வேதாந்தம், நமது உண்மையான இயல்பு தெய்வீகம் என்று கூறுகிறது. நமது உண்மையான ‘ஆன்மா’, பிரம்மத்துடன் ஒன்றிணைந்தது. ‘மாயை’ என்பது நமது உண்மையான இயல்பை மூடும் திரை. வேத இலக்கியத்தில், வருணன் பிரபஞ்சத்தை நிலைநிறுத்துபவர். மாயை என்பது அவரது படைப்பாற்றல். எனவே அவர் மாயையைப் பயன்படுத்தும் ‘மாயின்’ என்று அழைக்கப்படுகிறார்.

சாங்கிய மற்றும் யோகத் தத்துவங்களில், புருஷன் என்பது மாறாத உணர்வு (ஆன்மா), பிரகிருதி என்பது பொருள் உலகத்தை உருவாக்கும் சக்தி (இயற்கை). வேதங்களில், இந்திரன் உயர்ந்த ஆன்மாவையும், வருணன் பொருள் உலகத்தையும் குறிக்கிறார்கள். இவை இரண்டும் சேர்ந்து செயல்பட்டால்தான் பிரபஞ்சத்தில் சமநிலை இருக்கும்.

‘ருதம்’ என்பது பிரபஞ்சத்தை இயக்கும் இயற்கை தாளம். வருணன் இந்த விதியை நிலைநிறுத்துகிறார். ‘தர்மம்’ என்ற சொல் ‘தாங்கிப் பிடிப்பது’ என்று பொருள்படும். இதுவே பிரபஞ்சத்தை இயக்கும் சட்டமாகும். ‘ருதம்’ என்ற சொல்லிலிருந்தே ‘ருது’ (பருவக்காலம்) என்ற சொல் வந்தது.
‘ருதம்’ என்பது பிரபஞ்சத்தை இயக்கும் இயற்கை தாளம். வருணன் இந்த விதியை நிலைநிறுத்துகிறார். ‘தர்மம்’ என்ற சொல் ‘தாங்கிப் பிடிப்பது’ என்று பொருள்படும். இதுவே பிரபஞ்சத்தை இயக்கும் சட்டமாகும். ‘ருதம்’ என்ற சொல்லிலிருந்தே ‘ருது’ (பருவக்காலம்) என்ற சொல் வந்தது.

இது அதர்வண வேதத்தின் 4-வது புத்தகத்தில் உள்ள 16-வது பாடலில் கூறப்பட்டுள்ளது. நீதிக்கு முக்கியத்துவம் கொடுப்பதால்தான், ரிக் வேதத்தில் இந்திரனை விட வருணன் ‘சாம்ராஜ்’ (மன்னர்) என்று போற்றப்படுகிறார். இவர் தண்டனையை வழங்கும் ‘பாசக் கயிறை’ வைத்திருப்பதாகக் கருதப்படுகிறது.

தைத்திரீய உபநிஷதம் மனித வாழ்க்கையை விவரிக்க ‘பஞ்சகோசம்’ (ஐந்து அடுக்குகள்) என்ற கருத்தைப் பயன்படுத்துகிறது: அன்னமயம், பிராணமயம், மனோமயம், விஞ்ஞானமயம் மற்றும் ஆனந்தமயம். உபநிஷதங்களில், வேதக் கடவுள்கள் பிரம்மத்தின் வெவ்வேறு அம்சங்களாகக் கருதப்படுகிறார்கள்.

வேதங்களில் வருணன் நீரோடு தொடர்புடையவர். மனுஸ்மிருதி படி, இறைவனின் முதல் படைப்பு பிரபஞ்ச நீர் (நார) ஆகும். அந்த நீரில் ஓய்வெடுப்பவர் (அயன) என்பதால், விஷ்ணு ‘நாராயணன்’ என்று அழைக்கப்படுகிறார். பிந்தைய காலத்தில், வருணனின் கடமைகள் பல விஷ்ணுவிடம் ஒப்படைக்கப்பட்டன.

கீதை 10.29-ல், நீர்நிலைகளின் தலைவராக வருணனைக் கிருஷ்ணர் குறிப்பிடுகிறார். புராணங்களில் வருணன் முதலை மீது சவாரி செய்பவராகக் காட்டப்படுகிறார்.

வருணன் நீரின் கடவுள் என்பதால், அவர் குணப்படுத்தும் சக்தியையும் கொண்டவர். ஆயுர்வேதத்தில், ‘வருண’ என்ற தாவரம் சிறுநீரகக் கற்கள் மற்றும் சிறுநீரகப் பிரச்சனைகளுக்கு மருந்தாகப் பயன்படுகிறது.

மகாபாரதத்தில், பாண்டவர்கள் காண்டவ வனத்தை எரிக்கும்போது, இந்திரன் மழையைத் தூவி அதை அணைக்க முயல்கிறான். அப்போது அர்ஜுனன் அக்னி தேவனிடம் உதவி கேட்க, அக்னி வருணனிடம் கூறி அர்ஜுனனுக்கு ‘காண்டீவம்’ என்ற வில்லையும், தீராத அம்புகளையும் கொடுக்கச் சொல்கிறார்.

சிந்தி மக்கள் ‘ஜூலேலால்’ என்பவரை வருணனின் அவதாரமாகக் கருதி வணங்குகிறார்கள். இவர்கள் ஆண்டுதோறும் ‘செட்டி சந்த்’ (Chet-i-Chand) என்ற பண்டிகையைக் கொண்டாடுகிறார்கள்.

ஜோராஷ்டிரிய மதத்தின் முதன்மைக் கடவுளான ‘அஹுரா மஸ்தா’, வேதங்களின் வருணனைப் போலவே உண்மையை நிலைநாட்டுபவராகவும், நேர்மையானவராகவும் கருதப்படுகிறார். வேத மொழியில் ‘ஸ’ என்று தொடங்கும் சொற்கள் ஈரானிய மொழியில் ‘ஹ’ என்று மாறுவது போன்ற ஒத்த தன்மைகள் இதில் உள்ளன.

ரிக் வேதத்தில் ‘மித்ர-வருண’ பாடல்கள் உள்ளன. மித்ரா சூரியனைக் குறிப்பவர். மித்ரா வழிபாட்டு முறை, ஒரு காலத்தில் ரோமானியப் பேரரசிலும் மிகவும் பிரபலமாக இருந்தது.