वेदान्तः निगदति यत् अस्माकं वस्तुतः वयं पवित्राः पूर्णाः नित्यमुक्ताः च स्मः। आत्मा एव ब्रह्म माया आवरणी या अस्माकं जगतः च वास्तविकरूपम् आच्छादयति। वैदिकसाहित्ये वरुणः एव सः यः सम्पूर्णं जगत् दधाति। माया एव मुख्यसर्जनशक्तिः वर्तते अतः सः मायिन् अर्थात् यस्याधीने वर्तते माया इति कथ्यते ।

साङ्ख्यदर्शने योगदर्शने च पुरुषः नाम अस्ति ब्रह्म तथा प्रकृतिः वर्तते सा शक्तिः या सर्वं जगत् सृजति। अयमेव सन्दर्भः शिवशक्त्योः विषयेऽपि उक्तं वर्तते। एकोऽहं बहु स्याम् इति इच्छया परमेश्वरः मायया सर्वं ससर्ज इति वेदाः भावयन्ति अतः ब्रह्माण्डं ब्रह्मणः आरम्भः वर्तते। अत्र इन्द्रः सर्जकः वरुणश्च जगत्। इदं प्रकृतिपुरुषाभ्यां समानं दृश्यते। वरुणः मायाप्रभावेण ब्रह्मणः सत्यं रूपम् आच्छादयति। इन्द्रः ब्रह्माण्डस्य सत्वरूपं वरुणः च असद्रूपं प्रकटयति।
वेदे इदम् एकस्मिन् मन्त्रे वर्णितमस्ति। वेदेषु बहुत्र वरुणः असुरः इति उक्तः अर्थात् शक्तिमान् किन्तु अनन्तरवर्तिषु साहित्येषु पुराणेषु च असुरः इति असदर्थे प्रयुक्तः।

ऋत् अर्थात् प्राकृतिकलयं यत् सर्वं धारयति। ऋत् इति गमनम् इत्यर्थकधातुना निष्पन्नम्। वरुणः दृश्यमानस्य जगतः धारकः वर्तते। सततगमनस्य नियमं रक्षति वरुणः। धर्मः इति धृ धातोः निष्पन्नं तथा ऋत् इति भावयन्ति दधाति। ऋत्शब्दस्य एव भावः ऋतुः इति शब्देन दृश्यते।

इदम् अथर्ववेदस्य चतुर्थकाण्डस्य षोडशतमं सूक्तम् अस्ति। ऋग्वेदस्य वरुणसूक्ते मारणस्य विप्रलम्भस्य च दृढनिषेधः कृतः वरुणस्य न्यायप्रियताकारणेन। ऋग्वेदे वरुणः सम्राड्रूपेण प्रशंसितः न इन्द्रः तथा सः आदर्शनृपत्वेन दर्शितः। वरुणः दयावान् अपि वर्तते।
ब्राह्मणग्रन्थेषु वरुणप्रघसयज्ञविषये प्रोक्तं यस्मिन् यवसमर्पणेन वरुणपाशात् रक्षणं भवति। प्राचीनतमेषु अन्यतमस्य यवस्य प्रयोगः वरुणस्तवनपरम्परायाः सङ्केतः अस्ति। यजुर्वेदः न्यायराज्यस्य शासकत्वेन वरुणम् आख्यायति यः पाशं धरति येन सः जनान् दुष्कृत्येभ्यः निवारयति। अनन्तरवर्तिनीषु कथासु मृत्युदेवः यमः स अस्ति यः पाशं धरति जनान् नियमयति च।
इदं Wikimedia इत्यस्मिन् चित्रे पाशहंससहितस्य वरुणस्य विग्रहः दृश्यते अस्य कालः प्रायः ख्रिष्टपरं षष्ठात् अष्टमं शताब्दीं यावत् अस्ति।

