકે, તે રાત્રે લગભગ અજેય હતો. અંતે, કર્ણને તેના જાદુઈ શસ્ત્ર ‘સક્તાયુધ’ નો ઉપયોગ કરીને તેને મારવો પડ્યો. કર્ણને આ અચૂક એકલ ઉપયોગ શસ્ત્ર ઇન્દ્ર પાસેથી મળ્યું હતું. કર્ણ તેનો ઉપયોગ અર્જુન પર કરવાનો ઇરાદો રાખતો હતો, પરંતુ તેને આ શસ્ત્રથી ઘટોત્કચને રોકવાની ફરજ પડી હતી. કૃષ્ણે ઘટોત્કચના બલિદાનની ઉજવણી એમ કહીને કરી કે ‘સક્તાયુધ’ ના નુકસાનથી કદાચ અર્જુન મૃત્યુથી બચી ગયો હતો. ઘટોત્કચ ઘણી લોકપ્રિય લોકકથાઓનો વિષય છે, જેમાંથી એક સુપરસ્ટાર એનટી રામા રાવ અભિનીત સુપરહિટ તેલુગુ/તમિલ ફિલ્મ ‘માયા બજાર’ (૧૯૫૭) માં ફેરવાઈ હતી. આ છબી આ ફિલ્મના પોસ્ટરની છે.

દ્રૌપદી સાથે રહેલા કોઈપણ પાંડવ ભાઈના એકાન્તવાસ દરમ્યાન ખલેલ ન કરવાના નિયમનો ભંગ કરવાને કારણે અર્જુનને થોડા સમય માટે દેશનિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો. વનવાસ દરમિયાન તેણે નાગા રાજકુમારી ઉલુપી અને મણિપુરી (મનલુરાપુર) રાજકુમારી ચિત્રાંગદા સાથે લગ્ન કર્યા. ચિત્રાંગદાનો પુત્ર બભ્રુવાહન રાજા બન્યો.
યુદ્ધ જીત્યા પછી, અર્જુન અશ્વમેઘ યજ્ઞના ઘોડા સાથે મનલુરાપુર ગયો. ઉલુપીએ બભ્રુવાહનને યુદ્ધ માટે પ્રોત્સાહિત કર્યો, જોકે તે તેના પિતા સામે લડવા તૈયાર ન હતો. અર્જુને હળવેથી લડાઈ કરી પરંતુ ઉત્સાહિત બભ્રુવાહને તેના પિતાને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો અને તેને મારી નાખ્યો. ચિત્રાંગદે યુદ્ધ માટે ઉલુપીને દોષી ઠેરવ્યો. પછી ઉલુપી તે રત્ન લઇ આવી જેણે અર્જુનને પુનર્જીવિત કર્યો. તેણે અર્જુનને કહ્યુકે આ પ્રકરણ ભીષ્મને મારવાનું પ્રાયશ્ચિત હતૂ.
વિકિમીડિયા છબી ફારસી ભાષાંતરમાંથી છે, જેમાં બભ્રુવાહન અર્જુનની નજીક આવતો દેખાય છે.

વ્યાસના મહાભારતમાં કર્ણના પારિવારિક જીવનનો ઉલ્લેખ છે. તેમણે તેમના દત્તક પિતા અધિરથ દ્વારા પસંદ કરાયેલી સ્ત્રી સાથે લગ્ન કર્યા હતા અને તેમને વૃષસેન અને સુષેણ, બે પુત્રો હતા.
વૃષસેન એક બહાદુર યોધ્ધા હતા જેમણે અર્જુન અને કર્ણ વચ્ચેના અંતિમ યુદ્ધના ૧૭માં દિવસે અર્જુનનો સામનો કર્યો હતો. અર્જુને દસ તીર છોડ્યા હતા જેનાથી વૃષસેનનુ ધનુષ્ય, હાથ અને માથું ફાડી નાખ્યું હતું. અર્જુને કર્ણને ટોણો માર્યો હતો કે તેણે તેના પુત્રને તેની સામે મારી નાખ્યો હતો જ્યારે કર્ણે તેની ગેરહાજરીમાં અભિમન્યુને મારી નાખ્યો હતો.
વિકિમીડિયાની છબી ૧૮મી સદીના બાશોલી શાળાના લઘુચિત્રની છે જે દ્રૌપદીના વસ્ત્ર હરણને દર્શાવે છે. વૃષસેનને જમણી બાજુથી બીજા સ્થાને બેઠેલા દર્શાવવામાં આવ્યા છે.