तैत्तिरीयोपनिषदि पञ्चकोशव्याख्या वर्तते मनुजजीवनसत्तां बोधयितुं।
मनुष्यावस्थितेः व्याख्या पञ्चकोशैः कृतास्ति अन्नमयकोशः प्राणमयकोशः मनोमयकोशः विज्ञानमयकोशः आनन्दमयकोशश्चेति।
अस्यामुपनिषदि इन्द्रः अस्ति जीवात्मा वरुणश्च जीवप्रकृतिः इति। उभौ अपि ब्रह्मात्मतत्वे इव समाने स्तः।
वैदिकाः देवाः ब्रह्मणि एव समाहिताः सन्ति।
उपनिषद्विचाराः कथं जगतः सर्जनम् अवस्थितिः पुनर्भवः च भवति इति निगदति तथैव कथं मनुष्यः आत्मनः ब्रह्मणा सार्धम् ऐक्यम् अवगच्छेदिति निरूपयति।
अद्य वैदिकदेवानां स्थाने ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्तवनम् अधिकं भवति तथा योगकर्मभक्तिनां चर्चा अधिका भवति।
वैदिकदेवानां महत्तवादिकमीषत्परिवर्तितमद्य।
दर्शितचित्रं Panchakosha model इति नामकस्य पुस्तकस्य मुख्यपृष्ठः वर्तते।

वेदेषु ब्राह्मणेषु च वरुणस्य निकटसम्बन्धः दिव्याम्बुभिः सह भवति| वैदिकी देवी आपः, मूलद्रव्यः विराजः (यः दीव्यति), तयोः सह तस्य सम्बन्धः अस्ति| सः सलिलेश्वरः इति आख्यातः | वरुणः सः दिव्यापः आसीत् यत्र सूर्यदेवः अस्तमसमये विश्रान्तिं प्राप्तः | मनुस्मृतिः वदति यत् दिव्यापः नरस्य(परमभूतस्य) प्रथमा स्रुष्टिरासीत् , यत्र(अयने) सः विश्रामं प्राप्तवान् | अतः नारायणः सः दिव्यः सत् अस्ति यः दिव्याम्बुषु शेते| अन्यां निरुक्त्यां नारायणस्य अर्थः नराणाम् आयन(आश्रयः) इत्यपि अस्ति| अनन्तशयनरूपे भगवान्विष्णुः अनेकेषु भारत-मन्दिरेषु दृश्यते| वेदेषु वरुणः एव प्रथमः ऋतपालकः आसीत्, विष्णुः ततः परं ग्रन्थेषु अधिदेवः अभवत्|विष्णुः ब्रह्माण्डे लयकर्ता अस्ति, यः धर्मसंस्थापनार्थाय भूमौ अवतराणं करोति| सः रामावतारेण, कृष्णावतारेण च आदर्शपुरुषस्य निदर्शनं भवति|
एतत् WikiMedia चित्रम् ‘श्रीराम एम् टी’ तमिलुनाडु राज्ये स्थितस्य श्रीरङ्गस्य सुप्रसिद्धः मन्दिरः अस्ति |अत्र भगवानविष्णुः अनन्तशयनरूपे श्रीरङ्गनाथस्वामी इति पूज्यते |

श्रीमद्भगवद्गीतायां १०मे अध्याये २९ श्लोके कथ्यते यत्- ‘अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् | पितृणामार्यमा चास्मि यमः संयतामहम् ||’ इति | अस्मिन् श्लोके श्रीकृष्णः विवरणं करोति यत् तस्य दिव्यसन्निधिः जीवनस्य सर्वदशासु कथं व्याप्नोति इति | वरुणः समुद्राणाम् अधिपतिः इति मन्यते | गीतायाः कालावध्यां वरुणस्य वैदिकी गुणाः लुप्ताः , ते अन्येभ्यः देवेभ्यः दर्शनेभ्यश्च स्थानान्तरीकृताः | पुराणेषु सः भौतिकजलाशयानाम् अधिदेवः |तस्य