મહાભારત યુદ્ધના ૩૬ વર્ષ પછી, દ્વારકામાં યાદવો વચ્ચે ગૃહયુદ્ધ થયું. સમુદ્રમાં આવેલા ભયંકર પૂરથી શહેરનો નાશ થયો. કૃષ્ણ અને બલરામ સહિત મોટાભાગના યાદવો મૃત્યુ પામ્યા. અર્જુન અવશેષોને બચાવવા માટે પહોંચ્યો. પાછા ફરતી વખતે, બચી ગયેલા યાદવોને તે પંચનાદ (પંજાબ) પ્રદેશમાં ભટકતા ડાકુઓથી બચાવી શક્યો નહીં.
અર્જુન ફક્ત કેટલાક યાદવોને બચાવી શક્યો અને તેણે તેમનું પુનર્વસન કર્યું. કૃત્વર્માના પુત્રને મૃત્યુવતમાં, સાત્યકિના પુત્રને સરસ્વતીના કિનારે અને કેટલાકને અન્ય સ્થળોએ સ્થાપના કરવામાં આવી. અનિરુદ્ધ અને ઉષાના પુત્ર વજ્રને ઇન્દ્રપ્રસ્થનો રાજા બનાવવામાં આવ્યો. અનિરુદ્ધ કૃષ્ણના મોટા પુત્ર પ્રદ્યુમ્નનો પુત્ર હતો. આમ, અર્જુન કૃષ્ણના વંશને લુપ્ત થવાથી બચાવવામાં સફળ રહ્યો.
કુણાલ મેહરા દ્વારા વિકિમીડિયા છબી દ્વારકાધીશ મંદિરની છે જે દંતકથાઓ અનુસાર વજ્ર દ્વારા સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી.

વ્યાસના કાર્યમાં બર્બરિકની વાર્તાનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી. તે એક દંતકથા છે જે રાજસ્થાનમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય છે. બર્બરિક ઘટોત્કચ અને રાજકુમારી મૌરવીનો પુત્ર હતો. બર્બરિક અજેય હોવાનું કહેવાય છે અને તે નબળા પક્ષનું સંતુલન કોઈપણ સમયે નબળુ પડી શકે એમ હતો. તાર્કિક રીતે, જો તેણે યુદ્ધમાં ભાગ લીધો હોત, તો ફક્ત તે જ બચી શક્યો હોત. આને ટાળવા માટે, કૃષ્ણે બર્બરિકને તેનું માથું કાપી નાખવા કહ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેમણે તેને વરદાન આપ્યું હતું કે તે તેના કપાયેલા માથા દ્વારા યુદ્ધ જોઈ શકશે. કળિયુગમાં તે કૃષ્ણના પોતાના નામ શ્યામજી દ્વારા પણ ઓળખાશે અને તેના પોતાના સ્વરૂપમાં તેની પૂજા કરવામાં આવશે.
ખટૂ શ્યામ મંદિર એ જગ્યાએ આવેલું છે જ્યાં કૃષ્ણે તેનું માથું ડૂબાડ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. ઐતિહાસિક રીતે, સ્થાનિક રાજાએ સૌપ્રથમ ૧૧મી સદીની શરૂઆતમાં આ મંદિર બનાવ્યું હતું.
સ્ત્રોત: https://www.tourism.rajasthan.gov.in/khatu-shyam-temple.html