वेदानुसारं वरुणः न केवलं सुव्यवस्थायाः अधिपः , अपितु यजुर्वेदः वरुणं करुणामयः चिकित्सकः, यः ओषधीन् उपयुज्यति, इति वर्णयति | आयुर्वेदशास्त्रे सः जलाधिपः तथा तम् अनुसृत्य नामाङ्कितः ओषधिः वरुणः (तृणकण्टक तथा मरुत्, वैज्ञानिकं नाम ‘ क्रटेव नुर्वाल’ )इति | ओषधिः मूत्ररोगेभ्यः , मूत्राश्मरी,पौरुषग्रन्थीसमस्येभ्यः, शरीरद्रव – विसर्जनसमस्येभः प्राकृतिकी चिकित्सा अस्ति | चित्रमेतत् PlanetAyurveda अस्मात् स्वीकृतः अत्र वरुनशस्यः दृश्यते |

महाभारते वरुणः जलानाम् अधिपः , अदित्स्य पुत्रः,, पश्चिमदिशः दिक्पालकः इति चित्रितः| वरुणः स्वपत्न्या वारुण्या सह भव्य अन्तर्जल राजप्रासादे वसति | यदा पाण्डवाः खाण्डवप्रस्थवने स्वराजधानीम् इन्द्रप्रस्थं निर्मितुम् इच्छन्ति स्म, तदा ते वनम् अज्वलन् , तदा तत्रस्थं स्वमित्रं सर्पनृपं तक्षकं रक्षयितुम् इन्द्रः वर्षाः अभिवर्षति| अर्जुनः अग्निदेवम् इन्द्रपराजयार्थं शस्त्रं प्रार्थयति | अग्निः वरुणम् अर्जुनाय दिव्यधनुं गाण्डीवं, तुणीरं तथा अनन्तबाणसञ्चयं दातुम् अकथयत् | इतिहासपुराणानि इन्द्रं वरुणञ्च वीरयोद्धौ इति चित्रयन्ति, परं तौ अन्येभ्यः व्यवस्थितरूपेण पराजितौ | दिल्लीनगरस्य प्राचीनतमः वासस्थानः इन्द्रप्रस्थः इति मन्यते | आधुनिकभारतस्य राजधान्याः सम्बन्धः वरुणेन सह भवति| चित्रमेतत् Wikimedia AKS 9955 अत्र कर्णाटकराज्ये कृष्णशिलायां उट्टङ्कितं वरुणं स्वपत्न्या वारुण्या सह दृश्यते |

सिन्धीनां समाजः चान्द्रमाने चैत्रे मासे प्रथमे दिने चेटीचन्द् इति नाम्ना नूतनवर्षम् आचरति। अयमुत्सवः उदेरोलालस्य जन्मोत्सवं संस्मरति यः लोकप्रसिद्ध्या झूलेलाल इति नाम्ना ख्यातः तथा च सिन्धी-जनानां मुख्यसंरक्षकदेवः उत कुलदेवः इति मन्यते। अस्मिन् दिने जनाः जीवनदातुः जलस्य आराधनां कुर्वन्ति। एतदपि कथ्यते यत् झूलेलालः वरुणस्य पूजां कृतवान् आसीत्। कोङ्कणप्रदेशस्य कोळी-जनाः (कैवर्ताः) वर्षाकालस्य समाप्तिं तथा च मत्स्यग्रहणाय समुद्रस्य पुनः उद्घाटनं सूचयितुं श्रावणमासे नारळी-पूर्णिमा इत्युक्ते नारिकेलपूर्णिमा इति उत्सवं आचरन्ति। अस्मिन् दिने सः समाजः वरुणदेवं गौरवेण पूजयति। एतौ द्वौ उत्सवौ वेदानां महतः देवस्य वरुणस्य सजीवौ सम्बन्धसूत्रौ स्तः। ‘कूलरॉस’ वर्येण गृहीतं विकिमीडियाचित्रं झूलेलालस्य प्रतिकृतिं दर्शयति।

विद्वांसः वैदिकजनानां तथा च झोराष्ट्र इति मतस्य अनुयायिनां इत्युक्ते प्राचीन ईरान इति देशस्थानाम् आचारेषु भाषायां च सादृश्यं दृष्ट्वा विस्मिताः भवन्ति। वेदानां देवाः तत्र नकारात्मकरूपेण निरूपिताः असुराः च सकारात्मकरूपेण परिणताः। पारसीकानां महान् देवः अहुर मज्द इति वर्तते यत्र वैदिकसंस्कृतस्य ‘स्’ वर्णः प्राचीनेरानीभाषायां ‘ह्’ वर्णे परिणतः भवति। वरुणः इव सः अपि सत्यस्य गोप्ता कपटरहितः अपराधिनां च पाशैः बन्धनकर्ता इति परिकल्पितः अस्ति। केचित् वदन्ति यत् प्रथमः आचार्यः जरथुस्त्रः इन्द्रस्य अन्येषां च देवानां हिंसया प्रतापेन च उद्विग्नः भूत्वा वरुणसम्बद्धान् नैतिकगुणान् श्रेष्ठत्वेन स्थापितवान्। पारसीकधर्मस्य त्रिविधः मार्गः हुमत इत्युक्ते सद्विचारान् हुख्त इत्युक्ते सद्वचनानि ह्वर्ष्ट इत्युक्ते सत्कर्माणि च गौरवान्वितं करोति। ईसापश्चात् षष्ठ-सप्तमशताब्द्यां ईरानदेशस्य मुस्लिमविजयानन्तरं ये पारसीकधर्मिणः प्रथमतया भारतं प्रति प्रव्रजनं कृतवन्तः ते पारसी इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति। ए. डेवी वर्येण गृहीतम् विकिमीडियाचित्रं ईरानदेशस्य तफ़्त इति क्षेत्रे अहुर-मज्दस्य प्रतिकृतिं दर्शयति।

ऋग्वेदे इन्द्रावरुणसूक्तानि तथैव मित्रावरुणसूक्तानि अपि सन्ति। इन्द्रावरुणाविव मित्रः अपि (सूर्येषु) अन्यतमः वर्तते। मित्रः उदयकालीनस्य सूर्यस्य प्रतिनिधिः इति कथ्यते। वरुणः तु ब्रह्माण्डजलेषु लीनं अस्तङ्गतं सूर्यं दर्शयति। मित्रः मानवीयव्यवहारस्य नियन्त्रणं करोति अतः सः कदाचित् सन्धेः अधिपतिः उत प्रतिज्ञादेवः इत्यपि उच्यते। मित्रः पारसीकधर्मे (झोरोएस्ट्रियनमते) एकः प्रमुखः देवः आसीत्। ईसापूर्वकाले द्वितीये तृतीये च शताब्द्यां प्राचीनरोमसाम्राज्ये सः व्यापकत्वेन पूजितः अभवत्। प्रारम्भिककाले रोम इति नगरस्य निवासिनः विविधरूपेण सूर्यस्य आराधनां कुर्वन्ति स्म। तेषाम् आधिकारिकः सूर्यदेवः ‘सोल् इन्विक्टस्’ (अपराजितः सूर्यः) आसीत् यस्य जन्मोत्सवः दिसम्बर इति मासस्य पञ्चविंशतितमे दिनाङ्के भवति स्म। अयमेव दिवसः पश्चात् ‘क्रिस्मस्’ रूपेण स्वीकृतः। मित्रमतं (मित्रपूजा) मुख्यत्वेन सैनिकानां मध्ये एकः गुप्तः सम्प्रदायः आसीत्। अतः तद्विषये अधिकं न ज्ञायते। वृषबलिः मित्रमते एकः मुख्यः धार्मिकविधिः प्रतीयते।

worldhistory.org इत्यस्माद् गृहीते चित्रे वृषबलिं कुर्वाणं रोमदेशीयं मित्रं द्रष्टुं शक्नुमः।
https://www.worldhistory.org/Mithra/